Polıgon

– Medeý aǵa! Gazetimizdiń ótken jylǵy 3, 4, 5 jeltoqsandaǵy nómir­lerinde sizdiń jańadan jazylyp bitken «Semeı qasireti» hıkaıatyńyzdyń «Abyraly: aıtylmaǵan aqıqat» taraýynan úzindi jarııalaǵanbyz. Onda siz ıadrolyq tajaldyń qalaı bastalǵanyn oqyrmandarǵa múlde ózgeshe, jańa baıanmen habardar etkensiz. Endi, mine, arada aı jarym ýaqyt ótkende sol kitabyńyz «Folıant» baspasynan úlken pishimde, kólemi 852 bet bolyp jaryq kórip otyr. Eńbegińizge tánti kóńilmen rızashylyq bildirip, redaksııa atynan quttyqtaımyz! 80 jastyń órine shyǵarda mynadaı zor, aýqymdy oqıǵalardy jyly men aıy-kúnine deıin kórsete otyryp tolǵaý, álbette, ońaı emes. Derekterińiz senimdi. Oqıǵalaryńyz óte qoıý. Dúıim eldi qaljyratqan 42 jylǵy azaptyń búge-shigesin qaldyrmaı túre ashypsyz. Bul bizdiń kitabyńyzdy yntyǵa oqýdan alǵan áserimiz. Endi siz sıpattaǵan keıbir jaıttardy anyqtap, naqtylasaq deımiz. Aıtyńyzshy, osy sherli shejire shyndyǵyn tolǵaýǵa qashan kiristińiz? – 80 jastyń órine kóterilgen ómirimniń 74 jylyn men elimniń shyǵys óńirinde ótkizdim (bes jyl Almatyda ınjenerlik bilim alyp jáne bir jyl Alataý baýraıynda, «Lenınshil jas» gazetinde eńbek etkenim bul esepke kirmeıdi). 37 jyl udaıy áskerı polıgon tarsyldatqan atomdyq, ıadrolyq synaqtar astynda ómir súrdim. Sol alapat qaterden aıryqsha zardap shekken Abyraly aýdanynyń týmasymyn. 1949 jylǵy 29 tamyzda eń alǵashqy keńestik atom bombasy Degeleń taýynyń baýyryndaǵy «Tájirıbe alańynda» synaldy. Ol men týǵan Qaınar kentinen 90 shaqyrym jerde edi. Sol kezde 13 jastaǵy bala bolatynmyn. Al 1953 jylǵy 12 tamyzda tuńǵysh sýtegi bombasy jaryldy. Bul Qaınar orta mektebin Altyn belgimen támamdaǵan eki jetkinshektiń biri bolyp, attestatymyzdy Qazaq ken-metallýrgııa ınstıtýtyna joldap, shaqyrý kútip otyrǵan kezimiz-tin. Sonda 800-deı áskerı avtomobılder sap etip, Jańasemeı, Abaı jáne Abyraly aýdandarynyń turǵyndaryn baıyrǵy mekenderinen kóshirgende, orta mektepti qatar bitirgen qurdasym Nurtóleý Myqyshov ekeýmiz kıim-keshekterimiz salynǵan qorjynymyzben Kúıik bulaǵynyń jaǵasynda eki apta boıy ashyq dalada, shaqyraıǵan kún astynda jattyq. Tańǵy saǵat 6-da Degeleń jaqtan jarq etken ekinshi «kúndi» kórgen beıkúná pendelerdiń birimin. Ol bolsa osy atyrapta 470 márte jasalyp, jer-kókti solqyldatqan dúmpýlerdiń alǵashqysy edi... – Synaq alańyn tańdarda ǵalymdar sol jarylystardyń zııandy ári qısap­syz búldirý jasaıtynyn bilmegen be? Jurtqa málim kitaptarda bul tajalǵa elsiz qý medıen dala tańdaldy delingen. – Jalǵan aqpar. Kitabymnyń «Qazaq saharasy – synaq alańy» degen taraýynda men qupııalyq kilti 1998 jyly ashylyp, 2002 jyly Máskeýde jarııalanǵan ǵylymı qujattardy qolyma ustap otyryp, Degeleń atyrabynyń atomdyq oıranǵa qalaısha jáne kimderdiń ámirimen tańdalǵanyn túre jazdym. 1947 jyly L.Berııa basqarǵan úkimet komıssııasy ǵylym ıeleri usynǵan birneshe aımaqty kórýden soń, Abyraly aýdanyn synaq alańyna tańdaǵan. Ol osy aýdannyń alty keńshary qonys etken jer edi. Aıǵaqpen sóıleıin: 1947 jylǵy maýsym aıynda L.Berııa basqarǵan úkimet komıssııasy (Kýrchatov, Harıton, Vannıkov, Zavenıagın, Qorǵanys mınıstri men Bas shtab bastyǵy) Semeıge shuǵyl jetip, Shaǵyl buıratyndaǵy áýejaıdan Ertisti boılap, sol jaǵalaýdaǵy Moldar eldi mekenine kelgen. Úkimet delegasııasyn qarsy alýshylar – Semeı oblysynyń basshylary A.D. Garagash, H.B. Baızaqov, jergilikti KGB bastyǵy polkovnık V.A.Gýbın. Ǵylymı túısigi shamaly, órkókirek L.Berııa atom synaǵynyń qaýip-qateri jaıynda ne biledi? «Myna jerdi unattyq, bizge naq osyndaı keń dala kerek» deýshi, árıne, atomdyq ujymnyń biregeı bastyǵy I.V.Kýrchatov. Álbette, ol alapat jarylystyń jer-kókti únsiz oırandaıtyn zalalyn bilgen. Oǵan dálel: «Tájirıbe alańyn» jobalaýshy – Máskeýdiń Bıofızıka ınstıtýty. Olardyń qolynda amerıkalyq ǵalymdar jazǵan, synaq alańdaryn sıpattaǵan ǵylymı kitap bolǵan. Keńestik atom salasynyń mamandary sol eńbekti «Qara kitap» dep ataǵan. Qysqasy, semeılikterdiń soryn qaınatqan oqıǵa sol kúni órbigen. Úkimet komıssııasy Semeıden 130 shaqyrym jerdegi Moldar mekeniniń irgesindegi silteme qadalar qaǵylǵan jerge toqtap (resmı qujatta 170-shi shaqyrym delingen, jalǵan derek), «naq osy jazyqqa áskerı qalashyq salynady» degen usynysty bekitken. «Synaq alańyna» sol aradan 130 shaqyrym batystaǵy Degeleń atyraby tańdalǵan. Osy qujatqa I.Stalın 19 maýsymda «Kelistim, bekitemin» dep qol qoıǵan. Ǵylymı anyqtamalyqtarda jazylǵan sıpattamada sol aımaq, onyń tóńiregindegi baıtaq jer – el qonystanbaǵan qý medıen dala delingen. Shyndyǵyna kelsek, Ertistiń ıen jaǵasy, Degeleńge deıingi jáne odan da arǵy shalqar atyrapta ol kezde Jańasemeı, Abyraly jáne Maı aýdandarynyń birneshe keńshary bolǵan. Sol jurt tek 1948-1954 jyldary basqa jerge kóshirilip, teriskeıden kúnbatysqa deıingi 100-150 shaqyrym jer áskerı polıgonnyń ıeligine berildi. Sóıtip, qujatta aıtylǵan «elsiz» aımaq osylaı qoldan jasalǵan-tyn. Osy atyrap 1949-1963 jyldar aralyǵynda aýada, jer betinde jasalǵan, odan soń 28 jyl boıy jer astyn solqyldatqan ıadrolyq synaqtardyń dúmpýine tap boldy. Degeleń taýynyń bıiktigi 1085 metrlik Naızashoqysy granıt pen mármárdan jaralǵan berik tasty jota edi. Sol jer keıin qolyńdy tıgizseń bordaı úgiletin qumdaýyt úıindige aınaldy. Som jartastyń ózi sondaı bolǵan soń, sol tóńirektegi adamdar men jan-janýarlar qandaı taǵdyrǵa tap bolǵanyn shamalaý tipten qıyn emes-aý... – Endi kitabyńyzǵa engen, ózińizdi tańǵaldyrǵan keıbir oqıǵalardyń birin eske alaıyq... – Polıgon aımaǵynda neshe túrli sumdyqtar bolǵan. Solardyń keıbirin Kendi Altaıdan jaldanyp kelip, jer qoınyna uńǵymalar jasaǵan kenshilerdiń estelikterinen taptym. Podpolkovnık Andreı Jarıkov «Prostor» jýrnalynda bertinde jarııalaǵan «Polıgon» degen hıkaıatynda soraqy jaıttardy sóz etken... Al jýyqta, kitabymdy aıaqtaýǵa aınalǵanda taǵy bir oqıǵany kezdeısoq estip, mılısııa podpolkovnıgi, semeılik zeınetker Bitimbaı Júnisulyn úıime shaqyrdym. Polıgon aýmaǵynda 15-18 myńdaı áskerıler bolǵan. Olardyń bári de eki jyl merzimge Otan aldyndaǵy azamattyq mindetin óteýshiler. Sonshama jan ıesi kazarmalarda turyp, aýyr jumystan qajyǵanda ártúrli tártipsizdikter bolýy – yqtımal qubylys. Ásirese, keshegi beıbit zamannyń «dedovshına» derti. Sonyń biri mysaly, mordvalyq soldat Balapan jazyǵyndaǵy uńǵymanyń kúzetinde turyp, ózine álimjettik kórsetken serjant pen tórt adamdy atyp tastaıdy da, olardyń denelerin topyraq úıindisine jasyryp, serigi ekeýi zonadan qashady. Ol oqıǵany polıgon shtaby kelesi kúni ǵana bilip, bir rota soldatpen tóńirekti sholyp, qashqyndardy taba almaıdy. Sodan soń Semeıdegi ishki ister basqarmasynan kómek suraıdy. – 1980 jyldyń kúz aıy edi, – deıdi Bitimbaı Júnisuly. – Jańasemeı aýdandyq mılısııasynyń bastyǵymyn. General Qaben Bespaev telefon shalyp: «Qaraýyńdaǵy mılısıonerlerdi qarý-jaraǵymen alyp, Sarapan aýylyna tezdetip jet. Áskerı zonadan avtomatpen qarýlanǵan eki soldat qashqan. Sirá, olar Qaınar – Semeı jolyna shyǵyp, kólik ustaýǵa tyrysady. Seniń mindetiń: Qarasý men Sarapan aralyǵyn qadaǵalaý, qashqyndardy kórseńder aıamaı oq atý. О́zińniń adamdaryńa saq bol. Jazataıym bireýi mert bolsa, jaýapty senen suraımyn!..» – dep eki márte qaıtalady. Álqıssa, sodan mılısıonerler toby Qaınar – Semeı jolyna jetip, joldaǵy qazaq aýyldaryna eskertý jasap, polıgon shebine keldi. Ien dalany úsh júzdeı soldattar jaıaý súzgen. Qashqyndardy tap­­paǵan. Birer saǵattan soń onshaqty ma­shına, avtobýstarmen general Qaben Bespaev ta kómekke keldi. Keshke taman meniń saq­shy­larymnyń birinen tótenshe habar tústi. Oba­ly qystaǵyndaǵy shopan áıeli ańǵardaǵy shabylǵan shóp úımesinen eki adamdy kóripti-mis... Áskerıler toby qystaqqa attandy. Qaben Sadyqulynyń bastaýymen biz de keldik. Áıeldi qaıyra tergedik: estııar adam eken, úıiniń esiginen syǵalap turyp, maıa irgesinen tars etken myltyq daýsyn estigen, ile-shala qarý asynǵan er adamnyń mal qorasyna kirgenin kóripti. Maıany teksergender qashqyn soldattyń súıegin tapty. Demek, serigi joldasyn da jaıratqan. Sonymen, jaǵdaı túsinikti boldy: qaýipti qashqynnyń izin kesip, qoraǵa kúzet qoıdyq. Bitimbaıdyń sózine qaraǵanda, osydan keıin áskerıler tobynan bir maıor qoranyń tóbesinen túsip, ishke umtylady. Ile sartyldaǵan avtomat úni estiledi. Baıǵus maıor qoranyń ishine qulap, oń tizesinen jaralanǵan. Qashqyn soldat avtomatyn kezenip, temir astaýdyń astynda jatqany málim bolady. Polıgon bastyǵy aıqaıǵa basyp, bizdiń generalǵa: «Sen nemenege keldiń? Birde-bir adamyńdy alǵa shyǵarmaı ári óziń tasada otyrsyń...» – dep kijinedi. Qaben Sadyquly: «Siz baıqap sóıleńiz, men keshegi soǵysty bastan keshken maıdangermin. Sizge baǵynyshty emespin. Ana anturǵandy amaldap ustaıyq desem, kónbeısiz, baıǵus ma­ıor tekten-tekke jaralandy. Qysqasy, men bul iske aralas­paımyn. Qashqyndy taýyp berdik, ózińiz ustańyz...» – deıdi. General-leıtenant taǵy da aıqaıǵa basyp, óz adamdaryna: «Kim erkimen ishke túsip, qashqyndy jaıratady? Erlik kórsetkenge merziminen buryn demalys beremin. Qane, kim?!.», – dep dińkildeıdi. Eki jaýynger óz erkimen, bireýi serjant, ishke túsip, qashqyndy tirideı ustamaq bolady. Jaralanǵan maıorǵa da járdem jasaý qajet. Polıgon bastyǵy eki eriktige ruqsat etedi. Qaben Sadyquly: «Bronejıletsiz ishke túsý qaýipti», – deıdi. Zona bastyǵy: «Jap aýzyńdy, ne tvoe delo!..» degen soń mılısııa generaly shopan úıine qaraı betteıdi. – Kenet saqyldaǵan avtomat daýsy estildi, – dedi osy araǵa kelgende áńgime ıesi. – Ana naısap ishke túsken eki eriktini de jer jastandyrdy. Sonymen, ol kesheden beri jeti adamnyń kózin joıdy. Maıor bolsa qansyrap jatyr... Sodan ymyrt úıirilgen mezgilde general-leıtenant biz otyrǵan jerge keldi. Aıtqany: «Joldas maıdanger, saqtyǵyńyz oryndy. Qateligimdi moıyndaımyn. Ne isteımiz?..». «Eki túrli shartym bar, qabyldasańyz – kómektesemin... – dedi Qaben Sadyquly. – Bılikti maǵan beresiz, qarańǵylyq qoıýlana meniń kisilerim qorany órteıdi. Ana naısap kúni úshin ne óz erkimen beriledi, ne otqa kúıip óledi. Siz maǵan órtenetin qorany qalpyna keltirýge qolhat berińiz. Tap qazir...». Polıgon bastyǵy bizdiń general talap etken qolhatty qolma-qol jazdy. Tóńirek ábden qarańǵylanǵan kezde avtomobıl júrgizýshileri qorany aınala qorshap, farlaryn jaǵyp, samaladaı etip jaryq jasady. Meniń jigitterim qabyrǵany jaǵalap baryp, ár jerden ot qoıdy. Sodan órt ár tustan laýlaǵan kezde qashqyn da qarýyn moınyna ilip, qolyn kóterip qaqpadan shyqty. Bosaǵada, tóbede turǵan bizdiń mılısıonerler ile tap berip, qashqyndy jerge alyp uryp, qolma-qol baılap tastady. Ishke kirgender qansyrap jatqan maıor men eki ólikti alyp shyqty. Áskerıler keıin qolǵa túsken soldatty sottamaı, aqyl-esi aýysqan dep, Máskeý áskerı okrýgindegi jyn­dyhanaǵa attandyrdy. Bul ózderindegi tár­tipsizdikti búrkeýdiń amaly edi, – dep áńgi­mesin aıaqtady Bitimbaı inim. Álbette, bul jurtqa jarııalanbaǵan oqıǵa. Al polıgondaǵy biz bilmeıtin budan da basqa soraqy jaıttar qanshama... – Álginde siz XX ǵasyrdyń aıaq sheninde polıgon tarıhynyń qıturqy syrlary ashyldy dedińiz. Sonda qalaı, barlyq jarylystardyń kiltıpany túp-túgel jarııalanǵan ba? Qýaty, jıiligi, el men jerge jasaǵan zalaly? Siz tehnıkalyq bilimge ıe qalamgersiz. Bul máselege degen kózqarasyńyzdy da oısha shamalap otyrmyn... – Meniń qolymda birneshe tehnıkalyq kitap boldy. Solardyń tizimin hıkaıat sońynda keltirdim. 30 shaqty basylym. Mysaly, Máskeýdiń «AtomIZdat» bas­pasy shyǵarǵan «Iаdernye ıspytanııa v SSSR» (Fakty, svıdetelstva, vospomınanııa. 2002). Kólemi 600 bet, taralymy 1500 dana. Kitaptyń qaq jartysy Semeı polıgony jasaǵan 470 synaqtyń tehnıkalyq kúsh-qýatyn sıpattaýǵa arnalǵan. Sol kezdegi Semeı oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Keshirim Boztaevtyń KOKP Ortalyq Komıtetine joldaǵan alǵashqy, 1989 jylǵy 20 aqpandaǵy qupııa jedelhatynyń mátini, mine, osy jınaqta qaıtalanǵan. Al sol kezdegi Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń birinshi hatshysy Oljas Súleımenov uıymdastyrdym degen narazylyq hatty men «Kazahstan za bezıadernyı mır» jınaǵynan taptym (Qujattar men materıaldar, A. 2011 j.). Osy eńbektiń 105-betinde O.Súleımenov, S.Muratbekov, D.Snegın jáne Q.Myrzalıev qol qoıǵan hat: «12 ı 17 fevralıa provedeny ocherednye podzemnye ıadernye vzryvy na polıgone v raıone g. Semıpalatınska... – degen habarmen bastalady. Odan ári: ...Radı zdorovıa segodnıashnıh ı býdýshıh pokolenıı, radı jıznı na Zemle, vyrajaıa volıý mnogonasıonalnogo Kazahstana, my trebýem – zakryt atomnye polıgony na terrıtorıı respýb­lıkı!..», – delingen. Qujattyń jazylǵan kúni jınaqta kórsetilmegen, 1989 jyl degen eskertý bar. Hat mátinindegi naqty atalǵan kúnderge qaraǵanda sol qujat aqpan aıynyń aıaq sheninde jazylǵan. Demek, Semeı obkomynyń hatymen bir mezgilde, bálkim, sál keıinirek. Olaı deıtinim, jurtshylyqqa málim shyndyq mynaý: Oljas aqyn teledıdar arqyly almatylyqtardy narazylyq mıtıngige shaqyrǵan 28 aqpan kúni, Máskeýdegi Áskerı-óndiristik keshenniń (VPK) orynbasary, general-leıtenant V.A.Býkatov bastaǵan ókiletti komıssııa Semeıge ushaqpen jedeǵabyl jetip, obkomnyń birinshi hatshysy K.Boztaevtyń 20 aqpandaǵy hatynda jazylǵan jaıttardy tekserýge kirisken. Osy komıssııanyń hattamasyn men kitabymda tolyq keltirdim. O.Súleımenovtiń Qazaqstan Jazýshylar úıiniń konferens-zalynda ótkizgen narazylyq jıynyn, onda «Nevada-Semeı» qozǵalysy týǵanyn da tarqata jazdym. Másele mynada. Biz sóz etip otyrǵan kúresti kimniń birinshi bolyp bastaýynda emes, túpki nátıjesinde. Al ol bolsa tamasha jeńispen aıaqtaldy. 1989 jyldan keıin Semeı jerinde eshqandaı jarylys bolǵan joq. Tek bir jaıtty eskertýge tıispin: K.Boztaevtyń Máskeýge 20 aqpanda joldaǵan alǵashqy jedelhaty, O.Súleımenovtiń Qazaq televızııasyndaǵy habar arqyly eldi mıtıngige shaqyrýy Qazaqstan Úkimetiniń sol kezdegi Tóraǵasy N.Á.Nazarbaevtyń astyrtyn demeýimen júzege asqan. Bul týraly Nursultan Ábishuly bertinde jarııalaǵan kitaptarynda, mysaly, Saýytbek Abdrahmanovpen júrgizgen «Ta­jal­­dy tunshyqtyrý» dep atal­ǵan kólem­di suhbatynda sol qupııany tarqata sóz et­ken. Ol jaqynda Elbasynyń «О́mir ótkelderi» kitabynda jarııalandy dep estidim. – Demek, sizdiń qolyńyzda polıgon týraly qupııasy ashylǵan úkimettik qujattar bolǵan?.. – Úkimettik qujattarda jarylystardyń qýaty, kúni, sátti jasalǵany ǵana kórsetilgen. Báriniń de aıtary: jer-jahan búlingen joq, jarylystar qatań baqylaýmen, tejeýmen júrdi degen qasań sózder. Ǵylymı jınaqtyń kirispesinde odaqtyq mınıstr men fızık ǵalymdardyń jetekshisi osy túıindi ózderinshe dáleldeýge tyrysqan. Álbette, men sol tujyrymdardyń báz-baıaǵy keńestik álimjettikpen daıarlanǵanyna daý aıtpaı, ózime málim soraqy oqıǵalardy keltirdim. Ol bolsa Ertis atyrabyndaǵy shermendelerdiń qazaqstandyq komıssııa bertinde anyqtaǵan, ıaǵnı semeılik turǵyndardyń 60 paıyzy radıasııa dertine shalynǵany týraly aıǵaqtar. Olar aýrý adamdardyń, ıá otbasy músheleriniń ókinish pen múńǵa toly estelikteri. Solardy toptap keltirdim. Bul degenińiz birdi-ekili emes, júzdegen adamdardyń zarly únderi. Mysaly, Keńes Odaǵynyń myǵym turǵan keziniń ózindegi Kýrchatov qalashyǵy turǵyndarynyń Máskeýge joldaǵan shaǵym hattary (munyń bárin jergilikti KGB qyzmetkerleri poshtadan ótkizbeı, ustap qalǵan. 400-deı sondaı hatty sol kezdegi óńirlik Qaýipsizdik komıtetiniń bastyǵy, polkovnık M.Jandıldınov Semeı obkomyna joldaǵan). Olarǵa qosa, meniń qolymda Semeıdegi muraǵat ujymy 2011 jyly ázirlep, jarııalaǵan «Protıvostoıanıe» jınaǵy men Almatydan jaryq kórgen «Kazahstan za bezıadernyı mır» kitaby boldy. Bulardyń ekeýi de resmı qujattar jınaǵy. Osy eńbekterde ıadrolyq synaqtardyń kúsh-qýaty, synaq jasalǵan kúnderdiń aıy men jyly naqty kórsetilgen. Eń ǵajaby, Ertis jaǵasyndaǵy qalyń el men baıtaq jerge salynǵan synaq lańy naqty derektermen ashylǵan. Solardy men júzdegen zardap shegýshi jandardyń muń-zarǵa toly estelikterimen bekittim. О́zimniń, ıá tanystarymnyń basynan keshken ártúrli oqıǵalardy keltirdim. «Egemen Qazaqstan» men «Kazahstanskaıa pravda» gazetteri betterindegi 90-jyldary jarııalanǵan áshkere materıaldar da kóp septigin tıgizdi. Sóz oraıynda mándi bir jaıtty eskerte keteıin. О́tken ǵasyrdyń aıaq sheninde odaqtyq «Znamıa» jýrnaly akademık A.D. Saharovtyń «Estelikterin» jarııa­lady. Men sonyń Semeı polıgonyna arnalǵan 100 shamaly betinen kserokóshirme jasap, muraǵatyma alǵan edim. «Semeı qasiretin» jazýǵa otyrǵanda bul úzindiniń jetkiliksizdigin ańǵardym. «Esteliktiń» tolyq túrine qolym 2013 jyldyń basynda jetti «A.Saharov. «Vospomınanııa» (Polnoe ızdanıe v odnom tome. «Alfa-knıga», M. 2011 g.). Usaq árippen terilgen ba­sylym eken. Kólemi 1280 bet. Kópshilik­ke málim emes derekterdiń birazyn men, mine, sol kitaptan aldym. Alaıda, akademık A.D.Saharovtyń ózi keıbir qupııa jaıttardy bilmegen. Mysaly, ol kitabynda Abaı aýdanynyń ortalyǵy Qaraýyl kentiniń turǵyndary 1953 jylǵy 12 ta­myz­daǵy sýtegi bombasyn sátti synaýdan soń ejelgi mekenderine tek kelesi jyly ǵana qaıta oraldy deıdi. О́ıtkeni, Qaraýyl ústindegi radıasııa deńgeıi jyl boıy 250 rentgen mólsherinde bolǵan. Bul endi sumdyq jaǵdaıat. Meniń naqty biletinim: qaraýyldyqtar úılerine 15-20 kúnnen soń-aq qaıtarylǵan, kóshirýshiler – álbette, áskerıler... Demek, sýtegi bombasyn jasaýshy ǵalym naqty jaıtty bil­megen, áskerı baqylaýshylar ǵalymnan soraqy jaıtty qasaqana jasyrǵan. Sonyń saldarynan Abaı aýdanynyń turǵyndary radıa­sııamen kóbirek zaqymdanǵan. Osy aýdanda aq qan aýrýynyń erekshe kúsheıýi de sodan. Eskertý paryz: bul shyndyq maǵan 2013 jyly ǵana málim boldy, abaılyqtar ony múldem bilmeıdi... – Kitabyńyzda siz A.D.Saharovtyń sol «Estelikterine» jıi júginip, ondaǵan betterine aýdarma jasapsyz. Túsinikti jaıt: óıtkeni ol sýtegi bombasynyń alýan túrin jasaýshy jańalyq ıesi, onyń qarýy amerıkalyqtardyń sýtegi bombasynan áldeneshe ese jeńil ári qýattyraq bolǵan. Fızıka iliminiń doktory ataǵyn ol kandıdattyq dıssertasııasy úshin ıelengen, KSRO Ǵylym akademııasynyń tolyq múshesi, úsh márte Eńbek Eri, Memlekettik jáne Lenındik syılyqtardyń laýreaty. Al bertinde qajyrly kúresi úshin Nobel syılyǵynyń laýreaty atandy... – Iá, ol jaryqtyq, endi, týmysynan kemeńger. Fızıka ilimin otbasynda otyryp, alty jyl udaıy qazyna mektebine barmaı, ǵylym negizderimen «Fızıka» oqýlyǵyn jazǵan ǵalym ákesimen úıinde berile shuǵyldanǵan, MGÝ-dyń fızıka fakýltetin soǵys jyldarynda támamdaǵan. Iаdrolyq qarý jasaýmen ol nebári 20 jyl shuǵyldanǵan. Bul jumysqa KGB júıesiniń zorlyǵymen eriksiz jegilgen. Sol jyldarda ol ozyq bilimin, darynyn Otan qorǵanysyna arnaýmen birge adamgershilik izgi qalybynan aınymaǵan. Mysaly, N.S.Hrýshevke joldaǵan eki hatynda akademık A.D.Saharov árbir termoıadrolyq jarylys kem degende Jer sharynda 10 myń adamnyń ómirin úzetinin málimdep, synaq sanyn azaıtýdy jáne árbir jańa bombany synamaı-aq qarý-jaraq qataryna qabyldaýdy usynǵan. Kitabymda men Andreı Dmıtrıevıchtiń Ortalyq Komıtettegi qabyldaý ústinde aıbyny áleı Nıkıta Hrýshevpen tájikege túskenin, jańa bombanyń synaǵyn tejeýdi talap etip, mınıstr E.P.Slavskıımen janjaldasyp, aqyry eshteńe bitire almaǵanyn bilgende solqyldap jylaǵan sátin de keltirdim. Sol kúni ol aýrýhanda jatqan ákesine baryp, óziniń kiriptar ahýalyn, janyn jegen muńyn tarqatpaq bolady. Ákesi bul jaıtty aıtqyzbaı uqqan. «Seni jastaı fızıkaǵa eliktirip, baqytsyz tirlikke jekkenimdi kesh bildim, balam. Basqadaı ilim salasyn, aıtalyq, bıologııany tańdaǵanyńda baqyttyraq bolar ma ediń, amal ne, endi kesh. Qateleskenime ókinemin, keshir!..», – depti... – Kemeńger akademık polıgondaǵy sátti jumysynan 1968 jyly alastaldy. Siz álem halqyn tańǵaldyrǵan sol oqıǵany da táptishtep jazypsyz. – О́ıtkeni, 1986 jylǵa deıingi keńestik syńarezý ıdeologııa men Memlekettik Qaýipsizdik komıteti akademık A.D. Saharovtyń erkin oıyna tyıym salyp, onyń árbir áreketin iske alǵysyz etip, keńes halqynyń asyl múddesin shetelge satý dep jarııalady. KSRO Ǵylym akademııasynyń alqa músheleri, jalpy quramy 80 adam, ataqty jazýshylar ony «opasyz», «satqyn» dep baspasóz betinde ashyq hat jarııalady. Osyndaı soraqy aıyptaý artyq-kemi joq 18 jyl boıy júrdi. Bul tujyrymdy men fızıktiń «Estelikter» kitabyn shuqshııa zertteýden soń, tynymsyz kúresine kúmánsiz ılanǵandyqtan aıtyp otyrmyn. Andreı Dmıtrıevıch – naǵyz halyqtyq kúresker, keńes halqyna ol záredeı de qastandyq jasaǵan joq, qaıta shynaıy demokratııalyq tirlikke shaqyrýdan tanbady. M.S.Gorbachev jarııalaǵan qaıta qurý saıasatyn jaqtap, máskeýlikter qalaýymen KSRO Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bolyp ta saılandy. Birtýar ǵalymnyń túpki maqsaty – Keńes halqyn ǵana emes, kúlli adamzat qaýymyn, jer-jahandy radıasııamen ýlandyrýǵa birjola tyıym salý. A.D.Saharovtyń esebinshe, bizdegi atom bombalarynyń sany 70-jyldarda 56 myńǵa jetken (bertinde 80 myń bolǵan, AQSh-ta 90 myń shamasy). Bul degenińiz Jer sharyn tozaq otyna kúıdiretin joıqyn kúsh. 1968 jyldyń jazynda ǵalym «Progreske umtylý, beıbit tynyshtyqta ómir súrý jáne rýhanı erkindik týraly kókeıkesti oılarym» degen eńbegin L.I.Brejnevke joldaıdy. Bas hatshydan eshqandaı jaýap bolmaǵan soń «Kókeıkesti oılaryn» keńestik qasań ıdeologııamen astyrtyn kúresýshilerge beredi. Sol eńbek 1968 jylǵy 10 shildede Gollandııada, ile-shala AQSh-taǵy «Nıý-Iork taıms» gazetinde jarııalanǵanyn avtor sheteldik radıo habarynan estıdi. Álbette, kemeńger fızıktiń erkin áreketin keńestik ıdeologtar keshirgen joq. A.D.Saharovty áýeli polıgonnan taıdyrdy, sońynan Gorkıı qalasyna jer aýdaryp, segiz jyl boıy «úı tutqyny» etip myrzaqamaqta ustady. – Siz myna kita­by­ńyzda A.D.Saha­rov­tyń «Es­telik­teri» dúnıe­júzi halyq­tary­nyń basty on tiline aýdarylyp, 18 mıl­lıon taralymǵa jetken deısiz... – Bul derekti men «Este­likterge» berilgen túsinik­temeden aldym. Dúnıe­júzine eń kóp taraǵan kitaptar V.I. Lenın men Mao-Szedýnniń ǵylymı eńbekteri. A.D.Saharov – úshinshi orynda... Eskertý paryz: 1280 bettik kitapty san márte shuqshııa oqý meni árdaıym tyń jańalyqtarǵa jolyqtyrdy. Arly ǵalym bizdiń halyqtyń, ásirese, semeılikterdiń músápir ahýalyna jany ashyp, qorǵaýǵa tyrysqan. Akademık A.D.Saharov eń sońǵy suhbatty da qazaqstandyq jýrnalısterge bergen. «Aqyrǵy ıntervıý» atalǵan sol materıal «Nevada-Semeı» qozǵalysynyń aptalyq gazeti «Amanatta» (oryssha nusqasy – «Izbıratel») 1991 jyly jarııalanǵan. О́kinishti jaıt: sol áńgimeden soń akademık úıine barǵan betinde júrek talmasynan júrip ketken. – Sonymen, «Semeı qasiretin támam­dadyńyz? – Iá, ótken jylǵy tamyz aıynda kitaptyń sońǵy taraýyna núkte qoıdym. Birer apta demalýdan soń mátindi túý basynan áldeneshe ret qaıta oqyp edim, kóńilimde sherli hıkaıat shyn týypty degen senim paıda boldy. Árıne, olpy-solpy tusy, ıá qaıtalanǵan oılar barshylyq eken. Ony jaqsylap ekshedim. Sodan 80-niń seńgirine ilikkenim túrtki bolyp, ózime-ózim syılyq bolsyn degen oımen О́skemenge, oblys ákimi D.K.Ahmetovke qabyldaý surap, hat jazdym. Danıal Kenjetaıuly meni Pavlodar oblysyna ákim bolǵan kezinen biledi, Q.I.Sátbaevtyń 100 jyldyq to­ıyn daıyndaý kezinde tanysyp, mereıtoı úshin birshama ýaqyt birlese eńbek etkenbiz. Álbette, ol kitap oqýǵa yntaly qaıratker. Hosh, sodan Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimi óziniń mádenıet jónindegi orynbasary J.Omar men Semeıge jýyqta ǵana ákim bolyp taǵaıyndalǵan E.Sálimovke: «Medeý aqsaqaldyń maǵan kelmek sharýasyn úıine baryp bilińder...», – depti. Egde jasymdy, elge málim eńbekterimdi syılaǵanyna rahmet, men olarǵa kompıýterlik terimnen shyqqan qalyń qoljazbany kórsettim. Sóıttim de: «Sizderge marapat surap nemese mereıto­ıymdy ótkizińder degen tilekti sirá da aıtpaımyn. Mynaý meniń kóp jyl daıyndalyp, sońǵy úsh jylda bel jazbaı eńbektenýimmen dúnıege keltirgen kitabym. Osyny halqyma jetkizýge qolǵabys etiń­der...», – dedim. Qysqasy, osy másele ońdy sheshildi. Eń sońǵy súzgini Semeıde jasap, qarashanyń basynda Astanaǵa kelip, «Folıant» baspasynyń redaktorymen, sýretshisimen bir jarym aı jumys istedim. 100-ge taıaý sýrettermen bezendirilgen, qymbat qaǵazǵa basylǵan, taralymy 1000 dana «Semeı qasireti», mine, jyl basynda jaryq kórdi. Ertis óńirindegi qalyń eldiń 42 jyl boıy esin shyǵaryp, aýyr dertke dýshar etken sherli tarıh halqyma jetti. Sol isti jedeǵabyl sheshken Danıal Kenjetaıulyna zor rahmet! Al mereıtoı týraly, ımandaı shynym, qaperime alyp oılaǵan, ıá qamyqqan nemese janyqqan jan emespin. Semeı ákimi E.Sálimov ony da osy aıdyń aıaǵynda ótkizbek. 80 jylda tapqan, syılasqan tanys­tarym men dostarymdy qurmetteýge balalarym ázirlik jasaýda. Bul jóninde men baqytty atamyn: úsh balamnan jeti nemere, bes shóbere súıip otyrmyn... – Qaltqysyz kóńilmen shertken áńgi­meńizge rahmet, Medeý aǵa! Siz biz­diń ga­zette tilshi bolyp eńbek etken, odan soń­ǵy uzaq jyldar avtor retinde baıla­ny­syńyzdy úzbegen belsendi qalam­gersiz. Taıaý kúnderde Semeıde jáne Astana­da atal­maq 8 tomdyq shyǵarmalar jına­ǵy­ńyz­dyń, «Semeı qasireti» kitaby­ńyz­dyń tusaýkeseri jáne 80 jyldyq me­reıtoıyńyz sátti ótsin! Siz – qajymaıtyn úlken eńbekke ıe qalamgersiz. Osy qa­sı­e­tińizdi qadir tutyp, qurmetteımiz. О́zińizden úlgi alatyn jastar kóbeısin!  Áńgimelesken Janbolat AÝPBAEV, «Egemen Qazaqstan».  SEMEI.