Rýhanııatqa qosylǵan úles

Ádebıet degen álemniń ishki ıirimine búkil sanaly ǵumyryn arnaǵan fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, bilimdar synshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Serik Negımov tórt tom kitabyn jaqynda oqyrmandaryna usyndy. Onyń alǵashqy eki tomynda qazaq jyrynyń arǵy-bergi dáýirlerine, óleń óriminiń ólkesine tereńdep barady. Birinshi tomda óleń sózdiń bas­taý basynan bastap, ony zerttep zerdelegen ǵalymdardyń pikirine súıene otyryp, óleń­­­degi ıntonasııaǵa, onyń melodııalyq tabıǵatyn qa­ras­tyryp, halyqtyq úlgini zerdeleıdi. Oǵan naq­ty my­saldar keltirip, batyr­lar jyrynyń ekp­ini­ne, jy­raý­lardyń aqyl-pa­ra­sa­ty­na, halyq aqyn­da­rynyń qa­­rymyna toq­talady. Al óleń dybysyna kelgende: «Adam­nyń qulaǵy 340 myń dybys reńin aıyryp ajy­ratady, al kózi 128 tústi as­qan jitilikpen tanıdy. Mu­ny dálme-dál sıpattap jet­kizýge kádimgi sózdiń órisi tar, sondyqtan óleń tili­ne, poezııalyq órnekteýge, asso­sıasııaǵa júginemiz», deıdi de óleń qudiretin ashatyn dáıekterge júginedi. Sol se­kildi óleń yrǵaǵyn da tarata aıtady. Aqyn-jyraýlar poezııasyndaǵy keremet sóz jaýharlaryn tereńnen terbegende, onyń obrazdyq júıesin, kór­kemdigin, folklor tiliniń stılıstıkasyn, óleń-jyrdyń ólshemderi men qurylysyn oı eleginen ótkizgende ózinen burynǵy oqymystylardyń zerdeli zertteýlerine júgine otyryp, baılamdar jasaıdy. Zertteýler men esselerden, oı-tolǵamdardan turatyn ekinshi tomnyń alǵashqy taraýyn qazaq sal-serilerine arnasa, ekinshi bólim ult rýhanııatyna úles qosqan aıtýlylarymyz týraly eken. Bul tomnan ańǵarǵanymyz, arǵy ǵasyrda baıtaǵymyzdyń baǵyna bitip, sóz ustaǵan, jy­raýlar úlgisin jalǵaǵan Birjan, Aqan, Segiz seri, Mádı, Orynbaı, Shashýbaı, Estaı, ózge de sal-serilerdiń ómiri men ónegesin, artynda qalǵan murasyn qozǵasa, ekinshi bó­limde ótken ǵasyrdaǵy ul­tymyzdy saqtaý, tilimizdi qor­­ǵaý, dilimizdi áspetteý, di­nimizden aıyrylmaý jolynda nebir qıyndyqtardy kó­rip, tipti, bastaryn báı­gege tikken Ermuhan Bek­­mahanov, Qudaıbergen Ju­­banov, Muhtar Áýezov, Esmaǵambet Ysmaıylov, bas­qa da ult jaqsylarynyń eń­be­gimen tanystyryp qa­na qoımaı, tabystyrady da. Pro­fessordyń «Aqyn Sá­rin­jip Ázbergenuly jáne onyń zamany» degen úshinshi kita­by almaǵaıyp zamandarda ómir súrgen qalamgerdiń ult qun­dy­lyǵyna qosqan eńbegin saraptaıdy. Belgili ǵalymnyń tórtinshi tomy: «Men «qazaqpyn» de­sem, onym qazaqty asyra maqtap «basqalardan erek­­she artyq jaratylǵan ult» degendik emes. Meniń «qa­zaqpyn» deıtinim – meniń sol ulttyń uly ekendigime dá­lel; óz ultymnyń, onyń na­mysyn asa qadirlep baǵa­laı­tyndyǵyma jáne oǵan jan-tánimmen qyzmet is­teý­ge tyrysatyndyǵyma, ul­­tymnyń ilgeri ónip-ósip, órleýine shyn janym ashı­­tyn­dyǵyna kýá», dep ul­tyn áspettegen Keńes Oda­ǵynyń Batyry, akademık, halqynyń qadirli uly Málik Ǵabdýllınge arnalypty. Bul kitaptaǵy tyń derekter, ardaqty ustazdyń artynda qalǵan jazbalary, aldyńǵy tolqynmen syılastyǵy, keıingi jastyń qamqorshysy bola alǵany – bári de qyzyqty. Solardy oqyp qana qoımaı, áli de tereń zerttep-zerdelese ult rýhanııatyna qosylatyn jańa maǵlumattar molynan kezdeseri haq. Bir ǵana mysal, Málik Ǵabdýllın burynǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtyn 1935 jyly bitirgende, dıplomdyq jumysty qazaq prozasynda ult bolmysyn tap basyp sýrettegen Beıimbet Maı­lın shyǵarmashylyǵynan qorǵapty. Sol sekildi Baýyr­jan men Málik arasyndaǵy syılastyq erekshe áserge bóleıdi. Inisi batyr atanǵanda Baýyrjan Momyshuly: «Jaý jaǵadan alǵanda, batyrlyq etken baýyrym, El namysyn qurmettep, er namysyn ardaqtap, Qutty bolsyn aı­tamyn, Shyn júrekten, Máligim!», dese, Málik inisi: «Ber­meımin eldi jaýǵa dep, Attanyp eń maıdanǵa, Aqyl menen qaıratyń, Danalyǵyń, aıbatyń, Shyqqan edi bir jerden, Erligińdi baǵalap, О́ń­keı ini-aǵalap, Erip edik biz elden, Batyr Báýke, so­ńyńa» deıdi. Aǵa men ininiń arasyndaǵy osy kisilik pen kishilikten alar úlgi az bolmasa kerek. Sonyń bárin kitap sońyna qosymsha retinde qosý arqyly, ustazdyń alǵyrlyǵy men alymdyǵyn da kórsete ketken. Bir sózben aıtqanda, ult rýhanııatyna qosylǵan Serik Negımovtiń tórt tomynan alar taǵylym da, úırener úlgi de, derek-dáıekter de az emes. Bul kitap qundylyǵyn dáıekteı túsedi dep bilemiz.  Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan».