Qytaı ekonomıkasynyń ósimi tómendedi
Jańa jylda jahandyq ekonomıka taǵy da tuıyqqa tireldi. Oǵan sarapshylardyń pikirinshe, álemdik ekonomıkanyń lokomatıvine aınalǵan Qytaı ekonomıkasynyń toqyraýy sebep bolyp otyr.
Qytaı Halyq Respýblıkasynyń ekonomıkasy 2015 jyldyń tórtinshi toqsanynda da damý deńgeıiniń báseńdegenin kórsetti. О́tken jyldyń tórtinshi toqsannyń qorytyndysy boıynsha, QHR ekonomıkasynyń ósimi burynǵy jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 6,8 paıyzdy qurady. Bul derekti Ulttyq saraptama bıýrosy jarııa etti.
Jalpy, 2015 jyldyń qorytyndysy boıynsha, QHR ekonomıkasy 6,9 paıyzǵa ósti. Resmı boljam boıynsha ótken jyly el ekonomıkasynyń ósimi 7 paıyzdy quraýǵa tıis edi. 2014 jyly bul kórsetkish 7,3 paıyzǵa teń bolatyn. Álemdik rynoktyń qatysýshylary Qytaı ekonomıkasy ósimi qarqynynyń bulaı tómendeýine erekshe alańdaýshylyq tanytýda.
2008 jyldyń qaterleri qaıtalanady
Jyl basynan beri álem boıynsha qor rynogy túgelge derlik qulady, munaı baǵasy da kún qurǵatpaı quldyraýda. Osyǵan baılanysty Royal Bank of Scotland eksporttary bıylǵy jyldyń basynda álemdik ekonomıkadaǵy qalyptasqan jaǵdaıdy 2008 jylǵy jahandyq daǵdarys saldarlarymen teńestiredi.
Brıtandyq baspasózdiń habarlaýynsha, Royal Bank of Scotland (RBS) óziniń tutynýshylaryna jahandyq daǵdarysqa uryndyratyn «kúrdeli jyldyń» kelgenin eskertedi. Bank sarapshylarynyń pikirinshe, qor rynoktary 2008 jyly jahandyq daǵdarys bastalǵan kezdegideı tereń quldyraý kezeńin bastan keshirýde. Osyǵan baılanysty bankırler óz tutynýshylaryna «joǵary sapaly oblıgasııalardan» basqalardyń «barlyǵyn» satýǵa keńes berýde.
RBS-tiń Eýropalyq ekonomıkany zertteý departamentiniń bastyǵy Endrıý Robertstiń pikirinshe, nesıe kóbigi bıyl taǵy da jarylady. Ol kásiporyndar balanstaryna úlken aýyrtpalyq tónip turǵanyn aıtyp, sol kásiporyndardyń aksııalaryn ustaýshylarǵa qatty eskertý jasaıdy. Sarapshylar ásirese, álemdik qaryzdyń buryn-sońdy bolmaǵan rekordtyq deńgeıge kóterilgeninen qaýiptenedi. Endrıý Roberts Qytaı bıliginiń qor rynogyna aralasýyn úlken apattyń basy dep esepteıdi. Endi búkil álemdegi qor rynoktarynda turaqsyzdyq beleń alady. «Aksııalar men nesıeler óte qaýipti bola bastady. Onyń ústine biz ótken daǵdarystyń qateliginen áli tolyq qutylyp bolǵanymyz joq», deıdi Roberts.
RBS sarapshylary Ýoll-strıttegi jáne eýropalyq bırjalardaǵy kýrs 20 paıyzǵa deıin quldyraıdy dep boljaýda. Sonymen birge, RBS munaı baǵasynyń 16 dollarǵa deıin tómendeıtindigin alǵa tartady. Olardyń aıtýynsha, OPEK endi álemdik munaı naryǵyndaǵy jaǵdaıdy retteýge qaýqarsyz. О́kinishke qaraı, mundaı qaýipti boljam jasap otyrǵan RBS sarapshylary ǵana emes. «Men búgingi rynok jaǵdaıyna qaraǵanda, 2008 jyldyń qarjylyq daǵdarysyn kóz aldyma ákeletin qaterlerdi kóremin», deıdi Djordj Soros.
3,6 mıllıon fransýz jumyssyz
Fransııadaǵy jumyssyzdar sany 3,6 mıllıon adamdy qurady. Dúısenbi kúni Fransııa prezıdenti Fransýa Olland eldegi beleń alǵan jumyssyzdyqtyń aldyn alý úshin 2 mıllıard eýro jumsalatyndyǵyn málimdedi.
Atalmysh qarjy negizinen jumyssyz júrgen 500 myń azamatty qaıta daıarlaý úshin jumsalady. «Bul qarjy qaıta daıarlaý jáne oqytý sharalaryna baǵyttalady. 2 mıllıard eýro qarjy salyqtar esebinen emes, únemdeý esebinen alynǵan», dedi Fransýa Olland. Onyń aıtýynsha, «Fransııa ekonomıkalyq tótenshe jaǵdaıda» turǵan kórinedi. Sondyqtan mundaı sharalardy jedel júzege asyrý qajet. Eske sala ketetin bolsaq, jumyssyzdyqty joıý prezıdent Ollandtyń saılaý aldy tuǵyrnamasynyń biri bolatyn. Qazirgi tańda Fransııadaǵy jumyssyzdyq 10 paıyzdy qurap otyr. Fransýa Olland prezıdent bolǵannan beri, ıaǵnı 2012 jyldan beri eldegi jumyssyzdar sany 670 myń adamǵa ósti. «Fransııa azamattaryn jumyspen qamtý – qaýipsizdikten keıingi eń ótkir másele», dedi prezıdent óz sózinde.
Álem baılyǵy 62 alpaýyttyń qolynda
Planetamyzdyń 62 eń baı alpaýytynyń baılyǵy búkil Jer shary turǵyndarynyń jartysy – 3,6 mıllıard adam ıelenetin ıgilikke teń eken. Bul týraly kedeıshilikke qarsy kúrespen aınalysatyn Oxfam kommersııalyq emes uıymynyń zertteýlerine súıene otyryp, VVS agenttigi habarlaıdy.
Osy zertteýler kórsetip otyrǵanyndaı, Jer sharynyń 62 eń baı turǵynynyń dáýleti 2010 jyldan beri 44 paıyzǵa (1,76 trıllıon dollarǵa) artqan kórinedi. Kerisinshe, dál osy merzimde planetamyzdyń kedeı turǵyndarynyń dáýleti 41 paıyzǵa (1 trıllıon dollarǵa) azaıypty. Baılyqtyń býyna pisken osy at tóbelindeı azshylyq oılaryna ne kelse, sony jasap, álemdik tutyný deńgeıin qaterli deńgeıge kóterdi. «Kóp asqanǵa bir tosqan», demekshi baılyqtan basy aınalǵandardyń toıymsyz suranysy jahandyq qarjy aınalymyn dúrkin-dúrkin tyǵyryqqa tirep, ekonomıkalyq daǵdarys qaýpin kúsheıtip otyr.
Oxfam sarapshylary álemdegi 1 paıyz eń baı alpaýyttardyń (73 mıllıon adam) baılyǵy Jer sharyn mekendeıtin barlyq adamzattyń dáýletimen para-par ekendigin eseptep shyǵardy. Bul kommersııalyq emes uıymnyń atalmysh baıandamasy Davosta ótetin Búkilálemdik ekonomıkalyq forým qarsańynda jarııa etiledi. Davos forýmy bıyl 20-23 qańtar aralyǵynda ótedi.
Shengen kelisimine qaýip tóndi
Avstrııa kansleri Verner Faıman jeksenbi kúni Osterreich gazetine bergen suhbatynda, óz elinde Shengen kelisimi ýaqytsha toqtatylatyndyǵyn málimdedi.
«Eger Eýropalyq odaq óziniń syrtqy shekarasynyń qaýipsizdigin qamtamasyz ete almaıtyn bolsa, onda Shengen kelisiminiń bolashaǵy da kúńgirt. Onda odaqqa kiretin árbir memleketke óz shekarasyn ózi baqylaýǵa týra keledi», dedi kansler Verner Faıman. Endi Avstrııanyń qaýipsizdik kúshi elge keletin árbir adamdy jan-jaqty tekseriske alatyn bolady. Osy ýaqytqa deıin Avstrııaǵa kirip úlgergen mıgranttar máselesine keletin bolsaq, bosqyn dárejesi berilmegen mıgranttardyń barlyǵy eldiń shekarasynan qaıta shyǵarylmaq.
Avstrııa bıliginiń mundaı qatal sheshimderge barýyna eldiń geografııalyq jaǵdaıy da yqpal etýde. Bul el Eýropalyq odaqtyń «túrik baǵytyndaǵy» batys bóligine ornalasqan. Máselen, Germanııa shekarasynan qýylǵan zańsyz mıgranttar qaıtadan Avstrııa aýmaǵyna jiberiledi. «Bizge qaıtarylatyn zańsyz mıgranttardyń sany 2015 jylǵy jeltoqsanda kúnine 60 adam bolatyn bolsa, 2016 jyldyń basynda kúnine 200 adamǵa deıin ósti», deıdi Joǵary Avstrııa federaldyq jeri polısııasynyń ókili. Sondyqtan Vena osyndaı zańsyzdyqtardan qorǵaný qamyna kiristi.
Avstrııa bıliginiń jáne Eýropalyq odaqtyń quramyndaǵy keıbir basqa memleketterdiń mundaı qadamdary búkil Shengen kelisiminiń bolashaǵyna qaýip tóndiredi. Bul jerde másele árbir eldegi shekaralyq baqylaýdy kúsheıtý ǵana emes, sonymen birge, biryńǵaı jáne ámbebap eýropalyq jobanyń bolashaǵynda bolyp otyr. Adamdardyń, taýarlardyń, qyzmettiń jáne kapıtaldyń erkin aralasý tujyrymdamasy eýropalyq ıntegrasııanyń negizi bolyp tabylady. Al bul balamasyz tujyrymdamadan adamdardyń shekaralar arqyly erkin júrýine tyıym salynatyn bolsa, búkil kelisimniń quny kók tıyn bolmaq. Bul ázirge boljam ǵana. Brıýssel Eýropalyq odaqqa da, Shengen kelisimine de kir shaldyrmaı saqtap qalý úshin qoldan kelgenniń bárin jasaıdy.
Brıýssel qalyptasqan problemanyń tereńdigin tolyq túsinedi. «Men bul elderdiń alańdaýshylyǵyn jaqsy túsinemin. Alaıda, biz Eýropadaǵy erkin júrip-turý jáne erkin aralasý jaǵdaıyn saqtaýǵa jaýaptymyz. Biz Shengen kelisimin kózdiń qarashyǵyndaı saqtap qalýymyz kerek», deıdi Eýrokomıssııa basshysy Jan-Klod Iýnker. Birqatar sarapshylardyń pikirinshe, bul jerde áńgime tek Shengen aımaǵyn saqtaý ǵana emes, sonymen birge, eýropalyq qaýipsizdikti jáne dıplomatııany saqtaý týraly da bolyp otyr.
Brıýssel úshin Eýropalyq odaqty keletin zańsyz mıgranttardan qorǵap qalý qandaı mańyzdy bolsa, búginde odaq quramyndaǵy elderde turaqtap qalǵan bosqyndardyń bolashaǵyna degen jaýapkershilik odan da mańyzdy. Odaq elderinde turaqtaǵan bosqyndardy jumyspen qamtamasyz etý, áleýmettik turmys-jaǵdaıyn qalyptastyrýmen birge, olardyń sol elge turaqty sińisti bolýy da óte mańyzdy. Bosqyndar ózderi turatyn elderdiń zańdaryn moıyndap, ózderiniń salt-dástúrlerin sol eldiń talaptaryna sáıkes qura bilýi kerek. Al bul óte yjdaǵattylyqty qajet etetin jáne uzaq ýaqytqa sozylatyn mańyzdy mindet.
Toptamany daıyndaǵan Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan».
