Álıhandy panalatyp, Ámiremen dos bolǵan

Mine, bıyl alash kósemi Álı­han Bókeı­hannyń 150 jyldyǵy IýNESKO kóleminde atalyp ótil­mek. Osyǵan oraı buryn esh jerde jaryq kórmegen bir tyń derek usyn­baqshymyz. Bul kúnderi elimiz 2017 jyly ótetin halyqaralyq EKSPO kórmesine qaýyrt daıyndyq ústinde. Barshaǵa belgili halqymyzdyń aıaýly perzenti Ámire Qashaýbaev Parıjde ótken EKSPO kór­mesinde qazaq ánderin shyrqaǵan. Sheteldikter Berikbol Kópenuly degen kisi shyǵarǵan, Ámire oryndaýyndaǵy «Aǵashaıaq» ánine tamsana qol soǵady. 1925 jyly Parıjde uıymdastyrylǵan EKSPO halyqaralyq kórmesine tyńǵylyqty daıyndyq jumystaryn Stalın Aǵartý isi komıssary Anatolıı Lýnacharskııge tapsyrady. Máselen, EKSPO-2017-ge daıyndyq sııaqty, ol kezde de Parıjde ótetin halyqaralyq kórmede Keńes Odaǵy jaqsy jaǵynan kórinýi tıis bolatyn. Komıssar Lýnacharskıı Keńes Odaǵyna kiretin 15 respýblıkadan, onyń ishinde Qazaqstannan eń daryndy degen adamdardy jınaıdy. Tipti, óz atynan hat jiberip, Stalınniń tapsyrmasyn múltiksiz oryndaýǵa tyrysady. Semeıdegi Ámire Qashaýbaev el aldyna syıly bolyp, tanylyp qalǵan tusy. Lýnacharskıı Ámirege bir emes, eki hat jazyp, qaıta-qaıta shaqyrǵan. Sonymen, Lýnacharskıı joldaǵan telefonogrammada: «Prosım srochno razýznat ı soobshıt, soglasen lı projıvaıýshıı po adresý: gorod Semıpalatınsk, ýlısa Vostochnaıa, kvartal №78, Amre Kashaýbaev na ýchastıe v etnografıcheskom konserte Vsemırnoı vystavkı v Parıje? Narodnyı komıssar prosveshenııa RSFSR Lýnacharskıı» dep kórsetilgen. Parıjge Keńes Odaǵynyń óner sheberleri beretin konsertti orys aqyny Vladımır Maıakovskıı arnaıy ssenarıı jazyp daıyndaıdy. Ámire el aldyna shyǵyp, ekinshi báıgemen qosa kúmis medal alady. Maıakovskıı onyń ónerine qatty rıza bolady. «Parıj aptalyǵy» gazeti men «Le mıýzıkl» jýrnaly Ámireniń sırek kezdesetin talant ekenin aıtyp, ǵajaıyp daýys ıesi ulttyq aspap dombyramen qazaq ánin dúıim jurttyń aldynda keremet shyrqady dep jazady. – Bir ókinishtisi, – deıdi abaıtaný­shy jáne uzaq jyldar boıy Qasqabulaq-Bórlidegi Muhtar Áýezov murajaı úıiniń meńgerýshisi qyzmetin atqarǵan Beken Isabaev aqsaqal, – Ámire sol Pa­rıjden qaıtqannan keıin ońbady. Estýimizshe, ony qaıta-qaıta tergeý­ge shaqyrtyp, áýrelegen. Ámire Qa­shaý­baev Almatyda tún ortasynda belgisiz sebeppen qaza tabady. Ol konsertke qatysyp, ánderin shyrqamaq bolatyn. Halyq Ámireniń ólgenine senbeı, «Ámire, Ámire shyqsyn» dep konsert zalynda aıaqtarymen jer tepkilep otyryp alǵan. Parıjge barǵan kezde Mustafa Shoqaı Ahmet Baıtursynulyna dep hat bergen. Ony alǵan Ámire ańqaýlyqpen kostıýminiń be, álde syrt kıiminiń be, áıteýir bir ońaı jerine, tós qalta tu­­syna sala salady. Sol hatty poıyzda urlatyp alǵan. ..1923 jyly Abaı aýdanyna Semeıden Ámire Qashaýbaev, Muhtar Áýezov bastaǵan bir top qonaq keledi. Bul týraly «Qazaq ádebıeti» gazetine Sadyq Qasımanov 1976 jylǵy 16 shil­dedegi sanynda keńinen jazǵan. Biz óz qolymyzdaǵy derekter men atalarymyz aıtqan áńgimeler boıynsha qysqasha ǵana toqtalamyz. Sonymen, bir top qonaq kelgen kúni Aqshoqyda bolyp, ertesinde Shyńǵystaýdyń Orda bókteriniń arjaǵyndaǵy Qa­ra­qoıtas jataǵyndaǵy Abaıdyń túıe balýa­ny atanǵan Ablanbek Kúıisbaıuly atamyzdyń úıine baryp qonady. Ablanbek meniń úlken atam, Nuǵmanbektiń ákesi. Abaıdyń taǵy bir balýany, ógiz balýan atanǵan Nurmaǵambet Tólegenuly da bizdiń atamyz, ıaǵnı Ablanbektiń nemere inisi. Ablanbek atamyz jaýyryny jerge tımegen Qyzyladyr bolysynyń balýany bolýmen qatar, qusbegi, Abaı aınalasynda júrgen atbegi edi. Ámire ol kisiniń osy ónerin qatty qur­metteıtin. Al, Ablanbektiń uly Nuǵmanbek te aqyn, ári balýan bolyp, ataǵy shyǵyp, 22-23 jasqa kelip qalǵan kezi. Ámire Qashaýbaev pen Muhtar Áýezov áýelde atamyz Ablanbekten ony-muny surap, eldiń jaǵdaıyn aıtyp túni boıy kóz ilmeı áńgimelesedi. Ásirese, Muhań Ablanbekten qaıta-qaıta elden jyraq otyrǵan Shákárimdi surap: «Baryp turasyzdar ma, Keń tynys jaılaýyndaǵy Saıat qorasyna, hali qalaı eken?» deıdi. Ablanbek atamyz únemi baratyndyǵyn, el jaǵdaıyn aıtyp habarlasyp turatyndyǵyn aıtqan. Ámire osy túni ózine ustaz bolǵan, keıinirek 1925 jyly Parıj sahnasynda shyrqaıtyn «Aǵashaıaqtyń» keıipkeri ári avtory Berikbol-Aǵashaıaqqa Nuǵmanbekti jiberip alǵyzady. Aǵashaıaq ol kezde Boqaı jataǵynda eken. Ertesinde Ámire, Muhtar, atamyz Ablanbek, balasy Nuǵmanbek, Múrseıit moldanyń balasy Qısyq, Sadyq Qasımanov, О́tegeldi, Orynbasar degen ataqty mergender, Aǵashaıaq-Berikbol Kópenuly jáne taǵy basqa aýyl adamdary bir top dúrmek bolyp, barlyǵy jıylyp Shyńǵystaýdyń Orda tusyna keledi. Ablanbek bastaǵan ańshylar toby eki arqar atyp alyp, Kishi Ordadaǵy Eńlik-Kebek tyǵylǵan úıtasqa tústikke jınalady. Sóıtse, ishterinde Orynbasar degen mergen joq bop shyǵady. Bul qaıda ketti? Bireýler ol bir ańnyń izine túsip, Keregetas jaqqa burylyp bara jatqan desedi. Sol kezde Muhań ornynan shapshań turyp, «Orynbasardy bir qorqytaıyq» dep qyzyq jasaıdy. Ámireni erkek, Aǵashaıaqty áıel qyp kıindire qoıady. О́zderi jerge tósegen aq jibek dastarqandy, súlgi oramaldardy Aǵashaıaqtyń ústine jaýyp, jańa túsken kelindeı qylady. Ámirege «sen Japalsyń», al Aǵashaıaqqa «siz Eńliksiz» dep rólge kirgizedi. Sóıtedi de, Muhań atamyz Ablanbekke tonnyń ishin syrtyna qarata kıgizip, «sen Kebeksiń, Orynbasardyń jolyn tosyp tur da, art jaǵynan kelip bas salyp, kózin baılap al» dep túsindiredi. Ańdy atamyn dep sharshap-shaldyǵyp kele jatqan Orynbasar mergenniń aldynan bir kezde ótken zamannan qaıta tirilgendeı Eńlik pen Japal án salyp, shyǵa kelmesi bar ma?! Aıta ketý kerek, Eńlik rólindegi Aǵashaıaq-Berikbol ánshi, bıshi, kúıshi, aqyn, sportshy bolǵan. Eki aıaǵyna baqan baılap júgirip, shapqan attyń saýyrynda tóbesimen turyp bılegen. Tuǵyrda otyryp, shalqalap, aýzymen jerden taqııa alý sııaqty sırktik ónerlerdi kórsetken. Neshe túrli ańdardyń, adam­dar­dyń daýysyn aınytpaı salǵan. Dom­byrany qolymen, aıaǵynyń bashpaıymen, aldyna, artyna ustap shertken. Sonymen, Orynbasardyń aldynan tup-týra Eńlik bolyp ándetip, áıel daýysymen syzylyp shyǵa kelgende ol shoshyp ketip, jerge jata qalady. Sol kezde Ablanbek: «Aqmaralda neń bar edi, aqymaq!», – dep basynan asyra myltyqty bir atyp jiberip, Muhań aıtqandaı bas salyp, Orynbasardyń eki kózin baılap alyp, jelkelep qo­ıyp, úıtasqa qaraı súıreı jóneledi. Jurttyń ishek-silesi qatyp qalady. Esi shyǵyp ketken Orynbasar ol kisini Kebek eken dep oılap: – Aǵataı-aý, ol qatynda meniń ju­my­­sym joq. Arqar ańdyp júr edim, jan saý­ǵa, jan saýǵa! – dep bajyldap­ty. Úlken-kishi, bala-shaǵa jınalǵan sol jıyn-toı bes kúnge sozylǵan. Al, 1925 jyly Parıjge barǵan Ámire shynymen-aq pálege qalady. 1928 jyly atamyz Ablanbek te qýǵynǵa ushyraıdy. Kóptegen aıyptar taqqan. Eń bastylary: Álıhan Bókeıhan bastaǵan alash qaıratkerlerin óz úıińde jáne Orda taýyndaǵy ár týy­syńnyń úılerinde jasyrdyń, Ámiremen aralastyń, Shákárimge qatysyń bar, Abaıdyń balýany boldyń, ataqty Mamaı batyrdyń tuqymysyń degen jala-aıyptar, qala berdi, baılyǵyńdy, malyńdy úkimetke ótkizbeı júrsiń degen. Sóıtip, ony Semeıdegi túrmege jaýyp tastaıdy. Túrmege tamaq aparyp, izdep barǵan uly Nuǵmanbekke Ablanbek bylaı deıdi: – Myna ókimet qıyn, osylardyń aıtqanymen júr. Shóp shap dese, shóbin shap, bos otyrma. Maǵan Álı­handy Keńes ókimetinen tyǵyp usta­dyń, Shákárimmen astyrtyn baılanys jasadyń deıdi. Men aıttym, ol ras, Álıhan Ordada qonaq boldy, Shákárim meniń týysym, elden jyraq turyp jatyr. Týysymdy qa­laı dalada tastaımyn dedim. Ámire bir­demege ushyraǵan-aý deımin. Ol týraly qaıta-qaıta surap jatyr. Ámireniń aty estilse, mynalar, tipti, kir­pishe jıyrylady. Sen de, seniń iniń Nurmaǵambet te Qunanbaı aýylynan shyqpaıtyndardyń qatarynansyńdar dedi. Nurmaǵambet inim Abaıdyń qolyndaǵy tikeleı balýany boldy. Men de balýany boldym. Mynalardan qalaıda qashyp shyǵamyn, Qytaı asamyn, qosh bolyńdar! Ablanbek atamyzǵa Álıhan Bókeı­hanmen baılanys jasadyń dep taǵylǵan aıypqa kelsek, 1919-1920 jyldary jańa úkimettiń belgili jar­lyǵy shyǵyp, Alash partııasynyń kósemderi men saıası belsendilerine «keshirim» jasalyp, bolshevık­tik qyzmetterge jiberile bastaıdy. Álı­­­han «Jalpy Sibir sezi» atty maqalasynda «naızanyń ushymen, aıbaltanyń júzimen bolǵan úkimet» dep sıpattaǵan bolshevıkterge qyz­met etýden bas tartady. Osy «op­po­­zısııalyq qylyǵy» úshin 1920-1922 jyldary oǵan «býrjýazııalyq ultshyl» degen aıdar taǵylyp, tergeý­ler júrgizilip, aılap abaqtyda da otyrǵan. Alash kósemi Álıhan Bókeıhan Semeı túrmesinen bosap shyqqannan keıin, bolshevık kósemderi endi ony elinen ketýge májbúr etedi. Sóıtip, 1922 jyldyń kúzinde Álıhan Bókeıhan Máskeýge jer aýdarylady. Shynymen-aq, Ablanbek Kúıis­baıuly atamyz 1928 jyly iz-túzsiz ketti. Biz 75 jyl boıy atamyz­dyń qaı­da ekendigin bilmedik. Tek 2003 jyldyń tamyz aıynda abaıtanýshy Beken Isabaev aqsaqaldan habar keldi: – Ablanbektiń zıraty Semeı óńi­rindegi Jarma aýdanynyń Qus­mu­ryn degen jerinde eken. Sol jerge túrmeden qashyp shyǵyp, Qytaı asa­myn dep ketip bara jatqan kezde jantásilim etken. Tobyqtynyń bir syıly adamy edi dep, jergilikti naımandar jerlepti. Ablanbektiń Shákárimdi týysym deýiniń sebebi bar. Esim hannyń bas qol­basshysynyń biri tobyqty Sary batyr Súıirbasulynyń shóp­shegi Mamaı batyr. Sary batyr Súıirbasuly Qunanbaıdyń jetinshi atasy, Abaıdyń segizinshi atasy, Shákárim «Sary me­niń toǵyzynshy atam» dep jazady shejirede. Sarynyń shópshegi Mamaı batyrdyń jeti uly bolǵan: Jıenshora, Baıshora, Molshora (laqap aty – Qarabas), Jolshora (laqap aty – Sarbas), Elaman, Jolaman, Jolbarys. Al, Ablanbek ata Mamaı batyrdyń úshinshi uly Molshora – Qarabastan týǵan urpaǵy. Mamaı batyrdyń kenje uly Jolbarystan Dýlat batyr týǵan. Dýlattan eki qyz týady: biri Shákárimniń ekinshi Botantaı sheshesi men ekinshisi Begim hanym alash kósemi Álıhan Bókeıhannyń týǵan sheshesi. Begim hanym dep halyq Nurmuhamed tóreniń báıbishesi bolǵandyqtan qurmettep ataǵan. Shyn aty Begejan. Shákárimniń óz sheshesi erte qaıtys bolǵan. Sondyqtan, Shákárim Qu­nan­baıdyń qalaýymen kelin bop túsken ekinshi Botantaı sheshesiniń tárbıesinde ósken. Botantaı men Begim hanym Mamaı batyrdyń týǵan shóbe­releri, al Álıhan Bókeıhan onyń tikeleı shópshegi. Álıhannyń sheshesi Begejan-Begim hanym tárbıeli, zııaly adam bolypty. Aqtarmen kelis­sózder jasap, Keńes ókimeti qýǵyn­daǵan qıyn-qystaý ýaqytta alash ardaqtysy Álıhan Bókeıhan da jan saqtaý úshin talaı ret Ordaǵa kelip, naǵashy aǵasy Ablanbekti jáne basqa da týystarynyń úıin panalaǵan. Onyń dáleli – Ablanbektiń nemere qaryndasy Zıbúbiniń hıkaıasy. Ablanbektiń ákesi Kúıisbaı men Zıbúbiniń ákesi Kegenbaı birge týǵan aǵaıyn­dylar. Zıbúbi Qasıma degen adamǵa kúıeýge shy­ǵady. 1920 jyldyń kúzinen qysyna aýǵan tus. Bul kezde Álıhan Bókeıhan tobyqty elindegi týysy, Ablanbek Kúıisbaıulynyń úıinde boı tasalap jatqan. Aqtar qashqan kez eken. Álıhanǵa aqtarmen astyrtyn baılanys jasadyń dep izdeý salynǵandyqtan ol Ablanbektiń úıinde bolǵan, biraq ol úıge tintý júrgizilgendikten, Qurmanbaı Muz­dy­baevtyń úıine jasyrynady. Qurmanbaı alashordashy bolatyn. Zıbúbi bosanyp, ul týady. Sol kúni Qurmanbaıdyń úıinde jatqan Álıhan Zıbúbi apanyń úıine kelipti. Zıbúbi apanyń aıtýynsha, ústerindegi áskerı qara kıtelderi ásem jarasqan, sol kezdiń qara taıaǵy ekendigin birden bilýge bolatyn bir top adam úılerine saý etip jetip keledi. Bul kúzdiń bir sýyq kúnderi. Qasıma Keńes úkimetiniń qýdalaýynan qashyp, eldi panalap kelip jatqan alash kósemi Álıhan Bókeıhandy qonaǵym dep qurmettep, jańa týǵan balamnyń atyn siz qoıyńyz deıdi. Sonda Álıhan: – Kózi ashyq Alash balasynyń aý­maly-tókpeli zamanynda dúnıege kelgen bul balanyń aty, meniń arǵy atam Joshyhan bolsyn! – deıdi. Sóıtip, jańa týǵan Joshy atamnyń atyn qoıyp, bir kún qonaq bolǵan soń, Álıhan Bókeıhan ertesinde Ablanbek atamnyń úıine, odan ári qaraı Qarqaralyǵa ótip, Qaraǵandy jaqqa ketken. Atyn Álıhan Bókeıhan qoıǵan Joshyhan Qasımanovtyń otbasy ashtyq jyldary Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Katon-Qaraǵaı aýdanyna kóship ketedi. Sol aýdanda uzaq jyldar mektep dırektory bolyp, Oralhan Bókeıge óz qolymen attestat tapsyrǵan. Oralhan ǵana emes, Dıdahmet Áshimhan, Álibek Asqarov syndy jazýshylar da osy kisiniń tárbıesin kórip, tálimin alǵan. Olar da Joshy atamyz týraly jyly pikir­lerin aıtady. Keıinirek «Qazaq ádebıeti» gazetiniń bas redaktory bolyp júrip, Oralhan aǵa eline barǵan kezde Joshyhan aqsaqaldan bata suraǵan eken. Kúıisbaı atam Abaıdyń dosy bol­ǵan adam. Kúıisbaıdyń inisi Kegenbaıdan Joshy atamnyń sheshesi Zıbúbi týǵan dep aıttyq. Al Álıhan Bókeıhannyń týǵan inisi Smahan Bókeıhanovtyń maǵlumaty boıynsha «1919 jyly qyzyldar (qaıtyp) keldi. 1919 jyldan 1920 jylǵa deıin Álekeń tobyqtyda boldy. 20 jyly óz elinde, óz aýylynda, óz úıinde boldy. Sol jyly Orynborda qazaq avtonomııasy saılanǵanda jıylysqa baryp, sovet eline kórindi. «Lesnoe zemledelıe» jaǵyna qyzmetke kirgizdi. 1921 jyly áıeli aýrý bolyp, Semeıde opat boldy. О́zi sonda (jerleýge) Orynbordan keldi». Shynynda da osy derekterge qarasaq ta, meniń Joshy atam ózi aıtqandaı, 1920 jyly emes, 1919 jyly týǵandyǵy ras bolyp shyǵady. Al Álıhan Shyńǵystaýda 1919-20 jyldary ǵana emes, onyń aldynda da kóp ret bolǵan. Sebebi, Mamaı batyr onyń naǵashy atasy. Qaıym Muhamedhanov, Mirjaqyp Dýlatovtyń jazbalarynda 1905-1906 jyldary da bolǵan­dyǵy aıtylǵan. Al meniń atalarym, ózderi de nemere-shóbereleri, ıaǵnı tikeleı urpaqtary retinde Mamaı batyr qonys tepken Shyńǵystaýdyń bókteri Ordada turdy. Ol jerde qazir Kúıisbaı shiligi, Nurmaǵambet qudyǵy dep el aýzynda qalǵan tarıhı jerler bar. Al Ordadaǵy oqýshylarǵa bilim beretin orta mektep búginde Mamaı batyr Jumaǵululynyń atynda. Álıhannyń sheshesi Begim hanym da Mamaı batyrdyń shóberesi dep aıttyq. Máselen, orys qyzyna úılenip, ony elge aıtýǵa uıalyp kórsete almaı júrgen tusta da Álıhan, atam Ablanbek Kúıisbaıulynyń úıine kelip toqtaǵan. Árıne, odan keıin Álıhan áıelin ashyq tanystyryp, erkin júrgen deıdi abaıtanýshy, aqyn, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Murat Sultanbekov. Álıhan Bókeıhannyń Abaı balalaryna «Abaıdyń kitabyn shyǵa­ryńdar» dep aqyl-keńesin bergeni de málim. Atamyz Kúıisbaı ma­maı­lardyń bıi sanalsa, onyń uly Ablanbek te tobyq­tynyń beldi adamy bolǵan. Atyn Álıhan Bókeıhan qoıǵan Joshy atamyz bizdi Abaıdyń «Kúıisbaıǵa» degen óleńi arqyly izdep tapty. Duǵaı sálem jazamyn Kúıisbaıǵa, Bermek bolǵan aıǵyrdyń kózi qaıda? Kózdi kórseń beresiń, taısań tanyp, Aldamshy atanǵannyń nesi paıda?! – degen Abaıdyń atamyz Kúıisbaıǵa jazǵan óleń joldarynda ataqty ala aıǵyrdyń daýy aıtylady. Bir qyzyǵy, Abaı kereı men tobyqty arasyndaǵy daýdy Kúıisbaıdyń sheshendigi arqasynda, sonyń paıdasyna sheship jiberedi. Bul týraly reti kelgende keıinirek baıandaımyz. Kúıisbaı tobyqtynyń shesheni, bıi bolǵan eken. Ol týraly Muhtar Áýezov 1945 jyly «Qazaqtyń memlekettik birikken kitaphanasy» baspahanasynan shyqqan «Abaı óleńderi» jınaǵynda bylaı dep túsinikteme bergen: «Kúıisbaı Ebenuly, mamaıdyń qarabas rýynan shyqqan, qý tildi, sózge pysyq adam bolǵan». Atam Nuǵmanbektiń aıtýynsha, ákesi Ablanbek Kúıisbaıuly Alashorda quramynda bolmaǵan. Ordadan Semeıge mal aıdap aparyp, satyp, shaı-pulyn jasap, sharýamen aınalysqan. Ol biraq naǵyz qazaq retinde ózinen kómek surap, jan saýǵalap kelgen týystaryn eshqashan da dalaǵa tastamaǵan, onyń ishinde, árıne, qınalǵan kezinde Alashtyń kósemi Álıhan Bókeıhandy da panalatqan. Sol úshin jaza tartyp, aqyry janyn da qıǵan. Raýshan NUǴMANBEKOVA, jýrnalıst. Semeı.