Taǵdyr tepkisi

ár jyldarda áke men balaǵa qatar tıdi Biz sóz etkeli otyrǵan Hasan haziret 1871 jyly Kalmykov ýeziniń birinshi aýylynda dúnıege kelgen. Baıdyń balasy aýylda alǵan bas­taýysh, dinı musylmandyq bilim-biligin óz betimen únemi tolyqtyra júrip, keıin, 1886 – 1901 jyldary Buharadaǵy Kindik Azııaǵa jaqsy tanymal Mir-Arab medresesinde oqyǵan. О́miriniń biraz jylyn osylaı alys jerlerdi, alýan salt-dástúrlerdi tanyp-bilýge arnaǵan. Ozyǵyn elge jetkizýge, kóp bilip, kóp nárseni úırenýge tyrys­ty. Al munyń ózi onyń elge Islam iliminiń qaǵıdattary men dinı-fılosofııalyq negizderin meńgergen, óz halqynyń da, ózge jurttyń da turmys-tirligin, muń-muqtajyn kózimen kórip, zamana aǵymy, ult bolashaǵy jaıynda oı-órisi qalyptasyp oralýyna sebep bolǵany sózsiz. Sol shaqta reseılik bılik qazaq dala­syndaǵy burynǵy dinı qurylym­dardyń yqpalyn biraz shektep, din­basylardyń, ásirese, halyqshyl toptaryna kúdikpen qaraı bastaǵany málim. Burynǵy azdy-kópti demokratııa, ıaǵnı saılaý-saılaný quqyǵy toqtatyldy, ýezdik basshylar men bolystardy gýbernator qalaýymen taǵaıyndaý tártibi engizildi. Jergilikti bılikke biraz jerde halyqtyń muń-muq­tajymen isi joq, joǵarydaǵynyń aldynda qurdaı jorǵalaıtyndar keldi. Baqytjan Qarataev kezinde «karerıst», «aferıst», «portfelıst» dep ótkir syn­­ǵa alǵan el ishindegi ondaılarmen qazirgi Atyraý aýmaǵyndaǵy Qyzylqoǵa, Taısoıǵan óńirlerinde dinı qyzmetin bas­taǵan H.Nurmuhamedov ashyq kúreske shyqty. Jergilikti bılik pen dinbasylar qalyń jurtshylyqtyń qatysýymen saılanýyn qýattap, meshitter jumysyn bir izge keltirýge shaqyrdy. Bul bir ǵana Ja­ıyq óńirinde emes, búkil Qazaq eli úshin kókeıkesti másele bolǵanyn aıtyp jatý artyq shyǵar. Sondyqtan bolsa kerek, 1917 jyly 2-8 sáýirde 300 delegattyń qatysýymen Torǵaıda bolǵan qazaqtar sezinde din máselesi kún tártibine engizilip, qaralady. Quramynda bizdiń keıipkerimiz jáne taǵy basqalar bar, oraldyq delegattardyń sol jıynda jarııa etken usynystary biraýyzdan maquldanyp, tómendegideı ortaq uıǵarym hattalady: birinshiden, taıaý bolashaqta Jaıyq óńirinde qazaq múf­tıaty ashylady, ázirge Oral musylmandarynyń dinı basqarmasy bolyp Orynbor múf­tıaty sanalady; ekinshiden, ımamdar arnaıy shaadatnamalyq bilimi barlar arasynan daýys berý arqyly saılanyp qoıylady, ár qazaq aýylynda meshit bolýy jergilikti turǵyndarǵa mindetteledi; úshinshiden, ımamdarǵa dúnıege kelgen sábılerdiń jáne marqum bolǵandardyń metrkelik kitapshasyn ashyp, nekeli otbasyn qurýshylardyń tizimdemelik qujattaryn júrgizý júkteledi. Kórip otyrǵanymyzdaı, sezd qa­byl­daǵan bul betalys hazirettiń jyldar boıǵy armany bolatyn. Osyndaı jańa­shyl oı-ustanymdarymen nazarǵa ilikken ol jurt arasynda zor bedelge ıe Qubaıbolla, Dáýletııar ıshandarmen birge Búkilreseılik musylmandar sezine qatysýshy oraldyq on delegattyń biri (jetekshileri – Jahansha, Halel Dosmuha­medovter) bolyp saılanady. Sonyń aldyndaǵy Torǵaı jıyny shyn máninde jerlesimizdiń «Halqym úshin ne isteı alamyn» degen azamattyq, ultjandylyq ynta-jigerin oıatqan alǵashqy basqysh bolǵany anyq. Bul sapardan ol ózine bu­rynǵydan da aýqymdy jaýapkershilik júgin arqalap oralady. Muraǵat derekterine qarasaq, H.Nur­muhamedovtiń saıası kózqarastarynyń kemeldenýine zor yqpal etken kelesi oqıǵa – Orynborda ótken jalpyqazaq sezi (5 – 13. HII. 1917) bolatyn. Onda qaralǵan Qazaq eliniń bolashaq qurylymy, múftıat, mılısııa, halyq aǵartý, el basqarý júıesi, t.b. máselelerdi talqylaýdyń sońy ymyrasyz talas-tartysqa ulasady. Hasan Halel jáne Jahansha Dosmuhamedovtermen, Dáý­letııar ıshan jáne basqa aqjaıyqtyq dinbasylar A.Kenjın, V.Tanashevpen tize qosyp, qazaq dalasyn shuǵyl avtonomııa dep jarııalaýdy usynady, el ishindegi beıbit tirlik pen rettilikti, birtutas el retindegi memlekettikti saqtap qalýdyń birden-bir joly osy degendi alǵa tartady. Alaıda, «shuǵyl avtonomııa» ıdeıasyn delegattardyń basym bóligi qoldamaǵany tarıhtan belgili. Pikir qaıshylyǵynyń ótkir sıpat alǵany sonshalyq, qandaı da bir ymyraǵa kelý sezdiń sońǵy kúnderine deıin múldem múmkin bolmaǵan. Eki jaq­tan da qazaqtyń birden-bir janashyry – «Alash» qozǵalysynyń kósemderin (J.Dosmuhamedov, H.Dosmuhamedov, A.Kenjın, V.Tanashev, Á.Bókeıhanov, M.Dýlatov, M.Jumabaev, t.b.) kóremiz. Eliniń erteńi týraly osyndaı pikir qaı­shylyǵy oryn alǵanymen, túptep kelgende, olardyń bárin «Qazaq eliniń bir­tutastyǵy» týraly ortaq arman-maq­sat, syn sáttegi ortaq jaýapkershilik, mem­leketshil múdde biriktirip, bárin ortaq sheshimge ákeldi. H.Nurmuhamedov úshin de bul umytylmas kúnder boldy. Budan keıingi bar ǵumyryn «Alash» qozǵalysymen birjola baılanystyryp, asharshylyqqa, májbúrlep ujymdastyrý men otyryqshylandyrýǵa qarsy kúresti. Keńestik bıliktiń jer-jerde ateıstik úgit-nasıhatty údetip, din ataýlydan ada qoǵam ornatýdy kózdegen saıasatyna ashyq narazylyq bildirdi. Qazan tóńkerisinen keıingi alǵashqy 10 jylda Hasan, Dáýletııar ıshan, taǵy basqalar jetekshilik etken Kalmykov musylmandary qaýymdastyǵy ýezdegi eń yqpaldy, kommýnıstik ıacheıkalardan da bedeli zor uıym bolyp qala berdi. Biraq jıyrmasynshy jyldardyń aıaǵynan Keńester kúsh alyp, búkil elde­gideı, óńirdegi din ataýly men (ıslam, pravoslavıe) meshit, shirkeýlerge, jalpy dinı nanym-senimderge qarsy áreketterdi burynǵydan beter kúsheıtti. Eń bedel­di dindarlardy halyqqa qarsy qoıyp, adam­­nyń jeke ar-ojdanyn qorlaıtyn sharalar barǵan saıyn óreskel sıpat aldy. Nátıjesinde meshitter men shirkeý ǵımarattary ujymshar (kolhoz) qoımasyna aınalsa, bilimdarlyǵy Jaıyqtyń arǵy beti-bergi betine, Batys Qazaqstan aıma­ǵynyń talaı jerine tanylǵan Hasan, Dáý­letııar, Máýlimberli, Toǵaıbaı haziret, Kereı halfe babalar saldyrǵan ǵajaıyp ǵıbadathanalar – meshit, medreseler tonaldy, órteldi, qoı qoraǵa, qyrqym pýnktterine berildi. Osylaısha ondaǵan, júzdegen jyldar boıy qyr eline musylmandyq salt-sananyń, ımandylyqtyń nuryn seýip, rýhanı tirek bolǵan kúmbezdi qurylystar, ýezd boıynsha jalpy sany jıyrmadan asatyn óner jaýharlary tolyq qurtyldy. Búginde olardyń ornynda bir kezdegi ta­ǵylyq árekettiń kýási bolyp qırandylary ǵana jatqanyn qazirgi Oral óńiriniń keıbir aýyldarynan da kórgende jan dúnıeń qulazyp-aq ketedi. Solardy ótken jyldary aralap kórip, úlkenderdiń áńgimesin tyńdaı jú­rip, júregim qan jylady deıdi Aqjaıyq aýdanyndaǵy áriptesimiz, ólketanýshy-jýrnalıst Baqtyǵalı Qospaev. Qazirgi Batys Qazaqstan, Atyraý, Aqtóbe oblystary jurtyna dinı ilimimen, adamdyq bolmysymen tanymal bolǵan Hasan haziret syndy ardaqtylardyń shash al dese, bas alatyn aıarlardan kórgen qorlyǵy eshkimdi beıjaı qaldyrmaıdy. Bar ǵumyryn dinı aǵartýshylyqqa, azattyq pen ádilet jolyna arnaǵan Hasan Nurmuhamedovti NKVD-niń tutqyndap, azaptaýy da, «halyq jaýy» dep jarııalap, atý jazasyna kesken qandy úkimi de (1938) ony ıslamı dúnıetanymynan, «Alash» qozǵalysyn, azattyq ıdeıasyn, qazaq memlekettigin qoldaǵan saıası kúre­sinen bas tartýǵa kóndire almaǵan. Ol 67 jasynda qoldan jasalǵan qyzyl qýǵyn-súrginniń jazyqsyz qurbany bolyp, atylady. Onyń esimi tarıhymyzda Jahansha men Halel Dosmuhamedovter, I.Qashqynbaev, D.Kúsepqalıev, B.Bısenov, E.Qasabolatov, B.Janqadamov, Abylaev syndy azattyq alaýyn, búgingi táýelsizdigimizdiń alǵashqy ushqynyn Jaıyq óńirinde óshpesteı etip tutatyp jetken arystarymyzben bir qatarda bolýǵa, áli de zerttelip, tyń derektermen tolyqtyrýǵa laıyq. Qazaqty zar jylatqan jyldardyń zardaby hazirettiń uly Ahmetbekti de sharpyǵan. Ujymdastyrý kezinde áke­niń jıǵan-tergeniniń bári tartyp alynyp, bulardyń otbasy Oıylǵa keledi. О́kimetke kúdiktilerdiń balalary mektepke alynbaǵandyqtan, Ahmetbektiń «Nurmuhamedov» degen tegi Nurymov bolyp ózgertiledi. 1939 jyly ol mek­tepti ozyq bitirip, Qazaq memlekettik ýnı­ver­sıtetiniń fızıka-matematıka fa­kýltetine túsedi. Munda da úzdik oqıdy. Ákesiniń jazyqsyz ustalyp bara jatyp aıtqan «Oqy, ómirden ornyńdy tap, eshkimge jamandyq jasama», degen amanatyn esinen shyǵarmaıdy. Biraq oqýdy úzýge týra keldi, armııadaǵy qyzmetke sha­­qy­rylady. Batys Ýkraınadaǵy áskerı mindetin aıaqtar aldynda Uly Otan soǵy­sy bastalady. Ahmetbek úshin áke qaıǵysynyń, soǵys qaıǵysynyń ústine qasiret degen kılige berdi. Bulardyń bólimshesi dushpannyń qorshaýyna túsedi. Tutqyn­dardy Polsha jerine ákeledi. Azaptan, ashtyqtan tiri qalǵandaryn basqa tutqyndarǵa qosyp, Chenstohovadaǵy lagerge ákeledi. Sál keıin 50 tutqyndy iriktep, bulardyń arasynda Ahmetbek te bar, qolǵa túsken azııalyqtar basym shoǵyrlandyrylǵan basqa bir lagerge jetkizedi. Osynda olarmen Túrkistan legıony jaıynda dúrkin-dúrkin nasıhat ótkiziledi. Tutqyndardyń óz arasynda vermahqa qyzmet jasaýdan qutylý, bul úshin sál múmkindikti qapy jibermeý jaıynda qupııa áńgimeler de bolyp jatady. Quramynda Ahmetbek bar úlken bir topty Italııadaǵy shoıynjol torabyn kúzetýge jetkizgende, bularǵa ıtalııalyq partızandarmen baı­lanysýdyń sáti túsedi. Alaıda, sodan basqa ózgeriske qol jetkizý múmkin bolmaı­dy. Ahmetbekti áskerı bekinis salýǵa Pýla shaharyna, odan ári 1944 jyly Venaǵa, Túrkistan legıonynyń kongresine jiberedi. Sodan oralǵan soń jerlesimizdi aldyńǵy shepke joldaıdy. Osy jerden ol qasyndaǵy 7-8 adammen birge óz jaǵymyzǵa jylystaıdy. – Qaısybirin aıtarsyń, Ahmetbek ba­ýyrymnyń da kórmegeni joq eken, – deıdi Aqjaıyq aýdanynyń Chapaev aýylynda turatyn onyń jıeni Saıa Barmasheva. – «Jyǵylǵanǵa judyryq» degendeı, jaý­dyń tutqynynda bir azap shekse, tabany el jaqqa qaraı tıgende de sondaı qorlyqqa taǵy tap keledi. Tergep-tekserýden soń Kemerov oblysyndaǵy shahtadaǵy ju­mysqa jegiledi. Odan bosaǵanymen, azat­tyq uzaqqa barmaıdy. 1948 jyly «Otanyn satqany úshin» 25 jylǵa sottalady, Ma­gadan asyrady. 1953 jyly Stalın ómirden ótken soń raqymshylyqpen bosaıdy. Oral­daǵy pedınstıtýttyń matematıka fakýltetin oqyp bitirip, Aqtóbeniń Oıy­lynda muǵalim bolyp jumys jasaıdy. Qarǵys atqyr soǵys, qatygez dushpan­nyń tutqynynda bolý, elim dep kelgende óki­mettiń kórsetken qorlyǵy ómirdegi appaq armanyn, ıaǵnı týǵan jurtyma qyz­met etsem degen júrekjardy nıetin tolyq jú­zege asyrýǵa bóget bolǵanyn kóz jasy sorǵalap otyryp baıandaıtyn. Saıa apanyń anasy Bıbiásıma men Ahmet­bek ekeýi belnemere bolyp tabylady. Ahmetbek qarııa 2014 jyly 94 jasynda baqılyqqa attandy. Osyndaı arystardyń ǵumyrlarynan el tarıhynyń eshqashan óshpeıtin betteri jazyldy. Áli de jazyla bermek. «Kesheden keldik búginge» degen osy da. О́tkenimizdi bilý bolashaqqa nyq qadam basýǵa berik kepildik beretini de belgili. Endeshe, azattyq alaýyn, búgingi táýelsizdigimizdiń alǵashqy ushqynyn óshpesteı etip tutatyp ketken Hasan hazirettiń jáne onyń qany men tegine tartyp týǵan Ahmetbekteı uldyń jurt jadynda jasaı beretini sózsiz. Temir QUSAIYN, «Egemen Qazaqstan». Batys Qazaqstan oblysy. Aqjaıyq aýdany.