О́mir oty

1997 jyldyń mamyr aıy edi. Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń Jezqazǵan oblystyq uıymynda qyzmet atqaryp júrgen kezim. Sál buryn osyndaǵy teleradıo mekemesimen birlesip memlekettik tildiń mártebesin kóterýge úndeıtin «Ulytaýdan uran tastaldy» atty telemarafon ótkizgen bolatynbyz. Maqsat – Ulytaýdan estilgen daýys Qazaqstan taýlary, qyrattary men dalalarynda jańǵyryp, búkil qazaqstandyqtardy serpiltip, qalǵyp ketkenin oıatyp, shyqqan jerine qaıta jetsin, degen tilek edi. Sóıtip, sherýdi Shyńǵystaýdan bas­taýdy jón kórdik. Biraq, sol mamyr aıynda Jezqazǵan men Semeı oblystary taratylyp, bul oıy­myz iske aspaı qaldy. Bárimiz qaıda baramyz, ne isteımiz degen oımen jumys izdeı bastadyq. Osy bir qıyn-qystaý tusta Ulytaýdan telefon shalynyp, men úshin kútpegen usynys tústi. Aýdan ákimi Serik Tileýbaev ma­ǵan óziniń áleýmettik jáne ıdeologııa salasy boıynsha orynbasary qyzmetin usynǵanynda, shyny kerek, júdegen janym jadyrap sala berdi ári ol kisiniń bul sheshimin ózgege degen janashyrlyǵy, adamı qamqorlyǵy dep qabyldadym. Negizinde, buǵan deıin de Sekeńniń ult janashyry re­tinde jasap júrgen ıgi isterine qanyq edim. Sondaı sharalardyń birin men taǵy da sol oblystyq «Qazaq tili» qoǵamynda júrgende birge ótkizgenimiz bar. Jezqazǵan áýejaı basqarmasynyń tikushaǵymen Ulytaý aspanynda tórt ­saǵat ushqanda «áýe desanty» qura­mynda oblystyq teleradıo meke­mesiniń shyǵarmashylyq tobymen qatar ákim Serik Tileýbaev ta bolyp, Ulytaý óńiriniń tarıhı-mádenı dúnıelerin, kóne ádebı muralaryn qamtıtyn tolyq kólemdi beınefılm jasaýǵa mol septigin tıgizdi. Sol kezde ǵoı osy azamattyń tarıhymyzǵa, ana tilimizge, qazaqı tálim-tárbıege, ulttyq dástúrge jáne ónerge degen salıqaly kózqarasy, parasatty oılary tánti etkeni. Sonymen, araǵa birshama ýaqyt salyp, Ulytaýda jumys isteýdiń de sáti tústi. О́z basym buǵan deıin bastyq bolyp kórmesem de, talaı basshyǵa seriktesip, birge júrgenim bar. Sol kún­derden túıgenim – basshynyń nany ylǵı da tátti bola bermeıdi eken. Buǵan Serik aǵamyzben qoıan-qoltyq qyzmet istegen bir jarym jyldaı ýaqytta taǵy da bir kózim jetti. Bet qaratpas borany men aıazy mol alty aı qysta, ystyǵy janyńdy qýyratyndaı ala jazda eliniń jaǵdaıyn oılap, aýdan ekonomıkasyn turalatpaı alyp shyǵýy jolynda Sekeńniń aıanbaı eńbek etkeni áli jadymda. Halyq jazýshysy Sherhan Murtazanyń «Ege­men Qazaqstan» gazetiniń 1999 jylǵy 26 qańtardaǵy «Ákimder de ant bersin» atty maqalasynda Serik týra­ly mynadaı joldar bar: «Men biletin Ulytaýda kóp jyldan beri úzdik­siz ákim bolyp kele jatqan Serik Tileýbaev degen azamat bar. Áne, sol naǵyz ákim. Ákimmin dep qoqyraımaıdy, qoqılanbaıdy. Jer kólemi Qaraǵandy oblysynyń úshten birine jýyǵyn alyp jatqan shalǵaıdaǵy aýdannyń uńǵyl-shuń­ǵylyn, árbir úıin, árbir adamyn, tipti bala-shaǵasyna deıin biledi. Kim­niń jaǵdaıy qandaı, kim nege mu­qtaj; kóp balalysy qaısy, qaısysy saý, qaı­sysy dimkás; qansha maly bar; kim óz kúnin ózi kóre alady, al kimge kómek kerek – mine, ákimniń birinshi mindeti... Sondyqtan da aýdannyń sharýasy shaıqalǵan joq. Bári de baıaǵyda-aq ádilimen, adalynan jekeshelendirilgen. Burynǵy kolhoz, sovhozdyń dúnıe-múlki, maly, jeri qııanatsyz, qıtur­qysyz bólingen. Búkil aýdanda birde-bir klýb, birde-bir kitaphana satyl­maǵan, aýksıonǵa túspegen», – dep jazyp edi Sheraǵań. Sonymen birge, Serik Tileýbaev ózine ǵana tán tabandylyqpen qoǵamdy jańartý, rýhanı qundylyqtardy anyqtaý, saqtaý, damytý sııaqty asa kúr­deli máselelermen de aınalys­ty. Máselen, 1992 jyly Ulytaý tarı­hynda tuńǵysh ret dúnıejúzilik Rýtel júıesi engizilip, álemniń kez kelgen qalasymen árbir shopan sóı­lese alatyndaı múmkindik týdy. Fran­sııanyń Týlýza qalasynda 1993 jyly 50 memleket, 1500 fırmanyń qaty­sýymen ótken Dúnıejúziniń ón­di­ristik kórmesinde Jezqazǵan ken-metallýrgııa kombınaty atynan Uly­taý aýdany qazaq úıin jasaǵymen tigip birinshi oryndy jeńip aldy jáne jyl saıyn bul kórmege qatysyp otyrý úshin arnaıy shaqyrý bıletimen marapattaldy. Sondaı-aq, Serik Tileý­baevtyń Dúnıejúzi qazaqtarynyń I quryltaıyna qatysýshylaryn Uly­taýda qurmetpen kútip alýyna, qasıetti ólkede halyq birligi men memleket tutastyǵyn aıqyndaıtyn eskertkish ornatý jóninde Elbasy tarapynan sheshim qabyldanýyna sińirgen eńbegi aıtarlyqtaı. Sonymen qatar, Alasha han, Joshy han, Dombaýyl kesenelerin kúrdeli jóndeýden ótkizdirip, Uly­taýdy halyqaralyq týrızm ortalyǵyna aınaldyrý, «Qyzylorda – Jezqazǵan – Ulytaý – Arqalyq» temirjolyn salý kerek degen bastamalary da qa­ra­­paıym halyqtyń muń-muqtajyn óteý jolyndaǵy erekshe umtylysy eken­digin eskergen jón. Bular jaıyn­da Sekeń 2001 jyly jazylǵan ózi­niń «Ulytaý – ulttyń uıasy» atty kita­bynda keńinen áńgimeleıdi. Aıta bersek azamat aǵa týraly áń­gime taýsylmaıdy. Solardyń ishinen halyq qazanynda qaınap shyqqan, ana tiliniń qaınarynan sýsyny qanǵan Sekeńniń ózim kýá bolǵan bir isine erekshe toqtalǵym keledi. Birde Ulytaýdyń týmasy, aqyn, jazýshy Batyrbek Myrzabekovpen áńgimelesip qalyp, osynaý qasıetti ólkeni bylaıǵy dúıim jurtshylyqqa barynsha tanytý maqsatynda arnaıy jýrnal shyǵarýdy uıǵardyq. Bul oıymyzdy Serik Tileýbaıuly birden maquldady. Sóıtip, «О́lke» baspasynyń dırektory, úlken júrekti azamat Mereke Qulkenovtiń tikeleı kómegi arqasynda «Ulytaý» ulttyq, ádebı, mádenı, tarıhı-etnografııalyq jýrnaly osy óńirdiń san ǵasyrlyq tarıhyn jurtshylyqqa júıeli jetkizýge ózindik úlesin qosa bastady. Elbasynyń Ulytaý tórindegi tol­­ǵaýynda osynda taǵdyrlary to­ǵys­qan Asan qaıǵy, Alasha han, Joshy han, Edige, Toqtamys, Ámir Temir, Kereı men Jánibek, Qasym han, Táýke han, Abylaı han, Ketbuǵa, Baraq, Tóle, Qazybek jáne Áıteke bıler, Bó­gen­baı, Qabanbaı, Kenesary sııaqty el bastaǵan kósemder, sóz bastaǵan she­shender, qol bastaǵan batyrlar ómir­leri jaıly óskeleń urpaq sanasyna sińirý kerektigin erekshe atap ótkeni belgili. Túptep kelgende, bul Serik Tileý­baevtyń zamana únin, ýaqyt tyny­syn sol kezdiń ózinde dóp basa bile­tindigin kórsetse kerek. Árıne, shaǵyn maqalada keıip­kerimizdiń barlyq qadir-qasıetin túgendep shyǵý múmkin emes. Bir nárse aıqyn. Isker de tájirıbeli basshyǵa qandaı da bir istiń tizginin berseń de, onyń baǵyn jandyryp, berekesin kirgizeri sózsiz ǵoı. Mundaı azamattyń almaıtyn asýy, shyqpaıtyn shyńy bolmaıdy. Búginde jeti belesten aman-esen asyp, aqsaqal jastyq aýy­lyna at baılaǵan Serik Tileýbaev aǵamyzdyń ómir joly oǵan tolyq kýá. Eliniń yqylasynyń belgisi retinde Ulytaý aýdanynyń qurmetti azamaty atansa, memleket tarapynan «Qurmet» ordenine, Prezıdenttiń arnaıy Alǵys hatyna, basqa da kóptegen dárejeli marapattarǵa ıe boldy. Serik Tileýbaıuly ózine degen taǵ­dyrdyń eń úlken syıyn otbasym dep sanaıdy. Onyń ómiriniń óristi bolýy, qyzmetterde kóterilgen bıikteri, dos-joldastarynyń, syrlas, syılas azamattarynyń kóp bolýyna otbasynyń uıytqysy Tamara Júzbaıqyzynyń úlesi aıtarlyqtaı desem, áste qatelespeımin. Sonaý 1969 jyly aýyl sharýashylyǵy ınjeneri dıplomyna ıe bolǵan jas maman Serikpen qol ustasyp jaımashýaq Ala­taýdan tabıǵaty qatal Ulytaýǵa bet túzegen qazaqtyń qarshadaı qyzy óńirdiń qytymyr aýa raıyna tótep berip, jarty ǵasyr Sekeńe úı-ishiniń salmaǵyn túsirtpedi. Urpaqtary Gúl­janat jáne Laýra esimdi qyzdaryn, Erjan, Nurjan jáne Batyr atty ul­daryn ulaǵatty, parasatty azamattar qatarynda ósirip jetkizdi. Olar­dyń sanaly, sapaly erjetýleri Sekeńe qosymsha kúsh-qýat berip, nemereleriniń, jıenderiniń, armanyn, úmitin bir-birine jeteletip, urpaq­taryna degen senimin arttyryp, qýattandyra tústi. Budan asqan baqyt bar ma? Kenjebolat Joldybaı, saıasattanýshy. ASTANA.