Asyldarym

Qoǵamǵa belgili ardagerlerdiń barshasy únemi ýaqytpen sanasyp otyrǵan. Birde ýnıversıtette sabaq ústinde Muhań: – Men ózim teńdes, ózim qurbylas orys dos­tarymnan úsh jyl keıin júremin, óıtkeni olar «Evgenıı Onegındi» toǵyz jasynda oqysa, men on eki jasymda oqydym, – degen edi. Ne degen astary tereń aqylman sóz! Ustazymyzdyń osy sózi jasy jıyrmadan asqansha «Evgenıı Onegındi» oqymaǵan keıbir stýdent qurbylarymyzdyń birazyn sonda myqtap uıaltqan edi. Ǵylym joly, óner joly tabandylyq pen talmaı izdenýden turady. «Danyshpandyqtyń ózi – shydamdylyq» degen ǵoı grek fılosofy. Álkeı Marǵulan birden akademık bolǵan joq. О́mir boıy bilim-ǵylymnyń jolyna sham alyp túsken izdenimpazdylyǵy, tabandylyǵy, munymen qosa shydamdylyǵy jetkizdi. Dúnıe­degi eń iri túrkologtardyń qataryna qosty. Dúı­im jurtty aýzyna qaratty. Álekeńdi únemi jazý ústelinde, jumys ús­tinde kóretin edik. Jaz shyǵa jol qapshyǵyn ıyǵyna asyp, shá­kirtterin ilestirip, el, jer kezip ketedi. Elimiz­diń baıtaq dalasyn aralap, joıqyn soǵys­tar­dyń zardabynan jer astynda kómilip qalǵan, joıylyp ketken eski kent, kesene, qala ornyn qazady. Babalar izin izdeıtin barlaýshyǵa uqsa­dy. Jazıra da­lany mekendegen adamzattyń ejel­gi mádenıeti, kásibi, turmys-tirshiligi jaı­ynda iz kesip derek tabady. Qorjyny tolyp qaıtady. Qys boıy álgi tapqanyn, jınaǵanyn ǵylym tiline túsirip jazyp shyǵady. Kún kózi jylt ete kóneniń kózin izdeýge qaıta bel býady. Akademık Marǵulan Almatyda, qazirgi Qo­na­ev pen Qabanbaı batyr kósheleri túıisken jer­degi úlken úıdiń úshinshi qabatynda turatyn edi. Sol úıge qaraı kele jatqanym áli kúnge esimde. Zili joq, tentek, erke qyzdyń minezindeı Al­­ma­tynyń aýasy-daǵy qyzyq qoı. Úıden shyq­qanda túk joq edi, trolleıbýstan túsip, áýdem jerge jetkenshe ústi-basym appaq qar boldy. Qardy silkip, qońyraý shalyp ishke endim. Esikti Álekeńniń súıikti zaıyby jyly júzdi Raýshan Ábikeıqyzy Sátbaeva ashty. Raýshan – Qanysh Imantaıuly Sátbaevtyń týǵan aǵasy, esimi elge belgili aǵartýshy, kóp jyldar boıyna Semeı tehnıkýmynyń dırektory bol­ǵan Ábikeı Zeıinuly Sátbaevtyń qyzy bolatyn. Tekti tu­qymnan shyqqany júris-turysynan, sálemdesýi­nen, kisini jyly júzben qarsy alýy­nan sezilip turatyn. Iba saqtaı sálemimdi al­dy. Ǵalym otyr­ǵan tórgi bólmege ótkizdi. – Aǵa, siz týraly jazsam ba dep júrmin, ǵylymı izdenister men jumystaryńyz jaıly jurt bilgisi keledi, – dedim. Kúndelikti jumysynan oıyn bólgisi kelmedi me, qaıdam: – Ol uzaq áńgime ǵoı, onyń qaısysyn aı­tamyz? – dep keıinge siltegendeı boldy. Oıla­nyp otyryp, azdan soń birtindep sheshile bastady. – Endeshe áńgimeni Shoqannan bastaıyq, meniń kóp ýaqytym sol Shoqan eńbekterin ázirleýge ketip jatyr, – dedi. Biraz oıǵa shomyp otyryp qaldy. Shoqan murasyn zertteýdegi sińirgen esepsiz eńbegi kıno lentasy sekildi kóz aldynan da­mylsyz ótip jatqandaı sezildi maǵan. О́mirden tym erte ketken Shoqandy álemdik ǵy­lym Orta Azııa men Shyǵys Túrkistannyń aı­týly zertteýshisi retinde tirshiliginde-aq moıyn­daǵan. Uly ǵalymnyń sońynda qalǵan mol murany jarııalaýǵa Shoqannyń aınymas orys dostary kóp eńbek sińirgen. Biraq bul ıgilikti is mezgilinde tolyq aıaqtalmaı qaldy. Ondaǵan jyldar boıy jalyqpaı izine túsip, Shoqannyń baıtaq qazynasyn Reseı, Qazaq­stan­nyń túkpir-túkpirindegi arhıv shańdaǵynan arshyp alyp, júıelep, baspalyq apparatyn jasap, alǵy­sózin jazyp tolyq jınaǵynyń bes tomdyǵyn shy­ǵarý – naǵyz jankeshtilik. Jal­ǵyz otyryp bir ınstıtýt qyzmetkerleriniń ju­mysyn atqaryp shyǵý edi. О́zin-ózi aıamaýdyń úlgisi bolatyn. Osynshama qymbat qazynany qalpyna keltirý shyn máninde Shoqandy qaıta tiriltýmen barabar joıqyn jumys edi. Qazaq halqy Álkeı Haqan­uly­na osy orasan eńbegi úshin-aq sheksiz alǵys aıtady. Babalar iziniń sońyna sham alyp túsý, izdený, syr ashpaǵan belgisiz túkpirlerge sapar shegý, kóp jumbaqtyń kiltin ashý – áýel bastan Álkeı aǵa­nyń ǵylymdaǵy basty muratyna aınaldy. Ǵalymnyń «Shoqan jáne Manas» atty mono­gra­fııasy talaıdy boldyrtqan, talaıdyń ómirin taý­ysqan taǵy bir jumbaq edi. Sol jumbaqtyń kiltin tapty. Tyń baǵytqa jol ashty. Joqtan bar jasady. Bilimdi kisilerdiń qyzyp ketse – baýyryn jazǵan júırikteı keń, kósilip, sheshilip sóı­leı­tin ádeti bar emes pe. Álekeń, kóńili túskende ózinen ózge óıtip aıta almaıtyn baıtaq áńgimesimen-aq ózine magnıtshe tarta beretin. Sóılegen kezde kóne qo­byz­daı kúmbirlep ketetin. Túpten tartatyn. Uıytatyn. – «Manas» – tarıhı zamannan taýly Azııa qyratynda urpaqtan-urpaqqa mura bolyp kele jat­qan qyzyqty jyr, qyrǵyz halqynyń aıtýly murasy. Bul jyrdy alǵash ret qaǵaz betine tú­sirip, ony ádebıet dúnıesiniń qazynaly kenishi etken jas ǵalym Shoqan edi. Biraq Shoqan jazyp alǵan «Manas» jyrynyń qyrǵyz teksi qansha ýaqyt ǵy­lym­ǵa belgisiz bolyp jatty. Bul nus­qa­ny jaryqqa shy­ǵarýdy Shyǵys ádebıetin zertteýshi ǵalymdardyń ta­laıy-aq armandady, alaıda, onyń sáti túspedi. Shoqannyń qoljazba nusqasy qansha jyldar bo­ıyna qoıý tuman astyna batyp, ushty-kúıli joǵa­lyp edi», – deıdi Álekeń áriden qaıyryp. «Manas» jyrynyń qaǵaz betine túskenin biz buryn Shoqannyń oryssha aýdarmasynan, ne qyr­ǵyz teksin kózimen kórgen ǵalymnyń qadirli dosy G.N.Potanınniń estelikterinen ǵana bilýshi edik. Júz jyl boıy arhıv tozańynda jo­ǵalyp jatqan bul asyl kenishtiń aqyrynda ta­byl­ǵany «Manas» jyryn zertteýshilerge bu­laqtyń qaınar kózin qaıta ashty. «Manastyń» Shoqan jazyp alǵan nusqasyn tabýǵa sebepker bolǵan shyǵystanýshynyń zamandas dosy, belgili tatar ǵalymy – Husaıyn Faız­ha­novtyń Shoqanǵa jazǵan hattary edi. Husaıyn Faızhanov Shoqannyń qyrǵyz-qazaq tilindegi qol­jazba dápterlerin kózimen ótkerip, tabylǵan qol­jazbaǵa zor qýanysh bildirgen kisi. Shoqanǵa jaz­ǵan bir hatynda ol osyny aıtady. Álekeń jerden jeti qoıan tapqandaı álgi hatty oqı bastaıdy. «Táńiri jarylqasyn. Mendegi dáp­te­­rińizdi kóshirip alýǵa ruqsat beripsiz. Qazir ja­zyp bitirgenim joq. Bitirgennen keıin Romanovskıı­­ge beremin. Sizdiń dápterle­rińiz­degi «Kóketaı han­nyń ertegisi» qazaq ertegilerinen biraz basqaraq kórinedi, ony siz qaıdan aldyńyz? Ol sizdiń jurt­larda bek máshhúr me? Sonyń hıkaıasyn jazsańyz dep ótinemin, jaqsy nárse eken». G.N.Potanınniń jazbasyna qaraǵanda – Sho­qan­nyń Alataý qazaqtary men qyrǵyzdar týraly jazyp alǵan málimeti óte baıtaq bolǵan tárizdi. Amal ne, osynyń bári Álekeń izdeý sal­ǵanǵa deıin qaıda qalǵany belgisiz bolyp keldi. «Manas» jyrynyń tabylýyna qaraǵanda – Sho­qannyń Jetisý qazaqtary men qyrǵyz hal­qy­nyń aýyz ádebı muralaryn jınaǵan dápter­leri tegis joǵalyp ketti deýge bolmaıdy. «Manas» jyry sııaqty olar da árbir arhıvtiń túk­pirinde jasy­rynyp jatýy múmkin. Baıqaýy­myzsha, Shoqannyń joǵaryda atalǵan dápter­leri qyzyl tóńkeristen burynǵy shyǵys zertteýshi ǵalym­dardyń arhıvinde saqtalyp kelgen, ári álgi dápterdiń birneshe kóshirmesi bolǵan sekildi. Tatar ǵalymy Faızhanovtyń: «Sizdiń dápte­ri­ńiz­di kóshirip bolǵan soń kóshir­meni Romanovskııge tapsyramyn», degen sózi osynyń anyq dáleli. Aldyna kelip turǵan jas ǵalymnyń izdengishtigi, eńbeksúıgishtigi qalaı dep synaǵysy keldi me, osy jerge kelgende, akademık tamaǵyn kenep alyp: – Al buǵan ne deısiń? – dedi. Joǵalǵandy izdeý senderdiń mindetteriń emes pe degendeı maǵan burylyp qarady. Ras-ay, dedim ishimnen. Biraq, Shoqannyń hattary men joǵalǵan dáp­terlerin izdep júrgen eshkimdi esime túsire almaı qınaldym. Uıaltpaıyn dedi me, Álekeń sózin ári qaraı jalǵastyryp ketti. – Shoqan «Manas» jyryn 1856 jyly jazyp al­ǵan. О́kinishtisi – kimnen jazyp alǵanyn aıtpaǵan. Shoqanmen tustas bolǵan belgili manas­shy­lar – Keldibek, Nazar, Teltaı, Balyq. Bulardyń barly­ǵy da Ystyqkól tóńireginde ómir súrgen manas­shy­lar. Ǵalym jyrdy osylardyń biriniń aýzynan jazyp alǵany kúmánsiz. Jyrdyń da­ýyl turǵandaı quıyndatqan, shalqyta jyrla­ǵan mańǵaz sózine qaraǵanda – ony Shoqan ar­qasy bar uly manasshydan jazyp alǵan. Sonda kimnen? Bul saýalǵa tuńǵysh ári túpkilikti jaýapty aka­demık Álkeı Marǵulan berdi. Ol kisiniń aı­tý­yn­sha – Shoqan «Manasty» áıgili Nazar jy­raýdan jazyp alǵan. Ony ǵalym túrli boljamdarmen múl­­­tiksiz dáleldeıdi. Keńirek bilsem, ta­nysam deý­shi­ler bolsa – «Shoqan jáne Manas» dep atala­tyn monografııadan oqyp kóz jet­kizýine bolady. Ǵalymnyń jumys bólmesinde, ústel ústinde ashylyp jatqan hatqa kózim tústi. Hatty jazǵan professor K.Iýdahın eken. – Asa baǵaly eńbegińiz úshin sizge myń da bir rahmet! – dep jazypty. Dúnıe júzindegi eń uly epostardyń biri «Manasty» tuńǵysh ret hatqa túsirip, jarııa­la­ǵan, sóıtip, manastaný iliminiń negizin qalaǵan – qazaq ǵalymy Shoqan bolsa; Keńes dáýirinde sol bilimdi negizdegen – taǵy da qazaq ǵa­lym­dary Muhtar Áýezov pen Álkeı Ma­rǵulan bol­ǵandyǵyn ár ýaqytta maq­tanysh sezimmen aıta­myz. Ǵylymı orta áldeqashan moıyndaǵan aqı­qat, ári mártebeli shyndyq osy. О́mir boıy tek ǵylymmen ǵana aınalysqan ki­siniń únemi izdenis ústinde bolǵan ǵalymnyń jar­ty ǵasyr ishindegi san-salaly tabysyn túgel jetkizý múmkin emes. Ol úshin tereń zertteýler kerek. Álekeń elimizdiń mádenıet tarı­hynyń úsh salasyn uzaq jyldar bo­ıyna tereń zerttedi. Bıik te eńseli, maq­tanarlyq nátıjege jetti. Birinshisi – músin tastar týraly zertteýleri, ejelgi jádigerler; ekinshisi – ejelgi mıf-ańyzdar, «Orhon jyrlary», «Manas», «Alpa­mys», «Qor­­qyt», «Oǵyz-name», «Qozy Kór­pesh – Baıan sulý» tárizdi baıyrǵy epıkalyq muralar; úshinshisi – ejel­gi sáýlet óneri, kóne kent, jádiger, qala ta­rı­hy. Bulardyń ádepkisi – 40, ekinshisi – 70, al soń­ǵy­sy – 60 baspatabaq qol­jazba kólemin qamtıdy. Munyń ús­tine Shoqan, Abaı, Jaıaý Musa, Aqan seri, Táttimbet jaıyndaǵy jıyrma baspa tabaq eńbekti qossańyz – aka­de­mık­tiń keleshekke qan­shama qymbat mu­ra qaldyrǵanyn kózge elestete alasyz. Álekeń qazaq óneriniń sırek kezdesetin, eshkim túren salmaǵan qymbat úlgileriniń eki birdeı sýret-albomyn kezegimen daıyndap úl­gerdi. Biri – qyzyl tóńkeriske deıingi, ekinshisi – qyzyl tóńkeristen keıingi kezeńdi qamtıdy. Ne degen eńbekqorlyq deseńshi! Osynyń bárin ǵalym ekspedısııaǵa jetekshilik etip uzaq jyl boıy, asa uqyptylyqpen jınady. Albomda ejelgi jyraýlar shabytpen jyrlaǵan qoramsaq, súńgi, naıza, kóbe, jebe, aıbalta tárizdi qarý-jaraqtardyń, oıý-órnek­ter­diń, bylǵarydan istelgen áshekeıli jıhaz-buıymnyń ne qıly sym­batty, aıshyqty úlgisin kórýge bolady. Zer salyp qarasań – árbir sýret óz aldyna tunyp turǵan jyrdaı, tereńnen súzgen jaýhardaı. Ilki máde­nıettiń ǵajaıyp ozyq úlgilerine erekshe mán berip, ǵylymı túsinikte­memen jabdyqtap, túrli-tús­ti albom etip shy­ǵarý – bul da kezek kúttirmeıtin sharýa edi. Mun­daı albom órkenıetti elde jıi shy­ǵady. О́ıt­keni, munyń bári qazaq tirshiliginiń, qazaq hal­qy­nyń ómir salty, tarıhtyń aıshyqty aıǵaqtary. Álekeń qola dáýirindegi Beǵazy mádenıetin jan-jaqty sıpattaıtyn ǵajap eńbek jazyp qal­­dyrdy. Bul – burynyraq jaryq kórgen «Or­talyq Qazaqstannyń ejelgi mádenıeti» dep atalatyn tamasha eńbeginiń ekinshi tomy. Osy kitabyn aıaqtaı sala ǵalym qazaq sóz óneriniń tarıhy jaıyndaǵy eńbekterin júıe­leýge kirisken edi. Aıtyp otyrsa – osynaý qyrýar sharýany bir adam emes, tutas ınstıtýt ázer oryndap shyǵa­tyn­daı ǵoı. Aıtýǵa ǵana jeńil, ǵylym úshin tas qoparyp, taý aýdarǵandaı baıtaq is. Bilimpaz ǵalymdy tyńdaı bergenge ne jetsin. Jibekteı maıda qońyr daýsymen syr qa­zynasyn asha túsedi. Úlgergenimshe jaza berdim. Ǵalymnan qazaqtyń ejelgi sóz óneri týraly oılaryn taratyp aıtyp berýin ótindim. – Orta ǵasyrdyń besinshi-altynshy ǵasy­rynan bergi jerde qazaq jerinde otyryqshylyq keń etek jaıa bastaıdy. Jetisý, Syr boıyndaǵy syńsyǵan qalalardy syrttan kelip eshkim sa­lyp bergen joq. Ony osy óńirdi jaılaǵan tur­ǵylyqty halyqtyń ózi saldy, – deıdi asyl aǵa. – Qala mádenıetiniń kórkeıýi Qarahan dáýirine keledi, sol ǵajaıyp úlginiń biri Aıshabıbi kesenesi. Músin, sáýlet ónerimen qatar bul óńirlerde aýyz ádebıeti, onyń ishinde jyr, epos erekshe da­mydy. Ustalar – mańdaı terin sypyryp mú­sin, sáý­let jasasa; zamannyń eleýli oqıǵasyn, batyr­lar joryǵyn jyraýlar qıssa-dastanǵa aınal­dyr­dy. Kóshpeli ǵun, saq, úısin zama­nynyń jy­raý­lyq dástúri osy kúnge deıin hatqa túsip, úzil­meı keledi, – deıdi ǵulama. Akademık N.Veselovskıı: «Ǵundarda úıle­ný, jerleý saltymen baılanysty josyq-jora poe­zııa­sy bolady», dep dál aıtqan. Ańyzdyń ol kezdegi túrinen Aq Kóbek, Qula Mergen, Er Tóstikti aıtsa bolady, – dep ǵalymnyń aýzynan sýy quryp otyrýshy edi. Qazaqtyń jyr-er­tegileri – aýyz ádebıetiniń shyńy. Mundaı nus­qaly shyń eshbir ultta joq. Qazaq ádebıetiniń bastaý bulaǵy álgi aıtqan ańyzda, batyrlar jy­rynda jatyr deıtin Álekeń. Ejelgi jaz­ba­larǵa qaraǵanda, qazaqtyń súıek suraýy... tus­pal­dap estirtýi... joqtaýy... ma­daq jyry... sol kezdiń ózinde-aq bıik satyǵa kó­terilgen, – dep ári qaraı taǵy da sheti, shegi joq baıtaq áńgimege oıysýshy edi jaryqtyq. Álekeń áńgimeni árdaıym túptamyrdan qoz­ǵaı­­tyn. Qozǵap otyryp kóne súrleýge túsetin. VI ǵasyrdaǵy shekti rýynyń ishinde jasalǵan eskertkishter men bertindegi naıman, dýlat, úısin eskertkishterine tereńirek úńilsek – bálkim, qazaq áde­bıetiniń tarıhyn budan da áriden bastaýǵa bolar ma edi. Bul keleshektiń isi», deıtin Álekeń úlken taýdyń ústine shyǵyp, kún sala qaraǵan qarııaǵa uqsap. «Biz ázirge VII ǵasyrdan bermen qaraı málim bolǵan, halqymyz bir kezde paıdalanǵan jazý-sy­zýdy, kóne túrki tilindegi ádebıet úlgilerin zerttep júrmiz. Ádebıettiń qalyptasa bastaýyn biz tym áriden alsaq qana – túptamyrymyzdy tereńi­rek tanımyz», – deıtin jaryqtyq. Osyny únemi aıtyp otyratyn. Túrki halyqtarynyń mádenıetin, ádebıetin egjeı-tegjeıli tereń zerttegen akademık Á.Mar­ǵu­lan: «VII-VIII ǵasyrdaǵy halyq folklo­rynda epostyq poezııanyń Orhon eskert­kish­teri­nde ja­zy­lyp qalǵan eń ertedegi aqyndyq tá­silderi men dástúri kórinis tapty. Bul poezııanyń element­te­rin Kúltegin men Bilge hannyń basyndaǵy qu­lyp­tasqa bádizshi oıyp jazǵan jazýdan kórýge bolady. Bul jazýlardyń mátini epostyq áńgimege uqsaı­dy», deıtin. Ǵalymnyń Orhon eskertkishinen aqyndyq tásildi de, dástúrdi de anyqtap, olardyń janry jaǵynan erlik jyryna jatqyzyp otyrǵanyn osy mysaldan anyq sezemiz. Orhon eskertkishterin arnaıy zerttegen men úshin sol asyl muralardyń janryn aıqyndaýda ǵulamanyń osy aıtqan pikiriniń paıdasy zor boldy. Qorqyt esimimen baılanysty ańyzdar túrki tek­tes halyqtar arasynda áralýan túrde áńgime­lenedi. Osyny tereń zerttegen akademık: – Qorqyt týraly aıtylatyn eń ejelgi qarııa sóz Orta Azııadaǵy túrki tildes elderdiń kóbinde bar. Biraq qazaq halqy eski oǵyz-qypshaq taıpa­synyń tarıhı qonysyna ıelik etken, olardyń túbegeıli urpaǵy bolǵandyqtan, Qorqyt týraly tarıhı jyr, ańyz, án-kúı qazaq pen túrkimen­der­de kóbirek jolyǵady. Qorqyt jaıyndaǵy derek­ter­diń belgili bola bastaýy XII-XIII ǵasyrdan bermen qaraı. Ataqty ta­rıhshy Rashıd-ad-dın qyr saha­rasynda Qorqyt pen Oǵyz-nameniń qatar hatqa túskenin qadap jazady, – deıdi. Álekeń Qorqyt ómirbaıanyn, ol týraly eski áfsanany indete zerttep zerdelegen oıshyldar­dyń biri retinde ataqty tarıhshy Ábilǵazynyń esimin erekshe ataıdy. Qazaq halqynyń uly perzenti Shoqannyń qolynan shyqqan, qalamynan týǵan qymbat, mol mu­rany el-eldiń muraǵatynan jınap, rettep, júıelep, apparatyn túzip – shyǵarmalarynyń orys tilindegi bes tomdyǵyn shyǵarǵanyn joǵa­ry­da aıttyq. Shyn máninde kez kelgenimizdiń qo­ly­myz­dan kele bermeıtin asa qıyn, ári ja­ýapty is edi bul. Árdaıym ǵylymnyń aldyńǵy sapynda jú­retin Álekeń – ult aldyndaǵy aýyr júkti aby­roımen arqasynan túsirmeı HHI ǵasyrǵa jetkizdi. Qajymady. Jasymady. Keıingi urpaq Shoqan eń­be­gin arhıv shańynyń ishinen aqtarmaı, halqy­myz­dyń shejire ǵalymy Álkeı Marǵulan daıyndaǵan bes tomdyqtan oqyp-úırenedi. Aıtsa-aıtqandaı-aq. Birinshi tomyndaǵy Ále­­keń jazǵan Shoqan ómiriniń ocherkterin ádet­te­gi­deı sıfrlar dereginiń jadaǵaı, jalań tizbegi emes,  ósken ortasy, bolmysy, tabıǵaty tutas – óz al­­dy­na qymbat kórkem shyǵarma sıpatynda oqylady. Shyn máninde bul kisini erekshe baýraıtyn birtutas tálimdi tolǵanys. Shoqanǵa, onyń murasyna degen ottaı ystyq yqylasyn, súıispenshiligin qalyń qaýym onyń «Shoqan jáne Manas» dep atalatyn ǵajaıyp zertteý kitabynan anyq kóz jetkizdi. Halyq tarı­hyn­da, onyń mádenıeti men ǵylymynda óshpes, óne­geli iz qaldyrǵan, dana, oıshyl, bilimpaz – sol halyqtyń ózimen birge máńgi ja­saıdy degen, mine, osy bolady. Oqyrman qaýym búginde Shoqan dese – Ále­keńe, Álkeı Marǵulan dese – Shoqanǵa júginedi. Ekeýi birinsiz birin elestetýge bolmaıtyn egiz uǵymǵa aınaldy. Álekeńniń erekshe qasıeti, aıryqsha bilim­paz­dyǵy – qazaq ádebıeti tarıhyn júıeleý kezinde nusqalanyp kórindi. Kóp kedergini muzjarǵysh kemedeı jaryp ótti. Qazaq ádebıeti tarıhynyń kazirgi júıesin ǵylymı zerttelip bitken dep aıtý áli qıyn. Ádebıet tarıhyn – halyq tarıhymen tyǵyz baılanysta, biregeı tutastyra qaraý kerektigin al­ǵash Álekeń aıtyp edi jaryqtyq. Áde­bıe­ti­miz­diń kóne tarıhy jańa aıaqtanǵan bota sekildi. Baǵ­zy zamanda jasaǵan ádebıet úlgilerin tarıh qoı­na­ýynan zertteýshilerimiz sońǵy jyldary ǵana tamtumdap arshyp ala bastady. Bul da qýanarlyq jáıt. Mysalǵa, kóne Rýs pen bergi orys ádebıe­tiniń arasyna orys zertteýshileri eshqashan tas qamal soqpaǵan. Olar áýeli kóne nusqalardy zerttep al­yp, oǵan bergi úlgilerdi qosyp, tutas bir álem etip qarastyrǵan. Orys halqynyń baıtaq ańyz, mıf, bylınasyn, halyq ánin – sóz óneriniń túptórkini dep qalyń-qalyń zertteýler jazdy. Ádebıettiń irgetasyn bıik etip quıdy. Álem ádebıeti de dál solaı. Úlgi ala­tyn, ustanatyn ónege joly osy. Qazaq ádebıetiniń tarıhy keleshekte tómen­de­gi­she júıelengeni jón deıdi Álekeń: «1. Erte za­mandaǵy kóshpeli taıpalar – saq, ǵun, úısin ádebıeti. 2. Túrki dáýiriniń ádebıeti. Bul tusta epıkalyk shyǵarmalar joǵary satyǵa kóterildi. Bul dáýirden Orhon eskertkishteri, Oǵyznama, Alpamys, Qorqyt, Qozy Kórpesh – Baıan sulý tá­rizdi álemge áıgili jyr-dastandardy ataýǵa bola­dy. Farabı, Jaýharı shyq­qan jerden qanshama aqyn, ǵalymdar shyqqan. Jetisýda, Syrda, Talasta aqyn-jyraýlar óte kóp bolǵan. Bularǵa áli kóz jibere almaı jatyrmyz. 3. Osyǵan iliktes áde­bıetti Altyn Orda dáýiriniń ádebıeti demeı, qyp­shaq ádebıeti dep óz jónimen ataǵan jón. Bul XI-XIV ǵasyrlar ar­asyn qamtıdy, XV ǵasyrǵa deıingi ádebı kezeńder men ádebı muralardyń deni túrki ha­lyqtaryna ortaq bolyp keledi. Al XVI ǵasyr­dan bastap qazaqtyń tól ádebıeti órken jaıyp, je­ke butaq bolyp kóktedi», deıtin Álekeń. «Plano Karpını Syrdaǵy eń myqty til  – qyp­shaq tili dep oryndy ataǵan. XII ǵasyrǵa deıin oǵyz-qyp­shaq tiliniń qatar damyǵany ras. Biraq oǵyzdar Ho­rasanǵa kóshkennen keıin Jetisýdan Edilge deıingi aralyqta taza qypshaq tili damyǵan. Bul jaı­ynda qypshaq dáýiriniń bilgiri Ananııaz Zaınchkov­skıı­diń eńbekterine kóz júgirtken jón», deıtin Álekeń. Álkeı aǵamen kezdesken saıyn ǵylymnyń keń saraıyn aralap, salıqaly keńesinen, baı­taq áńgi­meniń áserinen kópke deıin aıyǵa al­maýshy edim. Kezinde aldyn kórip, tálimin alǵan asyl aǵa­larymnyń kóbi búginde estelikke aınaldy. Amal ne, ómir zańy osy. 1986 jyldyń jeltoqsany Qazaq eline dúr­be­leń bolyp kirdi. Osy eldiń ósip-órkendeýine qy­ryq jyldaı kúsh-jigerin aıamaı, ádilettiń aq jo­ly­nan taımaı eńbek sińirgen iri tulǵa Din­muham­med Ahmetuly Qonaev – Qazaqstan bıliginen ketip, ornyna ortalyqtyń pármenimen Kol­bın keldi. G. Kolbın – qabaǵynan qar jaý­ǵan, at jaqty, túsi asa yzǵarly, qazaq ultynyń salt-dástúrinen, eldik tarıhynan eshqandaı habary joq, beıne aıdan túsken adam sekildi sýyq kisi edi. Kózimizben kórdik. Az ýaqyt qyzmettes te boldyq. Qazaqstan Kompartııasynyń basyna Kolbın­niń kelýi – kórgen azaby shashynan asatyn qazaq ul­tynyń basyna taǵy da bult úıirdi. Ata­myzdan, ákemizden estigen 1929-30, 1937-38, 1951-52 jyl­dar­daǵy stalındik zulmattyń lebi qaıtalap eskendeı sezildi. Aǵa men ini atysqan, ákesiniń saqalyna bala jarmasqan qıyn kezeń beleń bergendeı kórindi. Ol ýaqytta Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń ıdeologııalyq hatshylyq qyzmetine ulty­myzdyń aıaýly uly, janashyry О́zbekáli Já­ni­bekov keldi de meni ıdeologııa bóliminiń meń­ge­rýshiligine shaqyrdy. Buryn ómiri partııa qyz­me­tinde istemesem de, onyń ústine Mınıstrler Ke­ńesiniń tóraǵasy Nursultan Nazarbaev ta kerek bolyp tursyń degen soń Oqý mınıstri qyzmetinen Ortalyq komıtetke aýystym. 1987 jyly naýryz aıynyń basynda Qazaq­stan Kompartııasynyń plenýmy ótti. Sol plenýmda qa­zaq­tyń yǵaı men syǵaıy, zııalysy, kezinde beldi-beldi qyzmet atqarǵan ıntellıgensııa ókili birinen soń biri mártebeli minbege shy­ǵyp sóz sóıledi. Ple­nýmnyń esebi jarııalanǵan respýblıkalyq gazettiń tigindisine kóz salsa­ńyz – kózińiz jetedi. Eldiń sa­qa­syndaı oblys, bólim basshylary birin-biri synǵa alyp, tilmen irep-soıyp, taqaýda ǵana Más­keý­den kelgen partııa lıderiniń kózine óz­de­rin sýdan taza, sútten aq etip kórsetýge janyn sa­lyp baq­ty. Kóbiniń sóz astarynda budan buryn­ǵy­ny partııa­nyń nusqa­ýy­men istedik, eger burys ketip, qatelik jibersek, ol qatelik sol kezdegi partııa bas­shysy Qo­naevtyń pármenimen júzege asty degendi aıtty. Eń qıyny – óz bastaryn ult múddesinen ala qashyp sóılegeni shoshyntty. Árkim qaraqan basyn kúıttep ketti. Sol kezeńde ultyna jany ashıdy, qazaqtyń sózin sóıleıdi, – degen biraz ıntellıgensııa ókil­de­ri óz bastarynyń qamyn jedi. Birazy Kol­bınge jaǵynyp sóıledi, birazy daý­ryq­pa maqala jazdy. Qaısybiri saıası hal-ahýal­dyń jeli qalaı soǵady degendeı, jan-jaǵyna jal­taq­tap, úndemestiń kebin kıdi. Kimniń kim ekeni sol kezeńde bilindi. Jurt bárin kórdi, bárin estidi, bárin sezdi. Qubylma minez, sýsyma sózben bizder qaıda baramyz degen oı qaıta-qaıta mazalaı berdi. Áli esimde, sol kezeńde qazaqtyń sút betine shyqqan qaımaǵy deıtindeı eki aǵamyz qabyl­da­ýyma keldi. Sypaıylyq saqtap, attaryn ata­maı-aq qoıaıyn. Álgilerdiń sóz saptasy shanshýdaı tıdi maǵan. О́z­derimen zamandas, qatarlas biri aqyn, biri synshy kisini jerden alyp, jerge salyp: betin aımandaı etý kerek... jazalaǵan jón... nege aramyzda jer basyp júredi... qurtý kerek, – dedi. Qarap otyryp júregim muzdady. – Aǵalar, bularyńyz bolmaıdy. Búıte bersek – ulttan aıyrylamyz! Keshegi kúndi kóksep otyrǵan syńaılysyzdar. Bul basarazdyq, kek alý búgingi kúnmen tynbaıdy, urpaqqa jalǵa­syp ketedi. Sizderdiń bul aıtqan usynys­ta­ryńyz qabyl­dan­baıdy. Men buǵan qarsymyn. Budan bylaı bir-birińizdi jamandap, aryz aı­typ bul esikti endi qaıta qaqpańyzdar, – dep tikesinen sóıledim. Álgi eki aǵamyz eńsesi túsip otyryp qaldy. Sóz aıaǵyn jýyp-shaıǵan bolyp qoshtasyp shyǵyp ketti. Oqıǵa munymen bitken joq. Súıikti oqyr­manymen qaıta tabysqan Maǵjan Jumabaevtyń tolyq jınaǵyn shyǵarý qamyna kirisip kettik. M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ıns­tı­tý­tynyń muryndyq bolýymen jınaq daıarla­nyp jatty. Endi kitapqa alǵysózdi kim ja­zady degen saýal kóldeneńdedi. О́z basym sol kezeńde aqyn jına­ǵy­na salıqaly sóz aıta biletin Áb­dil­da Tájibaev dep bildim. Ol kezde Maǵjan aqynnyń za­ıy­by Zylıha jeńgemizdiń kózi tiri bolatyn. Sol kisiniń kelisimin alý kerek boldy. Zylıha jeńgeı Almatydaǵy halyq sharýa­shy­lyǵy kórmesiniń joǵarǵy jaǵynda eki bólmelik shaǵyn páter­de turatyn. Ádeıi at basyn tirep baryp, jeńgemizge sálem berdim, aqynnyń to­lyq jınaǵyna alǵysózdi Ábdilda Tájibaev aǵa­myz jazsyn dedim. Ol kisi úzildi-kesildi qarsy boldy. Maǵjan ustalar kezde Áb­dilda synap óleń jazǵan, Maǵjandy qa­ralaǵan dep azar da bezer boldy. Men bolsam: ol zamannyń kelmeske ketkenin, bul zamannyń pıǵyly, usta­ny­my múl­de bólek ekenin aıtyp túsin­di­re­min. Zylıha jeńgemiz oılanyp-tol­ǵa­nyp kóngendeı bolady.

Myrzataı JOLDASBEKOV (Jalǵasy bar)