* M.Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq drama teatryna – 90 jyl
Jalpy, qazaq jerinde teatr degen ónerdiń shymyldyq ashqanyna 100 jyl dep júr zertteýshiler. Bul boljamnyń shyndyǵy bar, 1915 jyly Júsipbek Aımaýytovtyń tóńiregine jınalǵan kózi ashyq qazaq zııalylary Semeı qalasyndaǵy ár ulttyń saýdager kópes-prıkazchıkteriniń óner klýbynda sahnaǵa shyǵyp, «Birjan-Sara» aıtysyn ınssenırovka jasap, alǵash ret teatr oıynyn qoıǵandyǵyn, Birjandy Aımaýytovtyń ózi oınaǵanyn aıtyp-jazǵan Baǵybek Qundaqbaevtyń sózin dáleldeıtin, al Sarany oınaǵan alǵashqy qazaq aktrısasy Turar Qozybaǵarova, keshti uıymdastyrýshylar erli-zaıypty Nurǵalı men Názıpa Quljanovtar dep tasqa basylǵan sarǵaıǵan qujat-afıshany Semeı murajaıshylary bizderge arnaıy ákelip kórsetken-di. Solardyń bel ortalarynda Muhtar Áýezovtiń, Qanysh Sátbaevtyń da júrgendigi
týraly dálel aldyq. Osy ýaqıǵany arnaıy tilge tıek etken áńgime-dúken, kerek dese ǵylymı konferensııa M.Áýezovtiń mýzeı úıinde 2015 jyly, «Qazaq teatr ónerine 100 jyl» degen aıdarmen ótken.
Tuńǵyshbaı ál-TARAZI,
Qazaqstan Respýblıkasynyń
halyq artısi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty,
ónertaný ǵylymdarynyń kandıdaty, professor.
Al Jıdebaıdaǵy Áıgerimniń otaýynda bolǵan Muhańnyń sandyq ishinde jatyp jasaǵan sýflerligimen ótken «Eńlik-Kebektiń» bıler sahnasy qoıylymy 1917 jyly bolǵan eken dep dáleldeıdi Rymǵalı Nurǵalıev degen bilgir aǵamyz. Osy ýaqıǵadan segiz jyl ótken soń, «Murtty kósemniń» narkomy A.V.Lýnacharskıı degen kisi qazaq dalasyna jar salyp, shanshardyń qýy Qalıbek Qýanyshbaıulyn, Jangeldın otrıadynyń sarbazy Seraly Qojamqululyn, qostanaılyq qýaqy Elýbaı О́mirzaquly men Qapan Badyrovty, aqtóbelik Abylqaı Abdýllaulyn, ońtústiktiń ot-jalyndy ónerpazy Qurmanbek Jandarbekulyn, olarǵa qosa Isa Baızaqov, Ámire Qashaýbaev syndy «samorodoktardy» jınap, sol kezdegi astana Qyzylordada 1926 jyldyń 13 qańtarynda derektir Dinshe Ádilovtiń basshylyǵymen Qoshke Kemeńgerulynyń «Altyn saqına» qoıylymymen ata teatrdyń shymyldyǵy ashylǵany ámbege málim. Muhtar Áýezovtiń «Báıbishe-toqal» komedııasy, áıgili «Eńlik-Kebeginiń» úshinshi kórinisi oınalyp, ekinshi bólim retinde akterlar án salyp, taqpaq oqyp konsert qoıǵan eken. Bularǵa Serke Qojamqulov rejısserlik etipti. Bul topqa ataqty palýan Qajymuqan Muńaıtpasov pen muǵalim Latıf Áshkeevter de qosylǵan eken. Keıinderi, sol jyldyń qazan aıynan bastap, teatrǵa biregeı basshy bolyp Jumat Shanın keledi. Kele ózi jazǵan eki serııaly «Arqalyq batyr» qoıylymy kórermenge usynylady. Jalpy, alǵashqy onjyldyq Jumat aǵanyń basqarýymen izdenýge, sheberlik shyńdaýǵa, taqyryp tańdaýǵa, akterlik trýppany kúsheıtýge, olardy oqytyp, bilimderin arttyrýǵa, mashyqtandyrýǵa arnalypty. 1934 jyly Qurmanbek Jandarbekov ekeýi Qanabek, Kúlásh Baıseıitovtermen birge Ulttyq opera teatryn uıymdastyrýǵa ketkenshe, ata teatrdyń «otymen kirip, kúlimen shyqqan» desedi qujattar.
1936 jylǵy Máskeýdegi qazaq mádenıeti men ádebıetiniń onkúndigine eki teatr birigip «Qyz Jibek» operasyn jáne «Jalbyr» mýzykalyq qoıylymyn aparǵan eken, onda Qurmanbek Jandarbekov, Kúlásh, Qanabek Baıseıitovtermen birge Seraǵań men Elaǵań, Qallekıler de shaǵyn-shaǵyn rólder oınapty. Uzyn-yrǵasy 360 adam bolyp barǵan qazaq ónerpazdary dekadanyń sońynda Úlken teatrda qorytyndy konsert bergen. Dekada kezindegi barlyq sharalarǵa Stalınnen bastap, Voroshılov, Molotov syndy barlyq bıýro músheleri qatysyp, tipti, eki márte tamashalaǵandary da bar kórinedi. Qazaq ónerpazdary ortalyq bıýro músheleri men Máskeý jurtshylyǵynyń ystyq yqylasyna bólenip, Sáken Seıfýllın, Jambyl atamyzdan bastap orden-medaldarǵa «qaryq» bolypty. Munyń aldynda ǵana, ıaǵnı 1928 jyly, teatr Almatyǵa kóshken jańa astanaǵa túbegeıli taban tiregen bolatyn. Bir qyzyǵy, Serke Qojamqulovtyń estelikterinde 1925 jyly Máskeýde bolǵan konsertte Ámire Qashaýbaevtyń qarabaıyrlaý dombyrasyna kóńili tolmaǵan narkom A.Lýnacharskııdiń ózi arnaıy sheber shaqyrtyp, syrtyndaǵy qabymen qosa jańadan dombyra jasatyp beripti, sol aspappen Ámire Parıjge, halyqaralyq kórme EKSPO-ǵa qatysyp, qazaq eliniń atynan onyń án ónerin pash etýge barǵan degen derekter bar.
Kelesi onjyldyq 1936 jylǵy Máskeý eıforııasynyń dúmpýimen kelgen erekshe kóńil-kúı, shyǵarmashylyq jelpinis ákelgeni belgili. Gazet-jýrnaldarda nesheme maqalalar jarııalanyp, úkimettiń arnaıy sheshimderinde qazaq teatrynyń tolysyp, naǵyz kásibı óner ordasyna aınalǵany jaıynda áńgime bola bastaǵan. Aqyry, 1937 jyly keshteý toılanǵan teatrdyń on jyldyq merekesi Qazaq Úkimetiniń sol jylǵy aqpan aıyndaǵy teatrǵa «Akademııalyq» degen ataq berý qaýlysynan bastaý alypty. Bul jyldary teatr repertýary orys jáne ózge elderdiń shyǵarmalaryn sahnalaýǵa den qoıylǵan eken. N.V.Gogoldiń M.Áýezovtiń aýdarymymen rejısser I.G.Borov qoıǵan «Úılenýi» men «Revızorynda» Qallekıdiń Dýanbasy, Kamal Qarmysovtyń Hlestakovy, Elaǵańnyń Osıpi akterlik tabys dep atalyp, el ishinde edáýir ýaqıǵa bolyp sanalǵan eken. Otan soǵysynyń qara bultynyń aldynda ǵana teatr sahnasyna Máskeýden arnaıy rejısserlik kýrsty I.Sahnovskııdiń sheberhanasynda támamdaǵan Asqar Toqpanov uly Muhtardyń L.Sobolevpen birlesip jazǵan atyshýly «Abaıyn» qoıady.
Teatrdyń irgesi bekip, shyǵarmashylyq qabyrǵasy qataıǵan tusta beıbit ómir, jarqyn kóńilder soǵys órtiniń bultyna ulasyp, «bári de jeńis úshin, bári de maıdan úshin» uranymen jigerlengen teatr akterleriniń birazy áskerge shaqyrylyp, qalǵany úgit brıgadalarymen oq boraǵan jerlerge attanypty. Sol soǵysta sheıit bolǵandardyń ishinde nebir talantty jigitter bar edi, Jumaǵul Sadyrbaev, Ǵazız Moldahanov, Beken Ámirov, Ápsemet Syzdyqov qandaı akterler edi, dep muńdana eske alady Seraǵań estelikterinde. Bul ýaqytta teatr trýppasy Sábıra Maıqanova, Hadısha Bókeeva, Kúlzıpa Syzdyqova, Zaǵı Qurmanbaeva, Kamal Qarmysov, Seıfolla Telǵaraev, Sholpan Jandarbekova, Bıken Rımova, Rahııa Qoıshybaeva, Kalken Ádilshinov, Áteıbek Jolymbetov, Jaǵda О́gizbaev, Ramazan Elebaev, Ábiken Hasenov, Ǵabbas Ǵalıev, Habıba Elebekova, Sháken Aımanovtarmen tolyǵady. Máskeý qalasyndaǵy teatr ınstıtýtyn arnaıy qazaq toby bolyp bitirip, Kereı Jarqymbaev, Saqyp О́gizbaeva, Harras Karımov, Mántaı Syzdyqov teatrǵa qabyldanady. Otan soǵysy kezinde Almatyǵa ýaqytsha qonys aýdarǵan «Mossovet» teatry bir shańyraqta qyzmet jasapty. Máskeýlikter Iý.Zavadskıı, N.Mordvınov, V.Mareskaıa, N.Cherkasov, A.Jarov, L.Orlovalardyń da qazaq áriptesteriniń sýretkerlik óre-qarymyna tıgizgen áserleri bolmaı qoıǵan joq syńaıly. Al sol jyldary M.G.Nasonov, G.Tovstonogov, M.I.Goldblat, I.G.Borov teatrǵa ár kezderi rejısserlik jasap, «Syn saǵatta», «Lıýbov Iаrovaıa», «Namys gvardııasy» «Jeńimpazdar», «Otello» sııaqty qoıylymdarmen hal-qaderlerinshe el basyna kún týǵan qıyn kezeńniń kemerine qyzmet etti. Bul jyldary teatrdyń ádebıet bólimin M.Áýezov basqaryp, ózi de óndirtip pesalar jazyp, aýdarmalar jasap, repertýar saıasatyna qısapsyz eńbek sińirgenin bilemiz. Ásirese, V.Shekspırdiń Áýezov aýdarmasyndaǵy «Asaýǵa – tusaý» qoıylymy Sháken Aımanov pen Hadısha Bókeevanyń qatysýymen, berisi keńes eline, árisi shetelderge áıgili boldy.
Saryla kútken Uly Jeńis kelip, beıbit ómirdiń qadirine jetken sol surapyl jyldardaǵy adam balasynyń ómirge ǵashyqtyǵyn, balasha tazalyǵyn, arman qýǵan adaldyqtaryn sózben aıtyp jetkizý ońaı bola qoımas. Almatyda jańadan ashylǵan teatr men kıno ýchılıshesi men Táshkenniń teatr óneri ınstıtýtyn bitirip Muhat Joltaev, Isamet Arǵynbaev, Zámzágúl Sharıpova, Kúlásh Seksenbaeva, Nurmuhan Jantórın, Ǵabdolla Súleımenovtiń toby keldi. Teatrdyń rejıssýrasyna asqan mádenıet pen biliktilik ıesi, qazaqtyń ulttyq dástúrine asa saqtyqpen den qoıyp, nesheme juldyzdy qoıylymdardy dúnıege ákelgen M.I.Goldblat kórkemdik jetekshiik jasap, Sh.Aımanov, A.Toqpanov, G.Tovstonogov, Iý.Rýtkovskıı, Iа.Shteınder óndirip qoıylymdar qoıyp, edáýir eńbek etti.
Keıingi onjyldyq kóleminde teatrǵa jańa basshy bolyp A.L.Madıevskıı keledi. Ol kisi qoıǵan talaı maýsym kórermenniń kózaıymy bolǵan atyshýly «Qaragóz» 1963 jyly jaryq kórdi. Bul pesany uzaq jyl tolǵatyp jazǵan uly Muhtar Áýezov ol tolaǵaı tabysty kóre almady. Qaragóz rólinde Zámzágúl Sháripova, Syrym bolyp N.Jantórın men Sh.Mýsın kórermen zalynyń úlken qurmetine bólenip, juldyzdary jarqyrady. Keler 1964 jyl búkil Odaqty dúr silkintken «Ana-Jer Ana» qoıylymy qazaq teatryna ǵalamat betburys ákeldi. Tarıhta bolmaǵan oqıǵa ulttyq teatrlardyń ishinen alǵash eń jotaly júlde – Lenındik syılyqqa usynylǵan bul qubylystyń avtory Máskeýden rejısserlik kýrsty jańa bitirip kelgen Ázirbaıjan Mámbetov edi. Ázekeńniń ókshesin basa, qazaq teatr óneri mektebiniń negizin qalaýshy Asqar Toqpanovtyń akterlik sheberhanasyn bitirgen Raıymbek Seıtmetov, Raýshan Áýezbaeva, Farıda Sháripova, Núketaı Myshbaeva, Torǵyn Tasybekova, Ánýar Moldabekov, Jumabaı Medetbaev, Asanáli Áshimov, Sábıt Orazbaev, Matan Muratálıev, Esbolǵan Jaısańbaev syndy dúrkiregen juldyzdy top qosylyp, jas rejısserdiń nysanaly áriptesterine aınaldy da, ata teatrdyń sahnasyn shyǵarmashylyqtyń uly dúbirine ulastyrdy. Jeńistiń 20 jyldyǵyna oraı adamzattyń Aıtmatovy jazǵan kishigirim povest qazaq teatrynyń traktovkasynda teńdessiz shyǵarmaǵa aınalyp, Sábıra Maıqanova, Bıken Rımova men Farıda Sháripova akterlik sheberliktiń quzar shyńyna kóterildi, bul kezde uly Muhtardyń atyn alǵan ata teatr álemge áıgili bolǵan edi. Alaıda, ortalyqtyń qıturqy saıasatynyń arqasynda ol báıgeniń júldesi basqaǵa buıyryp, tek óz elimizdiń ǵana Memlekettik syılyǵyn Á.Mámbetov, S.Maıqanova, F.Sháripova, B.Rımova qanjyǵasyna baılady. Alpysynshy jyldardyń ortasyna qaraı teatr Odaq kólemindegi MHAT, Kishi Teatr, Mossovet, Vahtangov teatrlarynyń qatarynan tabylyp, solarmen ıyq tirese alatyn biregeı óner ujymdardyń biri retinde tanyldy.
Teatrdyń bas rejısseri bop Á.Mámbetov taǵaıyndaldy. Sodan bastap, qazaq óneriniń qarashańyraǵy tabany kúrekteı 30 jyl boıy Ázekeńniń adýyn rejıssýrasynyń arqasynda neshebir shyǵarmashylyq jeńisterge ıe boldy. «Qaraqypshaq Qobylandy», «Don Jýannyń dýmany», «Vetnam juldyzy», «Lenın 1918 jyly», «Qozy Kórpesh – Baıan sulý», «Qan men ter», «Vanıa aǵaı» syndy M.Áýezovtiń, M.Frıshtiń, A.Kýprııanovtiń, A.Kaplerdiń, Ǵ.Músirepovtiń, Á.Nurpeıisovtiń, A.Chehovtyń súıekti týyndylary qazaq teatry sahnasynda shynaıy kórkem shyǵarmaǵa aınalyp, jańa, erkin tynysty, erek rejısserlik qalypqa tústi. 1970 jyly «Lenın 1918 jyly» spektakli úshin Á.Mámbetovke, Lenın rólindegi Múlik Súrtibaevqa Qazaq KSR Memlekettik syılyǵy, 1974 jyly «Qan men ter» qoıylymy úshin KSRO Memlekettik syılyǵyna avtor Á.Nurpeıisovpen birge Á.Mámbetov, Y.Noǵaıbaev, F.Sháripova, A.Áshimov jáne sýretshi A.Krıvosheın ıe boldy. Ile-shala osy top KSRO halyq artısi ataǵyna ıe bolyp, «ákemteatrdyń» dańqyna dańq qosty.
Zamana kóshi toqtaýshy ma edi... SSSR degen tegeýrin ataýmen dúnıeni titirkendiretin alyp ımperııa qulap, ulttyq respýblıkalar egemen bolatyn toqsanynshy jyldar da tóbe kórsetti. Esimizdi ala kelgen Erkindik pen Táýelsizdik nesheme jyldardan beri qalypqa túsip qalǵan qatepti qoǵamdy eseńgiretpeı qalǵan joq. Ekonomıkasy bir ortalyqtan ǵana erekshelengen óndirister men ómir salty kúırep, ásirese Qazaq eli «jaryq astaýdyń» aldynda qalǵanda, ultymyzdyń baǵyna týǵan ul – Nursultan Nazarbaev jankeshtilikpen memleketimizdiń alyp kemesin zamana daýyldary men qıynshylyqtarynan aman ótkizip qana qoımaı, tez arada es jıyp, TMD elderiniń eń aldyna shyǵardy. Kóp uzamaı-aq «qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan» eńseli elge aınaldyq. Alaıda, alǵashynda aıshyqty ónerdiń ólshemin, óresi men talǵamyn Máskeý arqyly tarazylap úırengen teatr oń men solynan adasqandaı kúıge túskeni jasyryn emes.
Qazaqtyń M.Áýezov atyndaǵy Memlekettik akademııalyq drama teatry ujymynyń 1993 jyldyń shildesinen, 2001 jyldyń qońyr kúzine deıingi, atap aıtqanda, osy jazbalardyń avtory teatrǵa jańa basshy bolyp kelgeninen bergi shyǵarmashylyq hám sharýashylyq qyzmetiniń shaǵyn maǵlumatyn qysqasha tizbeleýden bastaý – aldaǵy aýyz toltyryp aıtarymyzǵa qajetti qısyn. Egemendi el bolyp eńse jańarǵannan keıin teatrdyń shymyldyǵy da jańarsa kerek. Dál sol toqsanynshy jyldardyń basynda teatr osy turǵyda jańa bet-baǵytpen iske kirisip ketti. Kórermen eń aldymen óziniń kim bolǵanyn tanymaı, kim bolamyn degen suraýdy ózine qoıa almaıtyny belgili. Teatr aldymen osy tarıhı taqyrypty bir júıege keltirip, túbi osy sıpatty óner kerýeniniń basynda bolmaqqa bel býǵany ámbege aıan jáne ol maqsatyn eki myńynshy jyldyń bas kezeńinde abyroımen oryndap ta úlgerdi. Basy otyzynshy jyldary atylyp ketken E.Zamıatınniń «Edil patsha – Attılasynan» bastap, Iran-Ǵaıyptyń «Shyńǵyshan», Á.Kekilbaevtyń «Abylaıhan» atty ótken kúnnen atoı salǵan atpal qoıylymdar, Shotlandııanyń Edınbýrg qalasynda ótetin, Eýropa elderiniń eleýli qoıylymdar jarysyna úsh márte shaqyrý alyp, qol qysqalyǵynan qatysa almaı, qaǵajý qalǵan K.Ashırdiń «Qabyl – Adam Ata perzenti», teatr zalyn san jyldar kemerinen asyra toltyrǵan M.Baıserkeulynyń «Abylaıdyń aqyrǵy kúnderi» men jıyrma bes ǵasyr arǵydaǵy jadymyzdy jańǵyrtqan Shahımardenniń «Tomırısi», odan bergi tarıhty qozǵaıtyn M.Áýezovtiń «Qıly zaman», Q.Ysqaqtyń «Jan qımaq» (1916 jylǵy ult-azattyq qozǵalysynyń 80 jyldyǵyna), R.Muqanovanyń «Máńgilik bala beıne», álemdik jaýharlardan Sofokldyń «Edıp patsha», M.Meterlınktiń «Soqyrlar», K.Gossıdiń «Týrandot hanshaıym», M.Ǵaparovtyń «Tuzdy shól» syndy talaı elaralyq festıvaldarda júlde men búldege bólengen taǵy da kóptegen taqyryptardyń aldy sahnaǵa shyqty, endi bir daıymy ádebıet bóliminiń qolynda jatty, jumys ústinde otyrǵan avtorlar da boldy. Teatr janynan «dramatýrgter laboratorııasy» ashylyp, onyń alǵashqy eńbekteri – A.Tasymbekovtiń ıdeıasymen qarýlanyp, teatrdyń ujymdyq qoıylymy bolǵan «Kebenek kıgen arýlar», B.Rımova, B.Atabaev, Á.Tarazı men Q.Ysqaqtyń «Alataý syndy alybym – Jambyl» atty, ártúrli jarystarda ájeptáýir báıge qanjyǵalaǵan súıekti shyǵarmalar kórermenge jetti. Árıne, bul sol jyldardaǵy basshylyqtyń aldyna qoıǵan jalpy baǵdarlamanyń bir sheti ǵana edi. Jazyqsyz repressııaǵa ushyraǵan, dúnıeden erte ketken aǵa býyn eńbekteri de bizdiń mádenıetimizdiń tarıhy, olar da sahnadan dámetetini belgili. Atalmysh spektaklderdiń qoıylymyna úkimetten bir tıyn qarajat suramaı, demeýshi izdeý arqyly, bolmasa teatrdyń tıyndap jıǵan óz kúshimen sahnaǵa shyqqan týyndylar-dy. 1995 jyly halyqaralyq teatr kúnine arnap, alǵash ret búginderi jaqsy dástúrge aınalǵan M.Áýezov teatrynyń jeke óziniń «Naýryz-95» festıvali ótkizilip, osy jyly ǵana qoıylǵan 11 qoıylym jarysqa tústi, ozyqtaryna aqshalaı-zattaı syılyq jasalyp, el ekonomıkasy eńse kótere almaı, ózge teatrlar kezekti mardymsyz jalaqysyn ala almaı júrgen almaǵaıyp kezeńde kedeı-jomart áriptesteriniń kóńili aýlandy, teatr ákimshiligi eshkimnen kómek suraǵan joq, ónerge opasyzdyq jasap, teatryn talaq etip, eshkim tentirep ketken joq, shańyraǵy shaıqalǵan joq. Jańa basshylyqtyń kezinde, qaıta buryndary at izin salmaǵan «orysy» kóp degen oblystarǵa gastroldik saparlar jasaldy. Buryndary «iz» salynǵan, qaıta-qaıta baryp, qadirin ketirgen ońtústik óńirlerdi bylaı qoıǵanda, Petropavl, Qostanaı, О́skemen, Kókshetaý, Aqmola, Aqtaý, Jańaózen sııaqty eldi mekenderdiń sahnalarynda arman bolǵan Áýezov teatrynyń arýaqty qoıylymdary men ataqty artısteriniń júrek qaǵysy men qoltyq sóger shabysyn kórýge kóziqaraqty kórermen qoǵadaı japyrylyp jatty. Joǵaryda sanamalap aıtylǵan, tarıhymyzdy túgendegen aıshyqty spektaklderdi kórip, kóńilderi ósken halyq ótkenimizben «kórisip» kózaıym boldy. Kezinde repertýardan sebepsiz túsip qalǵan B.Rımovanyń «Abaı-Áıgerim», Iran-Ǵaıyptyń «Men ishpegen ý bar ma!», J-B Molerdiń «Aqymaq bolǵan basym-aı» spektaklderi jańaryp, kórermendermen qaıta tabysty. Abaıdyń 150 jyldyǵyna bir aıdyń ishinde teatr bar kúshin salyp «Abaı desem...» atty sımvolıkalyq dramany Jezqazǵanda ótken respýblıkalyq festıvalge báıgege qosty, eńbek zaıa ketken joq, júldeli birinshi oryndy aldy. Toqsanynshy jyldardyń almaǵaıyp kezinde teatrǵa at izin salmaı ketken halyqty qaıtarýdyń tıimdi joly repertýar taqyrybynyń joǵaryda tizbelegendeı salmaqtylyǵy ekeni birinshi sebep bolsa, ekinshisi «Kórermen» degen arnaıy agenttik qurylyp, 800 oryndyq daǵaradaı keń zaldy bos qaldyrmaýdyń ádisi olardy «qýyp» ákelmeı-aq tabyldy.
Ho-osh deńiz, sonymen qazaqtyń tulpar teatry 90 jasta. Toqsan jyldyq tolǵaýyn toqsan aýyz sózben aıtyp taýysý múmkin emes. «Bizder mynandaımyz, mynandaımyz» dep keýde kergennen góri endi qaı bıikten asamyz degen uly maqsatty umytpaǵan da jón shyǵar. Biz bilgende – teatr, árıne, tárbıe orny emes. Tárbıe jasaıtyndaı teatr balabaqsha emes, árıne meshit te emes ýaǵyz aıtatyn, kafedra da emes uran tastap, jınalys jasaıtyn. Teatr – kúıki tirlikten tazalanatyn qasıetti meken, mundaı kúı keshýdiń ǵylym tilindegi ataýyn katarsıs deıdi. Baıqasańyzdar, sahna nege kórermennen sál-pál kóterilip, joǵaryda turady? О́ıtkeni, sahnaǵa óner kórsetýge kelgen árbir ónerpaz, rejısserdiń tulǵalyqqa aparar qalpymen súıriktik-sýretkerlik degen qatepti qadam jasamaqshy nıetpen kúıkiden bıikke kóterilýge kerek.
E.Fılıppo degen meniń ıtalııalyq akter-áriptesimniń aıtatyny bar, «Eger pesada 8 keıipker bolsa, men taǵy da bir 9-shy keıipkerdi bilemin. Ol kim deısizder ǵoı? Ol – zalda otyrǵan kórermen. Segiz keıipkerdiń aıtylmaǵan oılaryn, sol toǵyzynshy keıipker jetkizedi, ári qaraı damytady», deıdi. Toǵyzynshy keıipker – halyq. Halyq – memlekettiń negizi. Halyqqa qyzmet – memleketke qyzmet. Teatr – bekzat óner. Teatr – memleket ómiriniń ónerdegi aınasy. О́ner men memleket egiz uǵym, ekeýi de elin essiz súıýshi. Teatr – bıiktiktiń ólshemi. Teatrda oınamaıdy, ómir keshedi, súredi, teatrmen oınaýǵa da bolmaıdy. Ol jeke bastyń esepti jeliginen, bir tutamǵa turmastaı talǵam saıazdyǵynan bıikte. Akter óneri tek qana oryndaýshylyq emes, erikkenniń ermegi de emes. Akter – aldymen týdyrýshy, óz kezeńiniń, óz ultynyń kóp ishinen súzilip alynǵan tańdaýly uly men qyzy, ozyq oıly, erek tulǵaly, tereń oıly, muńshyl, syrshyl adamy.
Erte zamandaǵy erek oıshyl Tomas Mann aıtqan eken: «Ulttyń teatry bolýy – onyń tobyrdan memleketke aınalýy», dep. M.Áýezov teatry Qazaq eliniń memleket bolǵanynyń aıǵaqty maqtanyshy. Elbasymyz erekshe baǵalap, ónerin jıi tamashalaıtyn eń súıikti ordanyń torqaly toıy – eldiń toıy, qazaq óneriniń qarashańyraǵynyń keregeleri men ýyqtarynyń máńgige bekigeniniń, elimizdiń máńgilikke bet burǵanynyń bereketti toıy. Qutty bolsyn aıtaıyq, aǵaıyn! Qushaq jaıa qýanaıyq, aǵaıyn!
ALMATY.
Sýretti túsirgen
Nıkolaı SÝDAKOV.
Esmuhan Obaev, rejısser, Qazaqstannyń halyq artısi, professor:
– Teatr – rejısserdiń, akterdiń, dramatýrgtiń úsheýiniń qabysqan jeri. Bizdiń teatrdyń ósýine orys rejısserleriniń de yqpaly tıdi. Meniń teatrda, jalpy ónerde júrgenime 50 jyl, jarty ǵasyr tolypty. Eńbek jolymdy, rejısserlik jumysymdy Z.Aqyshevtyń «Jaıaý Musa» pesasyn, T.Ahtanovtyń «Boranyn», B.Maılınniń «Kózildirigin» qoıýdan osy teatrda bastaǵanmyn. Semeıde 20 jyl, Ákemteatrda otyz jyldan astam eńbek etippin. M.Áýezov teatrynda baǵym ashylǵan janmyn dep aıta alamyn. KSRO Halyq artısi, rejısser Á.Mámbetovtiń ózi bul teatrda 35 jyl eńbek etti. Sondyqtan qarashańyraqty Á.Mámbetovtiń teatry dep ataýǵa ábden bolady. Á.Mámbetov Máskeýde, Kreml sahnasynda spektaklder qoıdy. Bizdi qanshama bıikterge jeteledi. Talanttar shoǵyryna tap kelse, rejısserdiń baǵynyń janǵany. Á.Mámbetov teatrdy álemge tanytqan tulǵa. Bizder Á.Mámbetovtiń janynda júrip, tárbıesin aldyq, qajet kezinde súıenish te boldyq.
О́ner men el – egiz uǵym. Qazaqtyń kásibı sahnasynyń kóshbasshysy M.Áýezov teatry eldiń, halyqtyń ıgiligi úshin qyzmet ete beredi.
Tólen Ábdik,
jazýshy-dramatýrg, Memlekettik syılyqtyń laýreaty:
– M.Áýezov atyndaǵy teatr – Qazaqstannyń, ultymyzdyń erterekten kele jatqan úlken óner ordasy. Bul teatrdyń qazaq rýhanııatyna tıgizgen eńbegi ushan-teńiz. Ony bir sózben aıtyp jetkizý múmkin emes. Nemistiń uly jazýshysy Tomas Mannyń «Teatr tobyrdy halyqqa aınaldyrady» degen sózi bar. Qazaq halqynyń rýhanı áleýeti álemge tanyla bastasa, sol sińirilgen negizgi eńbektiń biri osy teatrdiki dep esepteımin. Uly Muhtar Áýezovten bastap, elimizdegi dramatýrgterdiń eń tańdaýly shyǵarmalary osy teatrdyń sahnasynda qoıyldy. Meniń de bir pesam osy teatr arqyly óz kórermenimen tabysty.
Qazaq dramatýrgııasy men rejıssýrasyn álemge tanytqan bul teatrdyń 90 jyldyǵyna mádenı ómirimizdegi úlken tarıhı meje dep qaraýymyz kerek. Elimizdiń eń uly akterleri osy teatrda jumys istedi. Men bul teatrdy erekshe jaqsy kóremin. Ulttyq ónerimizdegi ornyn joǵary baǵalaımyn. Sondyqtan 90 jyldyq torqaly toıyna shyn júregimmen quttyqtaýymdy joldaı otyryp, budan ári qaraı da teatrdyń ósip-órkendeı berýine, halyqqa qyzmet ete berýine tilektestigimdi bildiremin.
Jalpy, qazaq jerinde teatr degen ónerdiń shymyldyq ashqanyna 100 jyl dep júr zertteýshiler. Bul boljamnyń shyndyǵy bar, 1915 jyly Júsipbek Aımaýytovtyń tóńiregine jınalǵan kózi ashyq qazaq zııalylary Semeı qalasyndaǵy ár ulttyń saýdager kópes-prıkazchıkteriniń óner klýbynda sahnaǵa shyǵyp, «Birjan-Sara» aıtysyn ınssenırovka jasap, alǵash ret teatr oıynyn qoıǵandyǵyn, Birjandy Aımaýytovtyń ózi oınaǵanyn aıtyp-jazǵan Baǵybek Qundaqbaevtyń sózin dáleldeıtin, al Sarany oınaǵan alǵashqy qazaq aktrısasy Turar Qozybaǵarova, keshti uıymdastyrýshylar erli-zaıypty Nurǵalı men Názıpa Quljanovtar dep tasqa basylǵan sarǵaıǵan qujat-afıshany Semeı murajaıshylary bizderge arnaıy ákelip kórsetken-di. Solardyń bel ortalarynda Muhtar Áýezovtiń, Qanysh Sátbaevtyń da júrgendigi
týraly dálel aldyq. Osy ýaqıǵany arnaıy tilge tıek etken áńgime-dúken, kerek dese ǵylymı konferensııa M.Áýezovtiń mýzeı úıinde 2015 jyly, «Qazaq teatr ónerine 100 jyl» degen aıdarmen ótken.
Tuńǵyshbaı ál-TARAZI,
Qazaqstan Respýblıkasynyń
halyq artısi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty,
ónertaný ǵylymdarynyń kandıdaty, professor.
Al Jıdebaıdaǵy Áıgerimniń otaýynda bolǵan Muhańnyń sandyq ishinde jatyp jasaǵan sýflerligimen ótken «Eńlik-Kebektiń» bıler sahnasy qoıylymy 1917 jyly bolǵan eken dep dáleldeıdi Rymǵalı Nurǵalıev degen bilgir aǵamyz. Osy ýaqıǵadan segiz jyl ótken soń, «Murtty kósemniń» narkomy A.V.Lýnacharskıı degen kisi qazaq dalasyna jar salyp, shanshardyń qýy Qalıbek Qýanyshbaıulyn, Jangeldın otrıadynyń sarbazy Seraly Qojamqululyn, qostanaılyq qýaqy Elýbaı О́mirzaquly men Qapan Badyrovty, aqtóbelik Abylqaı Abdýllaulyn, ońtústiktiń ot-jalyndy ónerpazy Qurmanbek Jandarbekulyn, olarǵa qosa Isa Baızaqov, Ámire Qashaýbaev syndy «samorodoktardy» jınap, sol kezdegi astana Qyzylordada 1926 jyldyń 13 qańtarynda derektir Dinshe Ádilovtiń basshylyǵymen Qoshke Kemeńgerulynyń «Altyn saqına» qoıylymymen ata teatrdyń shymyldyǵy ashylǵany ámbege málim. Muhtar Áýezovtiń «Báıbishe-toqal» komedııasy, áıgili «Eńlik-Kebeginiń» úshinshi kórinisi oınalyp, ekinshi bólim retinde akterlar án salyp, taqpaq oqyp konsert qoıǵan eken. Bularǵa Serke Qojamqulov rejısserlik etipti. Bul topqa ataqty palýan Qajymuqan Muńaıtpasov pen muǵalim Latıf Áshkeevter de qosylǵan eken. Keıinderi, sol jyldyń qazan aıynan bastap, teatrǵa biregeı basshy bolyp Jumat Shanın keledi. Kele ózi jazǵan eki serııaly «Arqalyq batyr» qoıylymy kórermenge usynylady. Jalpy, alǵashqy onjyldyq Jumat aǵanyń basqarýymen izdenýge, sheberlik shyńdaýǵa, taqyryp tańdaýǵa, akterlik trýppany kúsheıtýge, olardy oqytyp, bilimderin arttyrýǵa, mashyqtandyrýǵa arnalypty. 1934 jyly Qurmanbek Jandarbekov ekeýi Qanabek, Kúlásh Baıseıitovtermen birge Ulttyq opera teatryn uıymdastyrýǵa ketkenshe, ata teatrdyń «otymen kirip, kúlimen shyqqan» desedi qujattar.
1936 jylǵy Máskeýdegi qazaq mádenıeti men ádebıetiniń onkúndigine eki teatr birigip «Qyz Jibek» operasyn jáne «Jalbyr» mýzykalyq qoıylymyn aparǵan eken, onda Qurmanbek Jandarbekov, Kúlásh, Qanabek Baıseıitovtermen birge Seraǵań men Elaǵań, Qallekıler de shaǵyn-shaǵyn rólder oınapty. Uzyn-yrǵasy 360 adam bolyp barǵan qazaq ónerpazdary dekadanyń sońynda Úlken teatrda qorytyndy konsert bergen. Dekada kezindegi barlyq sharalarǵa Stalınnen bastap, Voroshılov, Molotov syndy barlyq bıýro músheleri qatysyp, tipti, eki márte tamashalaǵandary da bar kórinedi. Qazaq ónerpazdary ortalyq bıýro músheleri men Máskeý jurtshylyǵynyń ystyq yqylasyna bólenip, Sáken Seıfýllın, Jambyl atamyzdan bastap orden-medaldarǵa «qaryq» bolypty. Munyń aldynda ǵana, ıaǵnı 1928 jyly, teatr Almatyǵa kóshken jańa astanaǵa túbegeıli taban tiregen bolatyn. Bir qyzyǵy, Serke Qojamqulovtyń estelikterinde 1925 jyly Máskeýde bolǵan konsertte Ámire Qashaýbaevtyń qarabaıyrlaý dombyrasyna kóńili tolmaǵan narkom A.Lýnacharskııdiń ózi arnaıy sheber shaqyrtyp, syrtyndaǵy qabymen qosa jańadan dombyra jasatyp beripti, sol aspappen Ámire Parıjge, halyqaralyq kórme EKSPO-ǵa qatysyp, qazaq eliniń atynan onyń án ónerin pash etýge barǵan degen derekter bar.
Kelesi onjyldyq 1936 jylǵy Máskeý eıforııasynyń dúmpýimen kelgen erekshe kóńil-kúı, shyǵarmashylyq jelpinis ákelgeni belgili. Gazet-jýrnaldarda nesheme maqalalar jarııalanyp, úkimettiń arnaıy sheshimderinde qazaq teatrynyń tolysyp, naǵyz kásibı óner ordasyna aınalǵany jaıynda áńgime bola bastaǵan. Aqyry, 1937 jyly keshteý toılanǵan teatrdyń on jyldyq merekesi Qazaq Úkimetiniń sol jylǵy aqpan aıyndaǵy teatrǵa «Akademııalyq» degen ataq berý qaýlysynan bastaý alypty. Bul jyldary teatr repertýary orys jáne ózge elderdiń shyǵarmalaryn sahnalaýǵa den qoıylǵan eken. N.V.Gogoldiń M.Áýezovtiń aýdarymymen rejısser I.G.Borov qoıǵan «Úılenýi» men «Revızorynda» Qallekıdiń Dýanbasy, Kamal Qarmysovtyń Hlestakovy, Elaǵańnyń Osıpi akterlik tabys dep atalyp, el ishinde edáýir ýaqıǵa bolyp sanalǵan eken. Otan soǵysynyń qara bultynyń aldynda ǵana teatr sahnasyna Máskeýden arnaıy rejısserlik kýrsty I.Sahnovskııdiń sheberhanasynda támamdaǵan Asqar Toqpanov uly Muhtardyń L.Sobolevpen birlesip jazǵan atyshýly «Abaıyn» qoıady.
Teatrdyń irgesi bekip, shyǵarmashylyq qabyrǵasy qataıǵan tusta beıbit ómir, jarqyn kóńilder soǵys órtiniń bultyna ulasyp, «bári de jeńis úshin, bári de maıdan úshin» uranymen jigerlengen teatr akterleriniń birazy áskerge shaqyrylyp, qalǵany úgit brıgadalarymen oq boraǵan jerlerge attanypty. Sol soǵysta sheıit bolǵandardyń ishinde nebir talantty jigitter bar edi, Jumaǵul Sadyrbaev, Ǵazız Moldahanov, Beken Ámirov, Ápsemet Syzdyqov qandaı akterler edi, dep muńdana eske alady Seraǵań estelikterinde. Bul ýaqytta teatr trýppasy Sábıra Maıqanova, Hadısha Bókeeva, Kúlzıpa Syzdyqova, Zaǵı Qurmanbaeva, Kamal Qarmysov, Seıfolla Telǵaraev, Sholpan Jandarbekova, Bıken Rımova, Rahııa Qoıshybaeva, Kalken Ádilshinov, Áteıbek Jolymbetov, Jaǵda О́gizbaev, Ramazan Elebaev, Ábiken Hasenov, Ǵabbas Ǵalıev, Habıba Elebekova, Sháken Aımanovtarmen tolyǵady. Máskeý qalasyndaǵy teatr ınstıtýtyn arnaıy qazaq toby bolyp bitirip, Kereı Jarqymbaev, Saqyp О́gizbaeva, Harras Karımov, Mántaı Syzdyqov teatrǵa qabyldanady. Otan soǵysy kezinde Almatyǵa ýaqytsha qonys aýdarǵan «Mossovet» teatry bir shańyraqta qyzmet jasapty. Máskeýlikter Iý.Zavadskıı, N.Mordvınov, V.Mareskaıa, N.Cherkasov, A.Jarov, L.Orlovalardyń da qazaq áriptesteriniń sýretkerlik óre-qarymyna tıgizgen áserleri bolmaı qoıǵan joq syńaıly. Al sol jyldary M.G.Nasonov, G.Tovstonogov, M.I.Goldblat, I.G.Borov teatrǵa ár kezderi rejısserlik jasap, «Syn saǵatta», «Lıýbov Iаrovaıa», «Namys gvardııasy» «Jeńimpazdar», «Otello» sııaqty qoıylymdarmen hal-qaderlerinshe el basyna kún týǵan qıyn kezeńniń kemerine qyzmet etti. Bul jyldary teatrdyń ádebıet bólimin M.Áýezov basqaryp, ózi de óndirtip pesalar jazyp, aýdarmalar jasap, repertýar saıasatyna qısapsyz eńbek sińirgenin bilemiz. Ásirese, V.Shekspırdiń Áýezov aýdarmasyndaǵy «Asaýǵa – tusaý» qoıylymy Sháken Aımanov pen Hadısha Bókeevanyń qatysýymen, berisi keńes eline, árisi shetelderge áıgili boldy.
Saryla kútken Uly Jeńis kelip, beıbit ómirdiń qadirine jetken sol surapyl jyldardaǵy adam balasynyń ómirge ǵashyqtyǵyn, balasha tazalyǵyn, arman qýǵan adaldyqtaryn sózben aıtyp jetkizý ońaı bola qoımas. Almatyda jańadan ashylǵan teatr men kıno ýchılıshesi men Táshkenniń teatr óneri ınstıtýtyn bitirip Muhat Joltaev, Isamet Arǵynbaev, Zámzágúl Sharıpova, Kúlásh Seksenbaeva, Nurmuhan Jantórın, Ǵabdolla Súleımenovtiń toby keldi. Teatrdyń rejıssýrasyna asqan mádenıet pen biliktilik ıesi, qazaqtyń ulttyq dástúrine asa saqtyqpen den qoıyp, nesheme juldyzdy qoıylymdardy dúnıege ákelgen M.I.Goldblat kórkemdik jetekshiik jasap, Sh.Aımanov, A.Toqpanov, G.Tovstonogov, Iý.Rýtkovskıı, Iа.Shteınder óndirip qoıylymdar qoıyp, edáýir eńbek etti.
Keıingi onjyldyq kóleminde teatrǵa jańa basshy bolyp A.L.Madıevskıı keledi. Ol kisi qoıǵan talaı maýsym kórermenniń kózaıymy bolǵan atyshýly «Qaragóz» 1963 jyly jaryq kórdi. Bul pesany uzaq jyl tolǵatyp jazǵan uly Muhtar Áýezov ol tolaǵaı tabysty kóre almady. Qaragóz rólinde Zámzágúl Sháripova, Syrym bolyp N.Jantórın men Sh.Mýsın kórermen zalynyń úlken qurmetine bólenip, juldyzdary jarqyrady. Keler 1964 jyl búkil Odaqty dúr silkintken «Ana-Jer Ana» qoıylymy qazaq teatryna ǵalamat betburys ákeldi. Tarıhta bolmaǵan oqıǵa ulttyq teatrlardyń ishinen alǵash eń jotaly júlde – Lenındik syılyqqa usynylǵan bul qubylystyń avtory Máskeýden rejısserlik kýrsty jańa bitirip kelgen Ázirbaıjan Mámbetov edi. Ázekeńniń ókshesin basa, qazaq teatr óneri mektebiniń negizin qalaýshy Asqar Toqpanovtyń akterlik sheberhanasyn bitirgen Raıymbek Seıtmetov, Raýshan Áýezbaeva, Farıda Sháripova, Núketaı Myshbaeva, Torǵyn Tasybekova, Ánýar Moldabekov, Jumabaı Medetbaev, Asanáli Áshimov, Sábıt Orazbaev, Matan Muratálıev, Esbolǵan Jaısańbaev syndy dúrkiregen juldyzdy top qosylyp, jas rejısserdiń nysanaly áriptesterine aınaldy da, ata teatrdyń sahnasyn shyǵarmashylyqtyń uly dúbirine ulastyrdy. Jeńistiń 20 jyldyǵyna oraı adamzattyń Aıtmatovy jazǵan kishigirim povest qazaq teatrynyń traktovkasynda teńdessiz shyǵarmaǵa aınalyp, Sábıra Maıqanova, Bıken Rımova men Farıda Sháripova akterlik sheberliktiń quzar shyńyna kóterildi, bul kezde uly Muhtardyń atyn alǵan ata teatr álemge áıgili bolǵan edi. Alaıda, ortalyqtyń qıturqy saıasatynyń arqasynda ol báıgeniń júldesi basqaǵa buıyryp, tek óz elimizdiń ǵana Memlekettik syılyǵyn Á.Mámbetov, S.Maıqanova, F.Sháripova, B.Rımova qanjyǵasyna baılady. Alpysynshy jyldardyń ortasyna qaraı teatr Odaq kólemindegi MHAT, Kishi Teatr, Mossovet, Vahtangov teatrlarynyń qatarynan tabylyp, solarmen ıyq tirese alatyn biregeı óner ujymdardyń biri retinde tanyldy.
Teatrdyń bas rejısseri bop Á.Mámbetov taǵaıyndaldy. Sodan bastap, qazaq óneriniń qarashańyraǵy tabany kúrekteı 30 jyl boıy Ázekeńniń adýyn rejıssýrasynyń arqasynda neshebir shyǵarmashylyq jeńisterge ıe boldy. «Qaraqypshaq Qobylandy», «Don Jýannyń dýmany», «Vetnam juldyzy», «Lenın 1918 jyly», «Qozy Kórpesh – Baıan sulý», «Qan men ter», «Vanıa aǵaı» syndy M.Áýezovtiń, M.Frıshtiń, A.Kýprııanovtiń, A.Kaplerdiń, Ǵ.Músirepovtiń, Á.Nurpeıisovtiń, A.Chehovtyń súıekti týyndylary qazaq teatry sahnasynda shynaıy kórkem shyǵarmaǵa aınalyp, jańa, erkin tynysty, erek rejısserlik qalypqa tústi. 1970 jyly «Lenın 1918 jyly» spektakli úshin Á.Mámbetovke, Lenın rólindegi Múlik Súrtibaevqa Qazaq KSR Memlekettik syılyǵy, 1974 jyly «Qan men ter» qoıylymy úshin KSRO Memlekettik syılyǵyna avtor Á.Nurpeıisovpen birge Á.Mámbetov, Y.Noǵaıbaev, F.Sháripova, A.Áshimov jáne sýretshi A.Krıvosheın ıe boldy. Ile-shala osy top KSRO halyq artısi ataǵyna ıe bolyp, «ákemteatrdyń» dańqyna dańq qosty.
Zamana kóshi toqtaýshy ma edi... SSSR degen tegeýrin ataýmen dúnıeni titirkendiretin alyp ımperııa qulap, ulttyq respýblıkalar egemen bolatyn toqsanynshy jyldar da tóbe kórsetti. Esimizdi ala kelgen Erkindik pen Táýelsizdik nesheme jyldardan beri qalypqa túsip qalǵan qatepti qoǵamdy eseńgiretpeı qalǵan joq. Ekonomıkasy bir ortalyqtan ǵana erekshelengen óndirister men ómir salty kúırep, ásirese Qazaq eli «jaryq astaýdyń» aldynda qalǵanda, ultymyzdyń baǵyna týǵan ul – Nursultan Nazarbaev jankeshtilikpen memleketimizdiń alyp kemesin zamana daýyldary men qıynshylyqtarynan aman ótkizip qana qoımaı, tez arada es jıyp, TMD elderiniń eń aldyna shyǵardy. Kóp uzamaı-aq «qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan» eńseli elge aınaldyq. Alaıda, alǵashynda aıshyqty ónerdiń ólshemin, óresi men talǵamyn Máskeý arqyly tarazylap úırengen teatr oń men solynan adasqandaı kúıge túskeni jasyryn emes.
Qazaqtyń M.Áýezov atyndaǵy Memlekettik akademııalyq drama teatry ujymynyń 1993 jyldyń shildesinen, 2001 jyldyń qońyr kúzine deıingi, atap aıtqanda, osy jazbalardyń avtory teatrǵa jańa basshy bolyp kelgeninen bergi shyǵarmashylyq hám sharýashylyq qyzmetiniń shaǵyn maǵlumatyn qysqasha tizbeleýden bastaý – aldaǵy aýyz toltyryp aıtarymyzǵa qajetti qısyn. Egemendi el bolyp eńse jańarǵannan keıin teatrdyń shymyldyǵy da jańarsa kerek. Dál sol toqsanynshy jyldardyń basynda teatr osy turǵyda jańa bet-baǵytpen iske kirisip ketti. Kórermen eń aldymen óziniń kim bolǵanyn tanymaı, kim bolamyn degen suraýdy ózine qoıa almaıtyny belgili. Teatr aldymen osy tarıhı taqyrypty bir júıege keltirip, túbi osy sıpatty óner kerýeniniń basynda bolmaqqa bel býǵany ámbege aıan jáne ol maqsatyn eki myńynshy jyldyń bas kezeńinde abyroımen oryndap ta úlgerdi. Basy otyzynshy jyldary atylyp ketken E.Zamıatınniń «Edil patsha – Attılasynan» bastap, Iran-Ǵaıyptyń «Shyńǵyshan», Á.Kekilbaevtyń «Abylaıhan» atty ótken kúnnen atoı salǵan atpal qoıylymdar, Shotlandııanyń Edınbýrg qalasynda ótetin, Eýropa elderiniń eleýli qoıylymdar jarysyna úsh márte shaqyrý alyp, qol qysqalyǵynan qatysa almaı, qaǵajý qalǵan K.Ashırdiń «Qabyl – Adam Ata perzenti», teatr zalyn san jyldar kemerinen asyra toltyrǵan M.Baıserkeulynyń «Abylaıdyń aqyrǵy kúnderi» men jıyrma bes ǵasyr arǵydaǵy jadymyzdy jańǵyrtqan Shahımardenniń «Tomırısi», odan bergi tarıhty qozǵaıtyn M.Áýezovtiń «Qıly zaman», Q.Ysqaqtyń «Jan qımaq» (1916 jylǵy ult-azattyq qozǵalysynyń 80 jyldyǵyna), R.Muqanovanyń «Máńgilik bala beıne», álemdik jaýharlardan Sofokldyń «Edıp patsha», M.Meterlınktiń «Soqyrlar», K.Gossıdiń «Týrandot hanshaıym», M.Ǵaparovtyń «Tuzdy shól» syndy talaı elaralyq festıvaldarda júlde men búldege bólengen taǵy da kóptegen taqyryptardyń aldy sahnaǵa shyqty, endi bir daıymy ádebıet bóliminiń qolynda jatty, jumys ústinde otyrǵan avtorlar da boldy. Teatr janynan «dramatýrgter laboratorııasy» ashylyp, onyń alǵashqy eńbekteri – A.Tasymbekovtiń ıdeıasymen qarýlanyp, teatrdyń ujymdyq qoıylymy bolǵan «Kebenek kıgen arýlar», B.Rımova, B.Atabaev, Á.Tarazı men Q.Ysqaqtyń «Alataý syndy alybym – Jambyl» atty, ártúrli jarystarda ájeptáýir báıge qanjyǵalaǵan súıekti shyǵarmalar kórermenge jetti. Árıne, bul sol jyldardaǵy basshylyqtyń aldyna qoıǵan jalpy baǵdarlamanyń bir sheti ǵana edi. Jazyqsyz repressııaǵa ushyraǵan, dúnıeden erte ketken aǵa býyn eńbekteri de bizdiń mádenıetimizdiń tarıhy, olar da sahnadan dámetetini belgili. Atalmysh spektaklderdiń qoıylymyna úkimetten bir tıyn qarajat suramaı, demeýshi izdeý arqyly, bolmasa teatrdyń tıyndap jıǵan óz kúshimen sahnaǵa shyqqan týyndylar-dy. 1995 jyly halyqaralyq teatr kúnine arnap, alǵash ret búginderi jaqsy dástúrge aınalǵan M.Áýezov teatrynyń jeke óziniń «Naýryz-95» festıvali ótkizilip, osy jyly ǵana qoıylǵan 11 qoıylym jarysqa tústi, ozyqtaryna aqshalaı-zattaı syılyq jasalyp, el ekonomıkasy eńse kótere almaı, ózge teatrlar kezekti mardymsyz jalaqysyn ala almaı júrgen almaǵaıyp kezeńde kedeı-jomart áriptesteriniń kóńili aýlandy, teatr ákimshiligi eshkimnen kómek suraǵan joq, ónerge opasyzdyq jasap, teatryn talaq etip, eshkim tentirep ketken joq, shańyraǵy shaıqalǵan joq. Jańa basshylyqtyń kezinde, qaıta buryndary at izin salmaǵan «orysy» kóp degen oblystarǵa gastroldik saparlar jasaldy. Buryndary «iz» salynǵan, qaıta-qaıta baryp, qadirin ketirgen ońtústik óńirlerdi bylaı qoıǵanda, Petropavl, Qostanaı, О́skemen, Kókshetaý, Aqmola, Aqtaý, Jańaózen sııaqty eldi mekenderdiń sahnalarynda arman bolǵan Áýezov teatrynyń arýaqty qoıylymdary men ataqty artısteriniń júrek qaǵysy men qoltyq sóger shabysyn kórýge kóziqaraqty kórermen qoǵadaı japyrylyp jatty. Joǵaryda sanamalap aıtylǵan, tarıhymyzdy túgendegen aıshyqty spektaklderdi kórip, kóńilderi ósken halyq ótkenimizben «kórisip» kózaıym boldy. Kezinde repertýardan sebepsiz túsip qalǵan B.Rımovanyń «Abaı-Áıgerim», Iran-Ǵaıyptyń «Men ishpegen ý bar ma!», J-B Molerdiń «Aqymaq bolǵan basym-aı» spektaklderi jańaryp, kórermendermen qaıta tabysty. Abaıdyń 150 jyldyǵyna bir aıdyń ishinde teatr bar kúshin salyp «Abaı desem...» atty sımvolıkalyq dramany Jezqazǵanda ótken respýblıkalyq festıvalge báıgege qosty, eńbek zaıa ketken joq, júldeli birinshi oryndy aldy. Toqsanynshy jyldardyń almaǵaıyp kezinde teatrǵa at izin salmaı ketken halyqty qaıtarýdyń tıimdi joly repertýar taqyrybynyń joǵaryda tizbelegendeı salmaqtylyǵy ekeni birinshi sebep bolsa, ekinshisi «Kórermen» degen arnaıy agenttik qurylyp, 800 oryndyq daǵaradaı keń zaldy bos qaldyrmaýdyń ádisi olardy «qýyp» ákelmeı-aq tabyldy.
Ho-osh deńiz, sonymen qazaqtyń tulpar teatry 90 jasta. Toqsan jyldyq tolǵaýyn toqsan aýyz sózben aıtyp taýysý múmkin emes. «Bizder mynandaımyz, mynandaımyz» dep keýde kergennen góri endi qaı bıikten asamyz degen uly maqsatty umytpaǵan da jón shyǵar. Biz bilgende – teatr, árıne, tárbıe orny emes. Tárbıe jasaıtyndaı teatr balabaqsha emes, árıne meshit te emes ýaǵyz aıtatyn, kafedra da emes uran tastap, jınalys jasaıtyn. Teatr – kúıki tirlikten tazalanatyn qasıetti meken, mundaı kúı keshýdiń ǵylym tilindegi ataýyn katarsıs deıdi. Baıqasańyzdar, sahna nege kórermennen sál-pál kóterilip, joǵaryda turady? О́ıtkeni, sahnaǵa óner kórsetýge kelgen árbir ónerpaz, rejısserdiń tulǵalyqqa aparar qalpymen súıriktik-sýretkerlik degen qatepti qadam jasamaqshy nıetpen kúıkiden bıikke kóterilýge kerek.
E.Fılıppo degen meniń ıtalııalyq akter-áriptesimniń aıtatyny bar, «Eger pesada 8 keıipker bolsa, men taǵy da bir 9-shy keıipkerdi bilemin. Ol kim deısizder ǵoı? Ol – zalda otyrǵan kórermen. Segiz keıipkerdiń aıtylmaǵan oılaryn, sol toǵyzynshy keıipker jetkizedi, ári qaraı damytady», deıdi. Toǵyzynshy keıipker – halyq. Halyq – memlekettiń negizi. Halyqqa qyzmet – memleketke qyzmet. Teatr – bekzat óner. Teatr – memleket ómiriniń ónerdegi aınasy. О́ner men memleket egiz uǵym, ekeýi de elin essiz súıýshi. Teatr – bıiktiktiń ólshemi. Teatrda oınamaıdy, ómir keshedi, súredi, teatrmen oınaýǵa da bolmaıdy. Ol jeke bastyń esepti jeliginen, bir tutamǵa turmastaı talǵam saıazdyǵynan bıikte. Akter óneri tek qana oryndaýshylyq emes, erikkenniń ermegi de emes. Akter – aldymen týdyrýshy, óz kezeńiniń, óz ultynyń kóp ishinen súzilip alynǵan tańdaýly uly men qyzy, ozyq oıly, erek tulǵaly, tereń oıly, muńshyl, syrshyl adamy.
Erte zamandaǵy erek oıshyl Tomas Mann aıtqan eken: «Ulttyń teatry bolýy – onyń tobyrdan memleketke aınalýy», dep. M.Áýezov teatry Qazaq eliniń memleket bolǵanynyń aıǵaqty maqtanyshy. Elbasymyz erekshe baǵalap, ónerin jıi tamashalaıtyn eń súıikti ordanyń torqaly toıy – eldiń toıy, qazaq óneriniń qarashańyraǵynyń keregeleri men ýyqtarynyń máńgige bekigeniniń, elimizdiń máńgilikke bet burǵanynyń bereketti toıy. Qutty bolsyn aıtaıyq, aǵaıyn! Qushaq jaıa qýanaıyq, aǵaıyn!
ALMATY.
Sýretti túsirgen
Nıkolaı SÝDAKOV.
* Lebizder legi
Esmuhan Obaev, rejısser, Qazaqstannyń halyq artısi, professor:
– Teatr – rejısserdiń, akterdiń, dramatýrgtiń úsheýiniń qabysqan jeri. Bizdiń teatrdyń ósýine orys rejısserleriniń de yqpaly tıdi. Meniń teatrda, jalpy ónerde júrgenime 50 jyl, jarty ǵasyr tolypty. Eńbek jolymdy, rejısserlik jumysymdy Z.Aqyshevtyń «Jaıaý Musa» pesasyn, T.Ahtanovtyń «Boranyn», B.Maılınniń «Kózildirigin» qoıýdan osy teatrda bastaǵanmyn. Semeıde 20 jyl, Ákemteatrda otyz jyldan astam eńbek etippin. M.Áýezov teatrynda baǵym ashylǵan janmyn dep aıta alamyn. KSRO Halyq artısi, rejısser Á.Mámbetovtiń ózi bul teatrda 35 jyl eńbek etti. Sondyqtan qarashańyraqty Á.Mámbetovtiń teatry dep ataýǵa ábden bolady. Á.Mámbetov Máskeýde, Kreml sahnasynda spektaklder qoıdy. Bizdi qanshama bıikterge jeteledi. Talanttar shoǵyryna tap kelse, rejısserdiń baǵynyń janǵany. Á.Mámbetov teatrdy álemge tanytqan tulǵa. Bizder Á.Mámbetovtiń janynda júrip, tárbıesin aldyq, qajet kezinde súıenish te boldyq.
О́ner men el – egiz uǵym. Qazaqtyń kásibı sahnasynyń kóshbasshysy M.Áýezov teatry eldiń, halyqtyń ıgiligi úshin qyzmet ete beredi.
Tólen Ábdik,
jazýshy-dramatýrg, Memlekettik syılyqtyń laýreaty:
– M.Áýezov atyndaǵy teatr – Qazaqstannyń, ultymyzdyń erterekten kele jatqan úlken óner ordasy. Bul teatrdyń qazaq rýhanııatyna tıgizgen eńbegi ushan-teńiz. Ony bir sózben aıtyp jetkizý múmkin emes. Nemistiń uly jazýshysy Tomas Mannyń «Teatr tobyrdy halyqqa aınaldyrady» degen sózi bar. Qazaq halqynyń rýhanı áleýeti álemge tanyla bastasa, sol sińirilgen negizgi eńbektiń biri osy teatrdiki dep esepteımin. Uly Muhtar Áýezovten bastap, elimizdegi dramatýrgterdiń eń tańdaýly shyǵarmalary osy teatrdyń sahnasynda qoıyldy. Meniń de bir pesam osy teatr arqyly óz kórermenimen tabysty.
Qazaq dramatýrgııasy men rejıssýrasyn álemge tanytqan bul teatrdyń 90 jyldyǵyna mádenı ómirimizdegi úlken tarıhı meje dep qaraýymyz kerek. Elimizdiń eń uly akterleri osy teatrda jumys istedi. Men bul teatrdy erekshe jaqsy kóremin. Ulttyq ónerimizdegi ornyn joǵary baǵalaımyn. Sondyqtan 90 jyldyq torqaly toıyna shyn júregimmen quttyqtaýymdy joldaı otyryp, budan ári qaraı da teatrdyń ósip-órkendeı berýine, halyqqa qyzmet ete berýine tilektestigimdi bildiremin.
