Jalǵyzbasty áıeldiń janaıqaıy

Álemde shıkizatqa degen suranystyń azaıýy ekonomıkasy álsiz elder úshin nebir qıyndyq týǵyzatyny aıdan anyq. Onyń ústine sol shıkizatqa degen baǵa da tómendep jatyr. Al bunyń saldary eńbek qatynasyna salqynyn tıgizbeı qoımaıdy. Osyǵan oraı elimizdegi keıbir uıymdar jumys ýaqytyn qysqartyp, eńbek ujymyn saqtap qalsa, qaısybir qyzmetkerlerin uzaq demalysqa jiberip jatqany taǵy shyndyq. Biraq, solardyń ishinde birden múlde qysqaryp jatqandary da bar. Sondaı qysqartýǵa túskenderdiń biri Mańǵystaý oblysy Beıneý aýylynyń turǵyny Jıengúl Kamalova. Turaqty istep kele jatqan jumysynan bir kúnde aıyry­lyp qalǵan Jıengúl redaksııamyzǵa aryz hat jazyp, bul qysqartýdyń turmysyna aýyr tıip otyr­ǵan­dyǵyn aıtypty. 2010 jyly «Jol jóndeýshi kompanııa» JShS-niń Beıneý jol jóndeý jónindegi dıreksııasyna jolserik bolyp ornalasqan J.Kamalova atalǵan seriktestiktiń Qyzylordadaǵy fılıalynda mindetin biraz ýaqyt atqaryp, 2014 jyldyń naý­ryzynan bastap Beıneýge qaı­ta aýys­tyrylady. Onyń aıtýyn­sha, 2015 jyldyń 2 naýryzynda «Jol jóndeýshi kompanııa» jaýapkershiligi shekteýli serik­testiginiń fılıaly bolyp tabylatyn Beıneý jol jóndeý dırek­sııasynyń basqarýshy dırektory ony shaqyrtyp alyp, qolyna jolseriktik qyzmetinen qysqarǵany týraly habarlamany ustatqan. Qyzylorda fılıalynda jumys istegen kezderinde ne aýyzsha, ne jazbasha eskertý almaǵan Jıengúldiń kúıeýi buryn qaıtys bolǵany, otbasynyń jalǵyz asyraýshysy ekeni jáne Alıans bankten alǵan nesıesin sol jalaqysymen jaýyp otyrǵany esh eskerilmegen. Basynda bas­panasy joq, balalaryn osy qyzmeti arqyly asyrap otyrǵan jalǵyzbasty áıeldiń mynadaı aıanyshty taǵdyry kimge bolsa da oı salardaı. Osy turǵydan kelgende balalary úshin jantalasqan anany taǵdyrdyń taýqymetine ıtere salyp, jumysynan shyǵaryp jiberý qanshalyqty zańǵa da, adamgershilik qaǵıdattaryna da saıady dep aıta alamyz ba? Jalpy, qazirgi tańda jumystan «qysqaryp» qalǵan bir Jıengúl ǵana emes ekenin statıstıka derek­teri kórsetip otyr. Mysaly, daǵ­darys jaıylǵan 2015 jyly 13,5 myń qazaqstandyq qysqartýǵa túsip, jumyssyz qalǵan. Bul odan arǵy jylmen salystyrǵanda 3,7 esege kóp. Bul naryqtyń zańy. Osydan álemdik jaǵdaıdyń kúrdelene túsýinen Qazaqstan naryǵyndaǵy ózgeristerdi de baǵamdaýǵa bolady. Jańa Eńbek kodeksiniń qabyldanýy da osy tyǵyryqty máseleni júıeli sheshý maqsatynan týyndaǵany taǵy belgili. Optimum Recruitment & Executive Search kompanııasyn qurǵan Saltanat Ábiltaeva bıyl «Kýrsıv» basylymyna bergen pikirinde, másele qysqartýda emes, qajettiliktiń bolmaýyna oraı jańa qyzmetkerlerdi jumys­qa al­maýda degendi bildi­ripti. «Kom­panııalar jumys istep jatqan qyzmetkerlerin ózara almastyrý arqyly olarǵa qosymsha salmaq salyp otyr. Sóıtip, ózderinde baryn paıdalanýda. Búgingi tańda kóptegen kompanııalar úshin qyz­metkerlerin saqtap qalýdyń ózi – kádimgideı jetistik», depti S.Ábiltaeva óz sózinde. Sarapshy bul oraıda qysqartýǵa, eń aldymen, kompanııalardyń jas nemese jańadan kelgen qyzmetkerleri tú­sip jatatyndyǵyn alǵa tartady. Alaıda, keıipkerimiz J.Ka­ma­lovanyń jaǵdaıynda ol bas­qasha sıpat alǵan sııaqty. Jıen­gúl ózinen keıin 2012-2013 jyly jumysqa ornalasqan ózge­ler­diń jolserik qyzmetinen qys­qar­maǵandyǵyn aıta kelip, munyń syry nede degen zańdy saýalyn da keltire ketken. Shynynda da, kompanııa bedelin oılaǵan jandar bundaı alalaýǵa barmasa kerek. Bul oraıda J. Kamalova 2006 jylǵa deıin oralman mártebesinde bolǵany onyń shetqaqpaılanýyna da eshqandaı negiz bola almaıdy. Onyń ústine ol sol jyldan bas­tap Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵyn alǵan. Al Ata Zańymyzdyń birinshi babynda adam jáne adamnyń ómiri eń qymbat qazyna ekeni taıǵa tańba basqandaı jazylyp tur. Osy Negizgi Zańymyzdyń 27-babynda neke men otbasy, ana men áke jáne bala memlekettiń qor­ǵaýynda bolady delingen. Oǵan qosa Eńbek kodeksiniń 4-babynda adam men azamattyń eńbek salasyndaǵy quqyqtarynyń shektelýine jol bermeý erekshe mánge ıe. Elimizde ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa baılanysty ju­mys oryndary qysqarǵanymen, ju­mys­shylardyń ózge jerlerge aýystyrylyp jatqany, sondaı-aq jaqynda ǵana jeńiske jetken «Nur Otan» partııasynyń saılaýaldy tuǵyrnamasynda da jappaı jumyssyzdyqty bol­dyr­maý máselesinen jurt­shy­lyq jaqsy habardar. Sóz reti kelgende ekonomıkalyq qıyn­dyqtarǵa oraı kóptegen kompanııalarmen jumysshylardy qysqartpaý jónindegi ekijaqty memorandýmdarǵa qol qoıyldy da. Sonyń nátıjesinde keıbir kásiporyndar jumys ýaqytyn qysqartty nemese jalaqylaryn tómendetýge májbúr boldy. Osy rette Antal Kazakhstan rekrýtıngtik kompanııasynyń dırektory Anna Kovınskaıanyń pikirin bergendi jón kórip otyrmyz. Sarapshynyń paıymynsha, qazirgi kezde elimizde kóptegen jumys berýshiler áliptiń artyn baǵýda deıdi. Shtat sany ulǵaımaı, tek qyzmetkerler oryn aýystyrýda kórinedi. Al sheteldik kompanııalar bolsa jańa qyzmetkerler alýdy toqtatyp, barlaryn ustap qalýǵa tyrysýda. Qazaqstan Respýblıkasy Sta­tıs­tıka agenttiginiń keltirgen derekterine qaraǵanda, 2016 jylǵy aqpandaǵy jumyssyzdyq deńgeıi 5,1 paıyzdy quraǵan. Eger osydan eki jyl keıinge sheginer bolsaq, qaıtadan sol sanǵa kezigemiz. 2014 jyly jumyssyzdyq deń­ge­ıi ekonomıkalyq belsendi ha­lyq sanyna 5,1 paıyz bolypty. Tarqatyp aıtqanda, 2014 jylǵy shildede jumyssyzdar sany 463,4 myń adam dep shama­lanǵan. Jumyspen qamtý organdarynda jumyssyzdar retinde tirkelgender sany 2014 jylǵy shildeniń sońyna 59,2 myń adamdy nemese ekonomıkalyq belsendi halyq sanyna 0,6 paıyzyn qurasa, jasyryn jumyssyzdyq deńgeıi ekonomıkalyq belsendi halyq sanynyń 0,3 paıyzyna jetipti. Árıne, statıstıka málimetteri ómirdiń shyndyǵymen qansha­lyq­ty ushtasyp jatyr dep aıta alamyz? О́ıtkeni, shynaıy ómir­degi jumyspen qamtý men ju­mys­syzdyq deńgeıleriniń ara­syndaǵy sáıkessizdikter týraly Parlament qabyrǵasynda birneshe ret aıtyldy da. Son­daı-aq, ony kúndelikti resmı málimettermen jumys isteıtin laýazymdy tulǵa­lar ǵana emes, sarapshylar da ashyq aıtyp júr. Solardyń biri Memleket-jekemenshik  árip­tes­tigi ortalyǵynyń sarapshy­sy Janar Shýrekenova. Ol ózi­niń Tengrinews agenttigine ber­gen málimetinde, elimizdegi jumys­syzdardyń sany bes pa­ıyz degen kórsetkishpen kelis­peı­tin­digin jetkizipti. «Qazaq­standa toqsan saıyn jumyspen qamtý men jumyssyzdar deńgeıi zertteledi. Statıstıkalyq máli­met­ter suraý salý barysynda tańdaý tásili­men anyqtalady. Baıqaý birligi – úı sharýashylyǵy jáne onda turyp jatqan 15 jastan joǵary jandar. Suhbat berýshiler soń­ǵy tórt aptada jumys izdeý jónin­­degi suraqqa jaýap beredi. Mun­daı qadam jaǵdaıdy tolyq ashyp kór­set­peıdi. Suhbat aýany shy­naıy jaýap­qa qurylmaýy múmkin», depti. Aýlasynda birneshe maly ne­mese baqshasynda azyn-aýlaq kókónisi bar el azamattarynyń árbiri jumyssyz emes dep sanalady eken. Keltirilgen derekterge qaraǵanda, 2014 jyly el turǵyndarynyń: erler (16-62 jas) jáne al áıelder (16-57 jas) sany 10700389 adamdy quraǵan. Al Ulttyq banktiń sol jyldyń 1 qańtaryndaǵy málimeti 9 449 901 adam mindetti zeınetaqy aýdarymdaryn jasap otyrǵandyǵyn kórsetedi. Aradaǵy aıyrmashylyq – 1250448 adam. Biz joǵarydaǵy statıstıkalyq málimetterdi keltirý arqyly eli­mizdegi jumyssyzdyq deń­ge­ıin anyqtaýdyń tásili áli de je­til­dirýdi qajet etetindigin meń­z­ep otyrmyz. Elimizde anaý aıtqandaı, jumyssyzdyq máse­lesi túbegeıli sheshilgen degen aqparattardy únemi baspasóz ben teledıdardan kórip kele jatqan Jıengúl sııaqty jalǵyzbasty analar dármensiz jaǵdaıda qalmaýy tıis. Zań boıynsha eńbek jaǵdaılarynyń ózgerýine sáıkes jumyskerlerdiń sanyn nemese shtatyn qysqartýǵa týra keler bolsa, onda jumys berýshiniń jumys oryndaryn saqtap qalý maqsatynda tolyq emes jumys ýaqyty rejimin engizýge quqyǵy bar ekendigin de qaperge sala ketken jón. Jıengúldiń surap otyrǵany da osy, joǵary jaq túsinistik tanytsa degen nıet. Bul rette Eńbek kodeksiniń 53-baby boıynsha eńbek shartyn jumys berýshiniń bastamasy boıynsha buzý tártibi de aıqyndalǵandyǵyn aıta ketken oryndy. Deı turǵanmen, Eńbek kodeksiniń 54-babynda eńbek shartyn jumys berýshiniń bastamasy boıynsha buzý múmkindigin shekteý qarastyrylǵandyǵyn da esten shyǵarmaǵan jón. Onda ekinshi tarmaqta bylaı delingen: «Jumys berýshige júktilik týraly anyqtamany usynǵan júkti áıeldermen, úsh jasqa deıingi balalary bar áıeldermen, on tórt jasqa deıingi balany (on segiz jasqa deıingi múgedek balany) tárbıelep otyrǵan jalǵyzilikti analarmen, atalǵan balalar sanatyn anasyz tárbıelep otyrǵan ózge de adamdarmen osy kodekstiń 52-baby 1-tarmaǵynyń 2 jáne 3 tarmaqshalarynda kózdelgen negizder boıynsha jumys berý­shiniń bastamasymen eńbek shartyn buzýǵa jol berilmeıdi». Bul oraıda, prokýratýra or­gan­dary men kásipodaq uıym­dary­­nyń aralasýymen qanshama aza­mat óz jumys oryndaryn saq­tap qalǵandyǵy óz aldyna áń­gime. Prokýrorlardyń aralasýymen 2010 jyldan beri jumys berýshiler qaryzdary 4,6 mıllıardtan 623 mıllıon teńgege deıin, ıaǵnı 7 esege qysqarǵan. Al bıyl jyl basynan beri 40 problemalyq kásiporyndaǵy 668 mıllıon teńge kólemindegi qaryz tolyǵymen ótelgen. Oraıy kelgende keıbir kásiporyndarda jumysshylardyń kásipodaqtarǵa kirýine múddelilik tanytylmaı kele jatqanyn da aıta ketý kerek. Jańa Eńbek ko­deksi qazir bul máseleni júıeli she­shý­ge múmkindik berip otyr. Qoryta aıtqanda, jalǵyzbasty áıel­diń basyndaǵy aýyrtpalyq memleketimiz úshin úlken syn. Bul jalǵyzdyń emes, osyndaı ondaǵan nemese júzdegen jan­dar­dyń janaıqaıy dep qabyl­daǵan jón. Soǵan úles qosyp otyrǵan «Jol jóndeýshi kompanııa» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń fılıaly bolyp tabylatyn Beıneý jol jóndeý dıreksııasynyń basshylary oılanar. О́ıtkeni bundaı áreket zańdylyqqa, memleket saıasatyna, jalpy adamı qundylyqtarǵa qanshalyqty saı keledi deımiz. Sebebi, elimizdiń árbir adamy eń qymbat qazyna ekenin umyt­paǵanymyz oryndy. Asqar TURAPBAIULY, «Egemen Qazaqstan».