Bı – kólbeý tilekterdiń perpendıkýlıar turǵyda kórinis berýi.
Bernard Shoý.
Qazaqstannyń elordasy – Astanada 2016-2017 oqý jylynda Qazaq ulttyq horeografııa akademııasy atty jańa joǵarǵy oqý orny ashylýda.
Qazaq ulttyq horeografııa akademııasy bilim berýdiń barlyq býyndary – mektep, kolledj, JOO biriktirgen úzdiksiz kásibı bilim berý ıdeıasy negizin qalaıtyn biregeı joba bolyp tabylady.
Bı – saz yrǵaǵymen túrli qozǵalystar jasap oryndalatyn, kóńil-kúıge negizdele kórsetiletin kóne óner túri. Qazaq bı óneriniń túp tamyry ǵasyrlar qoınaýynan nár alatyny belgili. Búginde bıshiler de, bı ansamblderi de, bı stýdııalary da joq emes barshylyq. Biraq, kásibı jeke bıshilerimiz saýsaqpen sanarlyqtaı. Jas urpaqty tárbıeleýde ata-analardyń bir-birleriniń arasynan: «
Meniń balam bılegendi jaqsy kóredi» degen sózderi de jıi kezdesedi. Al balalary úshin bı degen – ádemi qımyl-qozǵalysqa, sazdy áýenge, jarqyraǵan boıaýlarǵa, jyltyraǵan kıimderge toly sıqyrly tańǵajaıyp álem.
Búgingi tańda balalar bıdi jalpy bilim beretin mektepten bólek túrli úıirmelerge qatysý arqyly úırenip kelýde. Olar buǵan mýzykalyq, horeografııalyq, hor, kórkemóner úıirmelerine jazylý arqyly jol tapty. Úıirmeler kóbinese mektep ǵımarattarynda emes, pıonerler nemese shyǵarmashylyq úılerinde bolatyn. Balalar ózderiniń ıkemdiligine ári tańdaýyna qaraı sondaı birneshe úıirmege qatysa alýshy edi.
Tehnologııanyń qazirgi damyǵan ǵasyrynda halyqqa qoljetimdi kompıýterler, uıaly telefon, aıpadtar, planshet sııaqty túrli zamanaýı dúnıelerdiń roli qoǵamda joǵary orynda turǵany barlyǵymyzǵa aıan. Osyǵan baılanysty jas jetkinshekterdiń osyndaı qurylǵylarǵa táýeldiligi artýda. Mundaı qurylǵylarǵa jas adamnyń organızmine tıgizetin keri áseriniń septigine de kóz jetkizýdemiz. Osyndaı qumarlylyq jastardyń kóz janarynyń nasharlaýyna, artyq salmaqtyń paıda bolýyna, qant dıabetine alyp keletinine jáne t.b. sııaqty keri áserlerdiń nátıjesi baıqalýda. Biraq ýaqyt óz degenine jetedi. Sondyqtan munyń aldyn alý úshin ne isteý kerek? Jas urpaqty sportpen shuǵyldanýǵa jeteleý kerek pe? Iá. Áıtkenmen, bul máseleniń bir jaǵy ǵana. Al deni saý, rýhy berik urpaqtyń estetıkalyq tárbıesi úshin ne istegen lázim? Bul jerde horeografııanyń alatyn orny erekshe. Biz bı týraly sóz etkende, qımyl-tirek apparatyn iske qosýdy ǵana meńzemeımiz. Arıstotel bıdi «Adamdardyń minez-qulqyn, ishki jan dúnıesin, áreketin kórsetetin taza yrǵaqtyń kórinisi dedi, sebebi bı qımyldary týar kezde yrǵaqtyq sýret ádette ony týǵyzǵan sezim kúıine sáıkes keledi» dep áspettegen eken. Bı adamnyń ishki dúnıesin baıytyp, janyn tazartatyn qudiretti óner.
«О́ner – ónegeli, aqyldy adamdardy tárbıeleıtin qural» - dep keńes pedagogy V.A.Sýhomlınskıı aıtyp ketkendeı, tárbıe úrdisinde ónerge asa kóńil aýdarý qajettiligin atap kórsetken bolatyn. Sol ónerdiń biri – bı óneri. Ár óner adamzattyń qaıǵy-qasiretin, oıyn, sezimin, neshe túrli — búgingi, keshegi, tarıhı nemese fantastıkalyq okıǵalardy adamdarǵa ózine tán quraldarymen, amal-tásilderimen jetkizýge tyrysady. Jáne ár óner shartty bolyp keledi. Bıdiń barlyq elementteri birtutas ulttyq dúnıe bolýy kerek.
Muhtar Áýezovtiń «Bizdiń qazaq halqy daryndy, ónerpaz halyq, án, kúı degen muramyzda shek joq. Al bul qazaq halqynan qalǵan bıden mura óte az. Jańa urpaq osy bıdi qolǵa alǵany jón» degen alańynyń ózektiligi búgingi kún tártibindegi máselege shyǵýy tıis sekildi. Qazaqstanda óner mektebi, oqýshylar saraıy, shyǵarmashylyq mektebi sekildi tamasha bilim ordalary ashyla bastady. Elimizdegi balalar bı óneri jyldan-jylǵa múmkindiginshe tanymaldyqqa ıe bolyp keledi. Balaǵa estetıkalyq tárbıe beretin bul mektepterde bı garmonııalyq jaǵynan damyǵan tulǵany qalyptastyrýshy naǵyz belsendi faktorlardyń biri retinde sanalady. Júzdegen bala bı úıirmelerine, balet stýdııalaryna barady, konserttik baǵdarlamalarǵa, konkýrstar men festıvaldarǵa qatysady. Osy arqyly ózdiginen jeke tulǵalar úshin mádenı qaýym qurylady. Bı úıirmeleri jetekshileriniń jumys ereksheligi pedagogıkalyq qyzmettiń keń aýqymdy múmkindigin paıdalanýǵa negizdelgen. Bul – bı ónerin memlekettik dárejede damytýdyń joldaryn qarastyrý, bıshilerdiń bedelin, mártebesin kóteretin is-sharalardy qolǵa alý kerektigin seziný ǵana. Bı úıirmeleriniń oqytýshylary men jetekshileri únemi ózderiniń kásibı deńgeılerin ósirip, ózin-ózi jetildirip otyrýy tıis. Bul rette olardyń kórkemdik talǵamdary joǵary bolýlarynyń mańyzy zor. Ol, aınalyp kelgende, shákirtterdiń jas ereksheligine qaraı repertýarlardy, mýzykalyq materıaldardy, sahna grımderin tańdaýlaryna, sondaı-aq kóz mólsherimen sahna kostıýmderin belgilep alýlaryna jol ashady.
Bı úıirmeleriniń tárbıelik júıesi balanyń tulǵalyq qabiletin keshendi túrde damytýǵa baǵyttalǵan. Sondyqtan álemniń jańa pedagogıkasy men psıhologııasyndaǵy jańalyqtardy bilýge umtylý men ol týraly oılanýdyń mańyzy zor, óıtkeni, árqashan kórkemóner qundylyqtaryna uqyptylyqpen qaraý, keńesý ádisteri men oıshyldyqqa jeteleý, sondaı-aq mádenı-adamgershilik baǵdarlary onyń negizge alatyn basty prınsıpteri bolyp tabylady. Osy oraıda Qazaqstannyń jetekshi oqý oryndarynyń elimizdi horeografııa salasy boıynsha sapaly mamandarmen qamtamasyz etip otyrǵanyn atap ótýimiz kerek. Sol eńbektiń arqasynda, qazir kóptegen bı úıirmelerinde, qajetti jerinde kásipqoılyq turǵyda ári shyn yntasymen qyzmet kórsetetin bilikti jetekshiler men oqytýshylar jumys jasaýda.
Osyndaı horeografııa ujymynan tálim alǵan birneshe býyn ókilderi bımen qatar, jalpy mádenı qundylyqtaryn tereń qabyldaıdy. Biz óz tájirıbemizden mynany baıqadyq – keıbir kásibı balet mektepterinde oqyp, artynan tastap ketken nemese bitirip, túrli jaǵdaılarmen mamandyǵy boıynsha jumys istemeı, basqa salaǵa aýysyp ketken bilim alýshylardyń ózi de, kıim kııý saýattylyǵy bolsyn, sonymen qatar kópshilik ortada ózin-ózi ustaý qasıeti jaǵynan bolsyn, mektepten boılaryna daryǵan mádenı sapasymen erekshelenip turady. Kásibı balet mekemelerindegi kúndelikti jaǵdaı bıleýge, mýzykalyq beıimdilikke, balanyń jady men qabiletin qalyptastyrýǵa ǵana emes, ómirdiń túrli sátterin, qorshaǵan ortanyń raıyn tereń sezinýge de kómektesedi. Qoǵamdaǵy shyǵarmashylyq adamy kórkem talǵamnyń qarapaıym negizderi boıynsha qalyptasady. Sondyqtan jas balalardyń damýyndaǵy qazirgi horeografııanyń rolin basqasha baǵalaý qıyn. Bolmysynan náziktikke qurylǵan óner aıasynda tek bı ǵana emes, bala bıleı júrip túrli mýzykalar tyńdaıdy, klassıkalyq balet pen qoıylymdardy da tamashalaıdy. Sabaq barysynda bıdiń tarıhymen tanysady, halyqtyń ómir tarıhymen baılanysty mádenıet týraly aqparattar alady, túrli-tústi kostıýmder men poetıkalyq obrazdardy qyzyqtaıdy jáne áýen yrǵaǵynyń qabattaryna boılaıdy.
Osyndaı joldy júrip ótken kóptegen oqýshy óner ýchılıshesi men kolledjderge nemese horeografııalyq akademııaǵa túskende, negizinen «Balet artısi», «Bı ansambliniń artısi» mamandyqtaryn tańdaıdy. Rýhanı kemeldilik pen mádenıet keńistiginde birtindep, shyǵarmashylyq úderiske beıimdele otyryp, oryndaýshylyq ónerdiń uzaq soqpaǵyna qadam basady. Shyǵarmashylyq jáne kúsh-qaırat múmkindigin damytý úshin, ásirese, balanyń mektepke deıingi jasyndaǵy horeografııalyq sabaqtardyń mańyzy zor. О́ıtkeni, bul ýaqytta onyń denesi óte ıilgish keledi, sol sebepti bolashaǵy osy kezeńde aıqyndalady. Kóp jyldyq tájirıbe balany úsh-tórt jasynda emes, bes jasynda bı úıirmelerine berýdiń kóńilge qonymdy ekenin kórsetip otyr. Úsh-tórt jastaǵy balany mundaı sabaq tez jalyqtyryp, jalǵasy tabylmaı aıaqtalýy múmkin. Al 5-6 jastan asqanda, onyń mýzyka týraly túsinigi oıanyp, pedagogtyń qarapaıym talaptary men tapsyrmalaryn oryndaýǵa beıimdele bastaıdy. Alaıda, pedagogtyń balamen qatynasy olardyń árbiriniń ózindik ereksheligine saı bolýy tıis. Bulaı bolatyny, balalardyń fızıologııalyq damýy bir-birine uqsamaıdy, olardyń bireýleri tórt jasynda-aq bar zeıini men túsinigin osy baǵytqa aýdara alýy múmkin, al keı balaǵa mundaı kórsetkishke jetý 6 jasynda da aýyrlaý soǵady. Bı sabaqtary barysynda balanyń ár qadamdy ıgerýdegi qıyndyqpen birge turaqty yntasy oıanýy tıis, áýeli jaı belgili bir qozǵalystardy meńgerse, sońynan bı bıleýdi úırenip, kórermenderdiń aldynda óner kórsetedi, horeografııalyq festıvalder men konkýrstarǵa qatysady. Osylaısha balalardyń shyǵarmashylyq qabiletteri damyp qana qoımaıdy, olar horeografııalyq ónerdiń, mádenıettiń, óz respýblıkasy dástúriniń nasıhattaýshysyna aınalady. Naǵyz kásipqoı ustaz ǵana balalar qoıylymyn kezeń-kezeńimen damýǵa beıimdep, olardyń balalyq armandarynyń oryndalýyna kómektese alady. О́nertanýshylar qazaq bıiniń birneshe dáýirdi bastan keshkenin, qazaq bı óneriniń túp-tamyry ǵasyrlar qoınaýynan bastaý alatynyn aıtady. Alaıda, ol endi álemniń salıqaly sahnalyq alańdarynda, dúnıe júzine óz Otany Qazaqstannyń dańqyn asyrý dárejesinde júzege asady. Elbasymyz N.Á. Nazarbaev mádenıet salasyna asa kóńil bólip jáne ony alǵashqy orynǵa koıý kerektigi jóninde únemi qadaǵalap qoldap keledi. Qazaqstannyń 2050 jylǵa deıingi damý strategııasynda Memleket basshysy álemdegi ozyq 30 eldiń qataryna qosylý mindetin júktep otyr. Mádenıet pen ónerdiń de alar asýy men shyǵar bıigi áli alda ekeni anyq. О́rkenıetti damytý jolynda bolashaq jastardan kúter úmitimiz zor.
Aqtoty Raıymqulova,
Mádenıet jáne sport mınıstrligi mádenıet jáne óner isteri departamentiniń dırektory.
