Muǵalim – eń qadirli mamandyq

О́mirde eki mamandyq ıesi: ustazdar men dárigerler erekshe qurmetpen atalady. Odan keıin dıqandar, qurylysshylar... dep, jalǵasyp kete beredi. Dárigerlerdi kóbine aýyrǵanda eske alsaq, ustazdar únemi oıymyzda júredi, kúndelikti ómirde de olarmen aralasymyz úzilmeıdi. Ustazdan buryn ózimiz bilim alsaq, keshe balalarymyz oqydy, al búgin mine, nemerelerimiz mektepterde muǵalimderden sabaq alýda. Ustazym, meniń ustazym, О́zińmen ótken qys-jazym. Qaldyrǵan iziń máńgilik, Jadymda turar jańǵyryp! Osynaý ánniń jyr joldaryna aqyn barsha adamdardyń qolyna alǵash qalam ustatyp bilim bergen ustazdaryna degen máńgi mahabbatyn, sýymas ystyq yqylasyn qalaı syıǵyza bilgen, qalaı júregińnen ótkizip jetkize bilgen dep súısinesiń. Shynynda, muǵalimdik – eń ardaqty, eń qurmetti mamandyq.Men ómirimniń 25 jylyn pedago­gıkaǵa ıaǵnı ustazdyq jumysqa arnaǵan adammyn. Bastaýyshta da, orta mektepte de muǵalim bolǵanmyn. Joǵary oqý orny Y.Altynsarın atyndaǵy Ar­qa­lyq memlekettik pedagogıka ınstıtýtynyń fılologııa fakýl­tetinde on jyl oqytýshy bolyp, Qazaq ádebıeti tarıhy men teorııasynan, ádebıet synynan jáne qazirgi qazaq poezııasynan dáris berdim. Endi, mine, sol ustazdyq jumysymdy qaıta jalǵastyryp, mektep oqýshylary men basqa da shákirtterge arnalǵan tálim-tárbıelik oqýlyq jazyp jatyrmyn. Amerıkanyń bir gazetinde «Genrıden keńes surańyz» degen ata-analarǵa arnalǵan bólim bolypty. Úlken adamdar keńes suraıtyn álgi kemeńger keńesshi kim deseńder, 11-12 jasar bala eken. Oqıǵa bylaı órbigen. Bir kúni gazet redaksııasyna baladan qyzyq hat keledi. Onda: «Men qansha degenmen biraz balalyq shaqty bastan keshtim ǵoı. Olardyń barlyq syryn jaqsy bilemin. Ata-analarǵa bala­lary týraly keńes berip turar edim. Qurmetpen Genrı», dep qol qoıǵan. Sodan redaktor balanyń tilegin qabyl alyp, gazetten joǵarydaǵy bólimdi ashady. Ata-analar balalarynyń túrli tentektik qylyqtaryn nemese basqa da minezderin aıtyp: «Mundaı jaǵdaıda qaıtsek eken?» dep Genrıden aqyl surap redaksııaǵa hattar jazyp jatady. Bir qyzyǵy, sol hattarǵa Genrıdiń tapqyrlyqpen bergen qysqa da nusqa naqty jaýap-keńesteri gazette jarııalanyp turady. Men de sol Genrı sııaqty: «Qansha degenmen shırek ǵasyr ustaz boldym ǵoı, oqýshylardyń minezderi men qylyqtaryn, syrlaryn jáne búgingi mekteptiń problemalaryn jaqsy bilemin, endeshe, osy  oqýlyqty men jazbaǵanda kim jazady», dep iske kiristim. Áńgimemizdiń basty taqyryby muǵalimdik mamandyq týraly bolǵandyqtan, alǵashqy ustaz­darymnyń biri Sabyrjan Otash­uly týraly «Juldyz júrekti ustazym» dep jazǵan esteligimnen bir úzindi keltireıin. «...Sabyrjan aǵaı oqýshylarǵa bar janyn salyp sabaq bere­tin, bári de jaqsy oqysa eken, dep pedagogıkanyń bar tásilin qol­danyp baǵatyn. Jaqsy jaýap bersek, jaı bestik baǵany qoıa salmaı, súısinip: «jaraısyń, mine, osylaı oqý kerek» dep jaqsy sózben kótermelep otyratyn. Oqymaı kelsek, soǵan jaı ursyp renjigeni eshteńe emes, ishteı qatty nazalanatyn. Sondaı bir sáti esimde óte-móte saqtalyp qal­ǵan-dy. Oıynǵa qanbaıtyn balalyq kezimiz emes pe, bir kúni bári­miz sabaq oqymaı kelippiz. Tym bolmasa, birimiz jaýap bersek­shi. Aýzyn býǵan buzaýdaı eshqaı­symyzda ún joq. Sodan aǵaı qat­ty ashýlandy. «Budan bylaı men senderge muǵalim bolmaı­myn, sabaq bermeımin, basqa muǵa­limnen oqyńdar» dep sabaqty aıaq­tamastan úıine ketti de qaldy. Endi biz sasaıyq. О́zimiz jaq­sy kóretin muǵalimimizdi qat­ty renjitip al­ǵanymyzǵa ókin­dik, shynynda da, bizge sabaq bermeıtin bolsa, jaman bolady dep ýaıymdadyq. Sosyn bárimiz keshirim suraıyq, dep úıine bar­dyq. Esik aldynda júrgen kelin­shegi Aldanyshtan «aǵaı qaıda» dep suradyq. Ol: «Sender ne búldirdińder? Aǵaılaryń qatty renjip kelip, teris qarap jatyp qaldy. Keıip kelgeni sondaı, tamaqqa da turmaı jatyr» dedi. Biz keshirim suraýǵa kelgeni­mizdi, budan bylaı aǵaıdyń saba­ǵyn jaqsy oqıtynymyzdy oǵan aıtýdy ótinip, úıdi-úıimizge taras­tyq. Ustazymyzdyń oqýshylarǵa qatty nalyǵandaǵy osy bir qy­lyǵy, balasha ókpelep úıine baryp teris qarap jatyp alýy keıin ózim muǵalim bolǵanda esime jıi túsetin. Bul degen ustazdyq maman­dyǵyn berile súıýdiń, oqý­shylaryn, balalardy janyndaı jaqsy kórýdiń, olarǵa júreginiń bar jylýyn, boıyn­daǵy bar talantyn sarqa jumsap arnaýynyń aıqyn kórinisi emes pe. Sony biz kezinde bala júregimizben sezinip, ony burynǵydan da jaqsy kóre tústik. О́zim osy ýaqytqa deıin asyl aǵanyń beınesin júregimde jyly saqtap kelemin. Ustazdyń sol asyl qa­sıet­­teri maǵan da juqqan bolar, mektepterde de, ınstıtýtta da us­tazdyq qyzmet atqarǵan jyl­dary oqýshylarym men stýdentterim úshin boıymdaǵy bar qabiletterimdi aıamaı jumsap eńbek ettim. Stýdentterim arasynda súıikti aǵaı atandym. Jaqynda áleýmettik jelidegi paraqshama qarap otyrsam: «Sálemetsiz be, altyn júrekti aǵaıymyz. Sizdi áleýmettik jelide kórgenime qýanyshtymyn. Sizge sarqylmas shabyt tileımin. Stýdentińiz Araı­lym Serikbaeva» degen jazýdy oqyp tóbem kókke jetkendeı boldy. Osyndaı altyn sóz, tamasha tilekten soń shabyt qalaı sharyqtamasyn. Sabyrjan aǵaıymyz jyly júrekti bolýmen birge talapshyl da boldy. Tártipti qatań talap etetin, tıisti jaza da qoldanatyn. Aıaǵymyz talǵansha buryshqa tur­ǵyzyp ta qoıatyn. Áke-sheshem mektepten alys qoı qystaýynda shopan. Jatatyn úı bolmaı bir jyly ınternatta turyp oqydym. Túnde jatar aldynda kezekshi muǵa­limder kelip tekserip ketedi, syrtqy esikti ishten jaýyp alamyz. Kezekshi múǵalim ketip qal­dy-aý degen mezgilde ara-tura qyzyq kórip, jalańaıaq qar keship, júgirip keletin ádetimiz bolatyn. Birde Amanjol degen uzyn sıraq bala: «Al kettik, uzyn sıra­ǵymyzdy kósiltip keleıik» dep daýyctap ózi bastaı jóneldi, biz ere jóneldik. Qar ústinde júgirip bara jatqanda aıaq tońa qoımaıdy. Júz metrdeı júgirip, qarqy­nymyz basylǵan soń, ishke kireıik desek esik ashylmaıdy. Ash, ash! – dep aıqaılasaq, ishten Sabyrjan aǵaıymyzdyń: «Uzyn sıraq­taryńdy taǵy da biraz kósiltip ke­lińder», degen daýysy es­til­di. Ishi­mizden buryshqa turǵyz­ǵandaı ýaqyt turǵyzsa, bit­tik dedik. «Aǵaı, tońyp baramyz, ashyńyzshy», dep dirdektep turmyz. Áıteýir ashty-aý. Sóıtsek aǵaı ketip qalmaı, buryshtan bizge kórinbeı baıqap, bárin es­tip turypty. Sodan keıin uzyn sı­raqty kósiltýdi qoıyp kettik. Tártip saqtaýdy qalyp­tastyrýdaǵy bul da bir dáıektilik bolsa kerek. Buryn bizdiń oqýshy kezde­rimizde, odan keıin de áıelderden er muǵalimder kóp bolatyn. Mektepterde buryn tártiptiń bolǵany da sondyqtan. Mektepke áıel dırektor bolǵanyn kórgen emespiz. Al qazir kerisinshe, er muǵalimder múldem az. Tártiptiń joqtyǵynan mektepterde qazir polısııa kúzeti engizildi. Masqara emes pe. Mektepke syrttan eshkim de basyp kirip shabýyl jasamaıdy. Mekteptiń óz ishindegi qıyn balalardan qoryqqandyqtan solaı jasalýda. Aıtýǵa uıat. Mektepterde qyzdar men áıel muǵalimderdiń kóp bolǵany osyndaı aýyr jaǵdaıǵa soqtyryp otyr.Er muǵalimder kóp bolýy kerek. Uldarǵa aıtarym, muǵalimdik jumystan qashpańdar. Ustazdyq mamandyq – eń tamasha mamandyq! Muǵalimdik naǵyz erler atqaratyn jumys. Men ózim mektepte de, ınstıtýtta da muǵalim, oqytýshy bolǵanymdy maqtan etemin. Bul mamandyǵymdy jan-tánimmen súıdim, oqýshylarymdy da, stýdent shákirtterimdi de janymdaı jaqsy kórdim. 1971 jyly elden Almatyǵa kóship, jýrnalıstik jumysqa aýysqanymda mektep pen oqýshylarymdy qımaı-qımaı qoshtasqanym esimde. Qoryta kelgende, uldar men sen­derdi mektep bitirgen soń muǵa­limdik mamandyqty tań­dap, pedagogıkalyq joǵary oqý oryndaryna túsýge shaqyramyn. Erler atqaratyn jumysty áıelderdiń moınyna artyp qoıǵanymyz durys emes. Mek­tep­te er muǵa­limder kóp bolsa, polısııa kúzeti bolmas edi, tártip buzatyn qıyn balalar da azaıar edi sózsiz. Mysaly, joǵarydaǵy «Juldyz júrekti ustazym» atty esteliktegi Sabyrjan Otash­ulynyń ustazdyq beınesi mektepterde er muǵalimder kóp bolýy kerektiginiń jarqyn kóri­nisi emes pe. Uldar ustazdyq mamandyqty tańdańdar degen shaqyrýyma ún qosýlaryńdy suraımyn. Qazir mektep muǵalim­deriniń eńbekaqysy eki ese kóbeıtildi. Jas muǵalimderdi turǵyn úımen qamtamasyz etý de qarastyrylǵan. Pedagogıkalyq mamandyqty tańdaǵan uldarǵa joǵary oqý ornyna túsýde artyq­shylyqtar berý de kózdeletin bolady. Qazaqstannyń, táýelsiz elimizdiń patrıot er jigitteri bolyp, mektepterde basty bılikti óz qoldaryńa alýlaryń kerek, onda qalyptasqan qazirgi kemshilikterdi taıaý bolashaqta óz qoldaryńmen túzeýleriń kerek. Mektep –Otanymyzdyń bolashaq taǵdyryn sheshetin jastardyń oqyp bilim alyp, tárbıelenip, túlep ushatyn uıasy, altyn besigi. Sol uıa, sol altyn besigińdi búgingi kúıinde ıaǵnı polısııa kúzetpese ózderin ózi qorǵap, óz qaýipsizdigin ózderi qamtamasyz ete almaıtyn dármensiz jaǵdaıda qaldyrýǵa bolmaıdy. Uly jazýshymyz Muhtar Áýezov te: «El bolam deseń, besigińdi túze!» dep ósıet qaldyrǵan. Bul – bala tárbıesin, sol balalar oqyp bilim alatyn mektebińdi túze, sonyń jumysyn ońalt degen sóz! Osy ósıetti oryndaıtyn da, onyń jumysyn ońaltatyn da sendersińder, uldar!!! Bul bastamamdy Bilim mı­nıstrligi qoldaıdy dep sene­min. Buryn keńes kezeńinde mektepten keıin eki jyl shopan bolǵan, óndiriste, mektepte istegen jastardy jáne áskerde qyzymetin ótep kelgenderdi joǵary oqý oryndary konkýrssyz qabyldaıtyn. Bıyldan bastap muǵalimdik mamandyqty tańdaǵan uldarǵa sondaı artyqshylyqtar berilse degen usynys engizemin. Mektepterde erler sanyn kóbeıt­pese, pedagogıkadaǵy búgingi qıyn­shylyqtardan qutyla almaımyz. Sonymen birge, mektep dırektorlary osy bastamany ózderinde tal­qylap, uldardy ustazdyq maman­dyqty tańdaýǵa úndese deımiz. Juma-Nazar SOMJÚREK, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, aqyn, burynǵy ustaz.