«ÁLEM. HHI ǴASYR» MANIFESI.

Elimiz táýelsizdikke qol jetkizilgeli beri Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev tarapynan ja­han­­dyq qaýipsizdikti qam­ta­masyz etý jolynda atqa­rylǵan jumystar barlyq qa­zaq­standyqtardyń erekshe maqtanysh sezimin týǵyzatyny aqıqat. AQSh-tyń astanasy – Vashıngton qalasynda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi qorytyndy sammıt kezinde Qazaqstan Prezıdenti halyqaralyq qoǵamdastyqty ıadrosyz álem qurýǵa, kez kelgen soǵys túrin boldyrmaı, onyń aldyn alýǵa shaqyrǵan óziniń keń kólemdi manıfesin jarııa etti. Bul «baǵdarlamalyq qujat» degen ataýǵa ıe bolyp úl­gergen manıfest sol kezde sammıtke kelgen memleket, úki­met jáne halyqaralyq uıymdar basshylary tarapynan keń qoldaýǵa ıe bolsa, búginde osy úderis zańdy jalǵasyn taýyp jatyr.

Elbasy manıfesi: BEIBIT О́MIRGE ÚNDEÝ

Budan ótken ózekti mindet joq Kez kelgen soǵysta jeńimpaz bolmaıdy jáne bolýǵa da tıis emes, onda bári de jeńiledi. Bul sózdi biz­diń Prezıdentimiz Vashıngtondaǵy Iаdro­lyq qaýipsizdik jónindegi sammıt­te aıtty. Sonymen birge, álem­degi soń­ǵy oqıǵalar, jappaı qarý­laný jáne halyqaralyq isterdegi daý-jan­jal­­dardyń ósýi jahandyq soǵys­tyń shyn­dyqqa aınalýy múmkin ekenin kór­setedi. Kemel aqyl-oı úni ústemdik alýy tıis. BUU-nyń Bas Assambleıasy Qazaq­stannyń bastamasymen ıadrolyq qarýdan ada álem qurý týraly jalpyǵa ortaq deklarasııany qabyldady. Búkil álem Prezıdenttiń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesindegi úndeýine qulaq qoıyp, elderdiń búkil kúsh-jigeri ekonomıkany, ǵylymdy, densaýlyq saqtaýdy, t.s. damytýǵa baǵyttalady dep úmittenemin. Men energetıka salasynyń mamany retinde Qazaqstannyń asa mańyzdy elektr jelileriniń nysandaryn damytý jónindegi jobalarmen jumys isteımin. Olardyń salynýy bizdiń elimizdiń kásiporyndaryn elektr energııasymen az shyǵynmen qam­tamasyz etýge jaǵdaı jasaıdy. Qazaqstan energetıkteriniń eńbegi ár kezde de jasam­pazdyqqa baǵyttalǵan jáne olardyń manı­festiń maqsattary men mindetterin tolyq qoldaıtynyna senim­dimin. Álem basqasha bolýy tıis. Bizdiń Prezı­denti­mizdiń naqty usynystary da dál soǵan arnalǵan. Aleksandr TROFIMOV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen energetıgi.

Bolashaq urpaq qamy úshin

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń Vashıng­tondaǵy Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtte jarııa etilgen «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi beıbitqatar ómir súrýde jáne tirshilikti saqtaýda Jer halyq­taryna sımvoldyq planetarlyq joldaý bolyp tabylady. Semeı ıadrolyq polıgonyn japqan jáne oısyz ıadrolyq qarýlanýdyń búkil zardaptaryn óz basyna ótkergen Qazaqstan onyń aýyr zardaptaryn ózgelerden áldeqaıda artyq biledi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Ǵylymı jáne tehnologııalyq uıymdarynyń assosıasııasy óz quramyna otyzǵa jýyq ǵylymı, bilim berý, ınjınırıngtik kásiporyndardy, sondaı-aq, shaǵyn jáne orta bıznesti biriktiredi. Assosıasııanyń barlyq qurylymdarynda Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń bastamasy asqan múddelilikpen talqylanýda jáne ol maqtanysh sezimin týyndatady. Taıaý Shyǵysta beıbit adamdar qaza taýyp, Taýly Qarabaqta snarıadtar men zymyrandar jarylyp, Soltústik Koreıada qaterli zymyrandar ushyrylyp jatqan búgingideı kúnde ómirdi, órkenıetti saqtaý problemasy barynsha mańyzdy bola túsýde. Bizdiń halqymyz jáne ejelgi ýaqy­t­tardan beri barlyq etnostardyń, dinderdiń besigi retinde bolyp kelgen jerimiz bul kúnderi izgilik pen beıbitshiliktiń saq­taý­shysy bolyp tabylady. ATOM jobasy, Qazaqstanda MAGATE qol­daýymen Tómen baıytylǵan ýran bankin qurý jáne Memleket basshysy usynǵan manıfest Jer­diń bola­shaq turǵyndary úshin jaýapkershilikti is júzinde beıneleıdi. Baýyrjan IMANALIEV, Qazaqstan Respýblıkasy Ǵylymı jáne tehnologııalyq uıymdary assosıasııasynyń atqarýshy dırektory.

Berik yntymaqtastyq jarshysy

«Otan qorǵaý maqsatynda oı­lap tapqan avto­ma­tymnyń teris pı­ǵyldy toptardyń qolyndaǵy qan­tógis quralyna aınalǵanyn kór­gende qatty qyn­jylamyn» degen edi bir suhbatynda áıgili konstrýktor M.Kalashnıkov ózegin órtegen ókinishin jasyra almaı. Al endi atom bombasy sekildi ala­pat qarýdy jasaýshylardyń jan dúnıesinde qandaı «jary­lystar» bolyp jatqanyn ishteı baǵamdaı berińiz. Adamzat búgin­de óziniń arnasynan asyp-tasyǵan aqylynyń azabyn tartýǵa aı­naldy. Qaryshty qadammen da­myǵan ǵylym men tehnıka alty qurlyqqa bólingen alyp planeta­ǵa qaýip tóndirip tur. Erteńgi kúniniń ne bolaryn elestete al­maı qınalǵan qarapaıym adamdardan maza qashqaly qashan. О́ıtkeni, et pen súıekten jaralǵan eki aıaqty pendege eń al­dymen amandyq kerek. Tatýlyq pen turaq­ty­lyqty tý etken qazaq­standyqtar beıbit ómir­diń qadirin jaqsy biledi. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń jýyr­da Vashıngtonda ja­han jurtyna jarııa qylǵan manıfesi so­ǵys­syz álem qurýǵa umtylǵan uly maq­sattan týyndaǵan or­da­ly oıdyń jemisi ekeni anyq. Dú­birge toly dúnıejúziniń túkpir-túkpirindegi tútindep jatqan terrorızm oshaqtarynyń kóbeıip, qandy qaqtyǵystardyń beleń alǵany eske túskende boıyńdy eriksiz úreı bıleıdi. Álemdegi áskerı bloktardyń bir-birimen teketiresi tereńdeı berse, onyń aıaǵy qaıda aparyp soǵatynyn eshkim boljaı almaıtyn jaǵdaıǵa jettik. Osyndaı almaǵaıyp ýaqytta Qazaqstan kóshbasshysynyń ǵalamdyq deńgeıindegi kókeıkesti másele kóterýi tarıh betinde tańbalanýǵa tıis asa mańyzdy oqıǵa. «HHI ǵasyrda adamzatqa ózin ózi demılıtarızasııalaý jaǵyna qaraı sheshimdi qadam jasaý qajet. Bizde mundaı basqa múmkindik bolmaıdy. Bulaı jasamaǵan jaǵdaıda planeta radıoaktıvti materıaldardyń orasan zor tirshiliksiz úıindisine aınalady. Bizdiń planetamyz biregeı, bizde basqa ondaı planeta joq jáne bolmaıdy» delingen qundy qujatta. Endeshe, ıadrolyq qarý ıemdengen ımperııalar jan­talasa qarýlanýdy toqtatyp, beıbitshilik jolyna bet bursa mynaý alasapyran zamanda asa qajet aqyl-oıdyń saltanat qurǵany bolar edi. Aıdar ÁBÝOV, Qazaqstan Prezıdenti janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynyń professory, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory.

Memleket basshylaryna jaýapkershilik júkteıdi

Eń aldymen, Elba­synyń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi álem­­niń jáne bar­lyq elderdiń tur­ǵyn­darynyń janyn tebi­­­renterlikteı tur­ǵyda jazyl­ǵan. Meni de óte tolqytty. Bul ásire sóz emes. Atal­ǵan manıfest ba­tyl, ashyq áńgimege ne­gizdelgen. Bir ja­ǵy­nan meni mazasyzdandyrdy, ekin­shi jaǵy­nan, únsiz qalýǵa erik ber­meı, áreketke kóshýge máj­búr­ledi. Álemde bolyp jatqan oqı­ǵa­­lardyń barlyǵy meniń otba­sy­ma da qatysty ekenin túsin­dim. Bu­rynǵydaı emes, álem múlde óz­ger­di. Buryn muhıttyń arǵy be­tin­de bolyp jatqan dúnıeniń biz­ge qatysy joq degen pikiriń júr­meı­di qazir. Qazirgi kezde álem men teh­nologııanyń damyǵany sonshalyq, apat kez kelgen úıge kez kelgen kúni kele salatyn deńgeıge jetti. Maǵan Prezıdenttiń mem­leket, úkimet basshylary­nyń jeke jaýap­kershiligi, aza­­mat­­tar­dyń, árbir aza­­mat­tyń planeta­daǵy beıbitshilik úshin jaýap­ker­shi­ligi týraly ún­deýi aıryqsha una­dy. Aqtaryla aı­tylǵan áńgimede aqı­qatty qoz­ǵady. Ǵalamdyq aý­qym­daǵy úndeý bol­dy bul. Múmkin, keı­bireý halyqaralyq terrorızm, tarıhı es­ker­t­kishterdi qıratý, iri derjavalardyń qo­sarlanǵan standarttaryna qatys­ty taqy­ryptar tóńireginde oı­lanbaýy múmkin... Bolyp jatqan oqıǵa­lardyń barlyǵy alystaǵy plane­tada emes. Kórshi elderdegi, bas­qa qurlyqtardaǵy bolyp jat­qan qaqtyǵystardy jaı ǵana teledıdardan kórip, baqylap otyra beretin ýaqyt ótti. Elbasy manıfeste zamanaýı ǵylym men tehnologııanyń damyǵany son­shalyq, álem bir sátte jarylyp, barlyǵynan aıyrylyp qalýymyz múmkin ekendigin aıqyn jetkizedi. Munyń sebebi, saıası sheshimniń qabyldanýyna baılanysty emes, kezdeısoq, tehnıkalyq qatelik te bolýy múmkin. Manıfest óte úlken álemdik deńgeıdegi áńgimeniń arqaýyna aınalýy tıis, bul taqyryp parlamentte, buqaralyq aqparat quraldarynda, sherýlerde tal­qylanǵany abzal. Eń bastysy, Elbasynyń osylaı aıtýǵa moraldyq quqyǵy bar. Birinshi­den, biz ıadrolyq qarýdan alǵash­qy bolyp óz erkimizben bas tart­tyq. Ekinshiden, biz Ortalyq Azııa óńirinde beıbitshilikke, ty­nyshtyqqa shaqyryp otyr­myz. Úshinshiden, barlyq halyq­aralyq qaqtyǵystar boıynsha usynystarymyzdy aıtyp, BUU, EQYU jáne basqa da uıymdardyń jumysyna belsendi aralasyp kelemiz. Biz shırek ǵasyr buryn­ǵy Qazaqstan emes, jan-jaqty kórkeıgen, sóziniń salmaǵy ba­sym elge aınaldyq. Bizdiń aıtqa­ny­myzǵa álem qulaq túredi, Elbasy­nyń aıtqandary da qulaǵy túrik jurttyń kóńilinen shyqty. Nurlan ERIMBETOV, «Qazaqstannyń azamattyq alıansy» ZTB prezıdenti.

Kemel oıǵa shaqyrý

Qazaqstan óziniń beıbitshilik­súıgish baǵytqa degen adaldy­ǵyn uzaq jyldar boıyna sózben emes, ispen beınelep keledi – osy­­dan shırek ǵasyrdan astam ýa­qyt buryn, 1991 jyldyń tamy­­zyn­da Prezıdent Nursultan Nazarbaev óz Jarlyǵymen Semeı ıadro­lyq polıgonyn japty. Biz­diń res­pýblıka óz aýmaǵynda ıadro­lyq qarýdy joıǵan birinshi mem­leket boldy. Munyń ózi Qazaq­stan­nyń ıadrolyq arsenaly ózi­niń ajalsepkishtik áleýeti jaǵynan álemde tórtinshi sanalǵan jaǵdaıda oryn aldy. Semeı synaq polıgonynan keıin basqalar da – Nevada, Lobnor, Jańa Jer polıgondary da únsiz qaldy. Sodan beri Qazaqstan jappaı ıadrolyq qarýsyzdaný jolyn tabandylyqpen jaqtap keledi. Bizdiń Memleket basshysy Birikken Ulttar Uıymy sessııasynyń minberinen búkil álem qaýymdastyǵyn óz kúsh-jigerin halyqaralyq terrorızmmen kúreske biriktirýge shaqyrdy. Eýropadaǵy terrorlyq aktiler jáne Sırııa­daǵy ejelgi eskertkishterdi joıý, mıl­lıondaǵan bosqyndar, úısiz­der men ash-jalańashtar Qazaq­stan basshysynyń kóregendigin kórs­etip berdi. Nursultan Ábishulynyń jańa jahandyq bastamasy adamzat aldyna asa mańyzdy adamzat órke­nıetin saqtaý mindetin qoıa­dy. Álem terrorızmniń, ıadrolyq qaýipsizdiktiń aldyn almasa, qazirgi zamanǵy órkenıettiń joıy­lyp ketetinine kóz jet­kizdi. Bizdiń Prezıdentimiz N.Á.Nazarbaevtyń Vashıngtondaǵy Iаdrolyq qaýip­sizdik jónindegi sammıttegi sózinde aıtylǵan, Amerıka Qurama Shtattarynyń «The Hill» kún saıynǵy saıası gazetinde jarııalanǵan jańa bastamasy Jer shary turǵyndarynyń aldyna jahandyq mindetter qoıyp, Prezıdenttiń jáne bútindeı alǵanda elimizdiń bedelin taǵy da asqaqtata tústi.  Nadır NADIROV, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ınjenerlik akademııasynyń birinshi vıse-prezıdenti.

Tynyshtyq degen berik ustanym

«Álem. HHI ǵasyr» manıfesi esh kúmánsiz beıbitshilikke degen kózqaras jáne bizdiń planetamyzdyń turǵyndarynyń basym bóliginiń ómir mánin sezinýi bolyp tabylady. Qazaqstan Respýblıkasy men onyń basshysy Nursultan Ábishuly Nazar­baev beıbitshilikke jáne memleketterdiń ózara tıimdi ynty­­maqtastyǵyna degen adal­dy­ǵyn buljymastan beınelep keledi. Qazaqstandyqtardyń keń aýqymdy qoldaýyn paıdalana otyryp bizdiń Prezıdentimiz jappaı qyryp-joıatyn qarýǵa tyıym salý jáne ony joıý, jahandyq jáne óńirlik memleketaralyq problemalardy sheshý úshin halyqaralyq únqatysý alańyn qurý jolynda órkenıetti kúres júrgizip keledi. Ol úshin Qazaqstan Respýblıkasynyń ıadrolyq qarýǵa ıe bolýdan óz erkimen bas tartýyn, ıadrolyq jáne bakterıologııalyq qarýlardy synaý jónindegi polıgondardy jabýdy, túrli halyqaralyq daý-janjaldardy retteý úshin qazaqstandyq alańdy usynýdy eske alsaq ta jetip jatyr. Qazaqstan Prezıdentiniń álem qaýymdastyǵyna jańa bastamamen ún qatýy – búginde álemniń keshegige qaraǵanda turaqtylaý jáne qaýipsizdeý bolmaýynyń aıǵaǵy. Baǵdarlamada keltirilgen bastamalardy júzege asyrý úshin izgi nıetti búkil adamdardyń toptasqandyǵy qajet. Osyny tú­sine otyryp, akademııa ǵalymdary Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń bastamalaryn jáne ol júrgizip otyrǵan saıasatty tolyq qoldaıdy. Murat BEKMAǴAMBETOV, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ınjenerlik akademııasy Kólik jáne kólik kommýnıkasııalary bólimshesiniń  tóraǵasy, akademık.

Apattan alyp ótýdiń eń durys joly

О́tken aptada Mem­le­ket basshysy Nursultan Nazarbaev Amerıka Qura­ma Shtattarynyń asta­nasy – Vashıngton qala­synda ót­ken Iаdro­lyq qaýip­siz­dik jónindegi IV sam­mıtke qa­­tysty jáne on­da sóz sóı­­ledi. Bir­­qa­tar usy­ny­s­tardy or­­taǵa saldy. Osy­dan 25 jyl buryn ıadro­lyq qarý­syz­daný saıa­sa­tyn bas­ty ba­ǵy­tynyń biri etip, bar­lyǵyn aldyn ala aıqyn­­dap al­ǵan Elbasy N.Á.Nazarbaev óz sózinde «Álem­dik ıadro­­lyq qaýipsizdik úshin bú­­kil ha­lyq­­aralyq qoǵamdastyqtyń birles­ken naq­ty jumysy qajet. Men ter­ror­lyq uıymdarǵa qatysy bar ár­­kim­di ba­qy­­laýǵa alýǵa bola­tyn bir­­­yń­­ǵaı álemdik jeli qurý qa­jet dep sanaı­myn», – dedi. Bul degenimiz, Qazaq eliniń kóshbas­shysy óz eliniń ǵana emes, ǵalamnyń tynyshtyǵyn oılap jer betindegi adamzatty tynysh ómir súrýge shaqyr­ǵan jú­rek­jardy sózi. Prezıdentimiz N.Á.Nazar­­­­­­­­­­­baev BUU, Eýro­pa­­lyq keńes, Eýropalyq ko­mıs­sııa, MAGATE jáne álemniń 51 elinen kel­gen pre­zıdentter men premer-mınıstrlerdiń basqosqan jıy­nynda, qazirgi kezde jer jahannyń tynyshyn ketirip, terrorızmniń úreıi jaýlap turǵanda, ıadrolyq qarýdy ekstremısterdiń qolyna túsirmeýdiń jolyn usyndy. Sonymen qatar, Elbasymyz Semeı polıgonnyń jabylǵanyna 25 jyl jáne Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy kúrestiń halyqaralyq kúnine oraı  «Biz burynǵy polıgon aýmaǵyndaǵy halyqty saýyqtyrý jáne jer men sýdy zalalsyzdandyrý jónindegi júıeli halyq­aralyq kómek aıasyn keńeıtý máselesin qoıdyq. О́ıtkeni, Qazaqstan osy qasiretpen jalǵyz ózi betpe-bet kelip otyr. Men elder­diń kóshbasshylaryn, ásirese, Or­talyq Azııa ıadrosyz aımaǵynyń kepili sanalatyn bes derjavanyń basshylaryn, sondaı-aq, ıadrolyq joıylýdyń qaterin boldyrmaý jónindegi álemdik maqsatty quptaıtyn memleketterdiń mártebeli delegasııalaryn polıgonnyń jabylýynnyń 25 jyldyǵyna arnalǵan eske alý sharasyna shaqyramyn», – dedi. Mine, osylardy Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń óz deńgeıinde ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónin­degi sammıtti qoldaýdyń taǵy bir naqty qadamy dep aıtýǵa bolady. Bizdiń Elbasymyzdyń bıik minbeden kópke ortaq ótkir de ózekti prob­lemalardy kótergeni halyq­aralyq jıynǵa qatysýshylardy beıjaı qal­dyrmaǵany anyq. Sebebi, Prezı­dentimiz ıadrolyq qarýsyzdaný máse­lelerin oǵan qatysty uıym­das­ty­rylǵan jıyndar men konferen­sııalarda únemi kóterip keledi. Aqan BIJANOV, Parlament Senaty Áleýmettik-mádenı damý jáne ǵy­lym komıtetiniń tóraǵasy.

Iаdrolyq qarý – urpaqqa qaýipti

Elbasy N.Nazarbaev qatysqan Vashıngtondaǵy Iаdro­lyq qaýipsizdik jó­nindegi sammıt barsha álemdi dúr silkindirdi desek bolady. Sol úlken sam­mıt min­berinde Elbasy N.Á.Nazarbaev «Qazaq­stan – bul álemge qaýipti ıadrolyq qarý­­dyń synaq alańyna aınalyp, qısap­syz zardabyn kórgen el. Sondyqtan, bul qarýdy ǵalamshardaǵy adamzat balasy ózara paıdalanýǵa túbegeıli qarsy. Biz búginnen bastap urpaqtyń qamyn oılaıtyn bolsaq, atalmysh ıadrolyq qarýdan saqtanýymyz kerek», degen súbeli oıyn aıtty. Parasattylyqty janyna serik etken Prezıdentimiz N.Á.Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýyn­daǵy «Qazaqstan – 2030 jyly jer sharyndaǵy keń, móldir sýymen tanymal taza el bolýy kerek. О́ndiristik qaldyqtar men radıasııalar, bizdiń úılerimizge, baý-baqshamyzǵa óziniń zııa­nymen ene almaıtyn bolady. Bizdiń balalarymyz, bala­myzdyń balalary densaýlyqtaryna barlyq jaǵdaı jasalǵan ortada ómir súredi», degen oramdy oıy áli kúnge deıin meniń jadymda. Qazaqstan XX ǵasyr­dyń eki ǵalamat oqıǵasyna – ıad­ro­lyq qarýdy ıgerý jáne kosmostyq keńis­tik­ke shyǵý sekildi tarıhı oqı­ǵa­laryna tikeleı qaty­sy bar eldiń qataryna qosy­lý­­ǵa májbúr boldy. Keńes ókime­ti­niń ekonomıkasynyń mıllıtar­lan­dyrylýy q-orshaǵan ortaǵa keri áse­rin tıgizdi, ıadrolyq qarýlardy jasap shy­­ǵa­rý, sy­nalýy jáne saqtalýy Qazaq­stan ter­rı­torııasyna úlken zııanyn tıgizdi. Jerimizdiń ekologııalyq qaýipsiz­digi men memlekettiń ekonomıkalyq taǵdyryna tóngen qaýiptiń aldyn almaǵan jaǵdaıda ekologııalyq qater ýaqyt ótken saıyn shıelenisip, keleshek urpaq úshin sheshýi tabylmas, óte kúrdeli júzdegen, tipti, myńjyldyq apatqa aınalatynyna kúmán joq. Qazaqstannyń kóptegen aımaqtarynda halyqtyń úlkenderiniń aýrýy men balalar óliminiń sany kóbeıip, jalpy ómir súrý merzimi qysqarýda. Belgili oqymystylar men saıasatshylardyń, qoǵam qaıratkerleriniń pikiri bo­ıynsha, Qazaqstandaǵy ekologııalyq jaǵdaı kúrdeli deńgeıine jetti. Osy rette atalmysh sammıttiń mańyzdylyǵy atynan-aq kórinip tur. Elbasynyń usynystary meniń jáne men sekildi aýyl jastarynyń oıynan shyqty deýge bolady. Elbasy sońǵy usynysynda – osyndaı ǵalamǵa mańyzy tereń basqosýdy endi óz elimizde – Qazaqstanda ótkizeıik degen oıy kóńilge qonymdy boldy. Oıymdy qoryta kelgende, qazirgi ala-qula bolyp turǵan myna zamanda ıadrolyq qarý men atomǵa qatysty bombalardy beıáreket qoldaný – keleshek urpaq úshin qaýipti bolyp otyr. HHI ǵasyr – ǵylym men bilim ǵasyry demekshi, jastarymyz bilim men ǵylymdy meńgerý úshin barlyq ýaqytta osyndaı mańyzy aıryqsha sammıt pen forýmdardy muqııat tyńdap, ondaǵy aıtylǵan oı-pikirlerge qulaq asyp otyrsa – kemeldi keleshekke qadam basary anyq. Allabergen QONARBAEV, «Mańǵystaý aýdandyq jastar resýrstyq ortalyǵy» KMM dırektory. Mańǵystaý oblysy.

Álemdik parasatqa negizdelgen baǵdarlama

Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi – qazirgi zamannyń jahandyq qubylysy. Ǵalym retinde aıtarym, Jer sharynyń halqy ár mınýt saıyn shamamen 150 adamǵa kóbeıip otyrady eken. Bul ekonomıkasy damyǵan elderdiń ekonomıkasyna qaraǵanda óte kenje qalǵan damýshy elder halqy sanynyń jedel ósimimen sıpattalady. Artta qalǵan óńirler men damýshy elderdiń kenjelep qalýyn boldyrmaý barshaǵa, onyń ishinde, asa damyǵan elderge de óte qajet. Ol kóp jaǵdaıda adamzattyń taǵdyryn, ońtaıly ómir izdeý men energııaǵa, sý men azyq-túlikke qoljetimdilik maqsatynda halyqtyń jahandyq mıgrasııasyn aıqyndaıdy. Osyndaı jaǵdaılarda adamzat, Qazaqstan Prezıdentiniń sózine qaraǵanda, óz damýynyń sapaly jańa fazasyna ótedi. Alaıda, ekonomıkalyq sank­­sııalar men saýda-sattyq so­ǵysy ádettegi qubylystarǵa aı­nal­sa, dúnıeni jahandyq In­ternet jelidegi aqparattyq so­ǵys­tar men arandatýshylyqtar dúr­liktirip tur. Osyndaı jaǵ­daı­larda el Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev adamzatty mılı­tarızmge tartyl­maı, para­satqa júginýge úndeıdi, óıt­keni, munyń órkenıetti joıýdan basqa jolǵa aparmaıtyny aıtpasa da túsinikti. Manıfeste Qazaqstan Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn osy­dan 25 jyl buryn máńgige jaýyp, ózi úshin tolyqtaı sheshken ıadrolyq problemaǵa basa nazar aýdarylǵan. Qazirgi kezde Qazaqstan MAGATE-niń týy astynda qurylyp, álem elderiniń atom energetıkasy úshin shıkizat retinde tómen baıy­tylatyn ýrandy qaýipsiz saqtaý boıynsha óz qyzmetin usynyp otyr. BUU-da jappaı qyryp-joıatyn qarý jasaý úshin qoldanylýy yqtımal ǵylymı jańalyqtardy tirkeıtin reestr qurý týraly ıdeıa da nazar aýdarýǵa turarlyq. Sondyqtan, ǵalymdarǵa atom energetıkasyn qaýipsiz, beıbit maqsatta qoldanýdyń senimdiligin arttyrý, lańkester úshin qol­jetimsiz bolýyn qamtamasyz etý boıynsha tapsyrmalar berildi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev kórsetip otyrǵan jalpyǵa ortaq shynaıy qaýipsizdik joly, mine, osy.  Albert BOLOTOV, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ınjenerlik akademııasynyń akademıgi.

Qoǵamdastyq tilegi – soǵyssyz álem

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń muhıt­tyń arǵy jaǵalaýynda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónin­degi IV sammıtte sóılegen sózi bárimizdi tebirentti. Ári adamzattyń bolashaǵyna degen jaýapkershilik sezimimizdi nyǵaıta tústi. Desek te, basty mindet bir qoldanǵannyń ózinde adam balasyn mıllıondap jýsatyp tastaıtyn, ómir boıy múge­dektikke ushyratatyn jo­ı­qyn ıadrolyq qarýlardy ıem­denip otyrǵan memleketterge júktelýi tıis. Álemdik kartada 200-ge jýyq el orna­lassa, solardyń, ári ketse on­shaqtysy ǵana ózge­lerge aqyl­dyń emes, bilektiń kúshimen ók­tem­dik júrgizip otyrǵany aıan. Málim­demeden myna sózderdi keltire ketken artyqtyq etpes. «Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shart óziniń mindetterin oryndaı almaı otyr. Ajal sebetin qarý men ony daıyndaý tehnologııalary iri derjavalardyń qosarlanǵan standarttarynyń saldarynan búkil álemge taralýda. Olar­dyń terrorshylar­­­dyń qo­­ly­­na túsýi – ýa­qyt óte kele ábden bolýy múmkin nár­se». Iá, bárimizdi de ha­lyqaralyq lań­kes­tiktiń tereń ta­myr jaıyp, jeke adam­dardan asyp, memlekettik sıpatqa ıe bolǵany qatty tol­­ǵan­­dyrady. Oǵan Eýropa, Azııa, Af­rı­kadaǵy keń aýqymdy terror­lyq aktiler dálel. Olarǵa qarsy kúre­sýge jekelegen el­der qaý­qarsyz. Elbasynyń saq­tandyrýy da, mıllıondaǵan adamdardy beı­bit­shilik máselesiniń qatty oılantatyny da sondyqtan. Osy adamdarǵa ne jetpeıdi dep keıde oılaısyń. Buryndary kapıtalızm men sosıalızm la­ger­lerine bólinip, «qyrǵı-qabaq soǵys» saldarynan NATO, «Var­shava sharty» sekildi áskerı odaq­tar quryldy. Adamzattyń aqyl-oıy joıqyn qarýlar ja­saýǵa jumyldyryldy. Endi jaǵalaı shep qurǵan sosıalıstik júıe joq, ydyrady. Kóbi jamandaýdan qulaǵymyz ábden sarsap bolǵan ka­pı­talıstik damý jolyna tústi. Sonda da jappaı qarýlaný údeı túspese, azaıatyn túri baıqalmaıdy. Demek, bar másele saıası kózqaras­tar­dyń árqı­lylyǵyna kelip tirelmeıdi. Tá­jirıbeden kó­rip otyr­ǵany­myz­daı, mun­daı qa­siretti sal­dar­lar je­ke­legen memleket basshy­lary men yq­pal­dy adamdar­dyń jekebastyq ambısııasy­nan týyn­dap otyrǵany, ol aýyr zardaptarǵa uryndyratyn is-qımyldarǵa toqtaýsyz jalǵasyp kele jatqany óz sheshimin tap­pasa múldem tyǵyryqqa tire­lerimiz aıan. Qaýipsizdiktiń óńir­lik júıesin qurýǵa nem­ket­tiliktiń arǵy jaǵynda beı­bit­shilikti saqtaý jónindegi úıle­simdi áreketterdiń ortaq maqsatqa baǵyttalmaýy jatsa kerek. Osy turǵydan alǵan­da, Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi jahandyq sammıtte kóterilgen aýqymdy máselelerdiń aıaqsyz qalmaıtynyna sengiń keledi. Iаdrolyq nysandar men mate­rıaldar qaýipsizdiginiń deńgeıi eń joǵary memleketterdiń al­ǵashq­y jıyrmalyǵyna kiretin Qazaqstan basshysynyń soǵystyń túp-tamyryn birtindep joıyp, ornyqty álemniń geografııasyn qalyptasyrý ıdeıasyn kóterýi óte quptarlyq. Onyń naqty my­saly retinde álemde ıadrolyq qarýdan azat alty aımaqtyń bar ekeni ataldy. Endigi mindet Taıaý Shyǵysta ıadrosyz aımaq qurý týraly halyqaralyq kúsh-jigerdi belsendirek etý bolyp tabylady. Halyqaralyq qarýsyzdandyrý úderisterin jańa tarıhı jaǵdaı­larǵa beıimdeýdiń mańyzy zor. О́ıtkeni, kıberqylmystar údep ketse, apattyń aldyn alý ońaıǵa túspesi anyq. Soǵyssyz álem – búginde búkil adamzat tilegi! Saǵyndyq SALMURZIN, saıasattanýshy.   Soltústik Qazaqstan oblysy.

Beıbitshilik pen jaratylys úshin jetistikter

Elbasy Nursultan Nazarbaev usynǵan «XXI ǵasyr: soǵyssyz álem» baǵdarlamasyn ǵylymı qaýymdastyq úlken yjdaǵatpen qabyldady, óıtkeni onda jańa jahandyq shyndyq jaǵdaılarynda turaqty álemdik tártiptiń tutas júıesin qurýdyń strategııalyq platformasy usynylǵan. Atal­mysh baǵdarlamalyq qujat álemdik qaýymdastyqtyń soǵystar men qaqtyǵystar vırýsyn joıý jónin­degi kelisilgen jáne jaýapty algorıtmi bolyp tabylady. Memleket basshysy tek beıbit­shilik pen qaýipsizdikke teń jaýap­kershilik, ózara syılastyq jáne ishki máselelerge aralaspaý qaǵıdattary negizindegi beıbit únqatysý men syndarly kelissózder ǵana memleketter arasyndaǵy barlyq daýlardy retteýge negiz bolyp tabylýy tıis dep aıryqsha atap kórsetti. Osyǵan baılanysty Qazaqstan ulttyq jaratylystaný ǵylymdary aka­demııasynyń ǵalymdary ǵyly­mı jańalyqtardy jappaı qyryp-joıý qarýynyń jańa túrlerin j­a­saýǵa, qoldanýǵa tyıym salý jó­nin­­degi oryndalýy mindetti ha­lyq­­ara­lyq qujattardy ázirleý­diń mańyz­dylyǵyn qoldaı­dy. Atap aıt­qan­da, BUU qoldaýymen qyryp-joıý qarýyn jasaý jáne jetildirý úshin qol­danylýy múmkin ǵylymı ja­ńa­lyq­tar­dy tirkeý tizbesin jasaý. Sonymen qatar, áskerı bloktar­ǵa balama retinde, keń halyqaralyq yntymaqtastyqqa múmkindik bere­tin turaqty álem geografııasy men arnaıy halyqaralyq quqyqtar negizinde aýqymdy Álem Areal­daryn qurýdy qalyptastyrý jó­nin­d­egi qujat ıdeıalaryn júzege asy­­rý­­dy ómirlik mańyzdy dep esepteımiz. Mysal retinde Prezıdent óziniń bastamasy negizinde osydan 10 jyl buryn Semeıde aımaqtyń bes memleketimen qurylǵan Or­ta­­lyq Azııa ıadrolyq qarýsyz aı­maǵyn jáne osy negizde Shanhaı yntymaqtastyq uıymy aıasyndaǵy Qytaı Halyq Respýblıkasy, Reseı Federasııasy, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne О́zbekstan arasyndaǵy kóptarapty yntymaqtastyqty ádil keltiredi. Qazaqstan ǵalymdary Prezıdent usynǵan álemdik tártiptiń damý tujyrymdamasy memleketter arasyndaǵy ózara tıimdi ǵylymı yntymaqtastyq pen aımaqtyq máselelerdi birlese sheshý joldaryn izdeýge múmkindik beretindigine senim bildiredi. Sóıtip, 2015 jyly QHR Tóraǵa­sy Sı Szınpınmen kezdesýi barysynda Memleket basshysy «Nurly Jol» baǵdarlamasy aıasynda Qazaqstannyń kólik ınfraqurylymyn damytý boıynsha júrgizilgen aýqymdy jumys­tardyń nátıjesinde, Qazaqstannyń qazirdiń ózinde eýrazııalyq tran­zıtti keńeıtýge daıar ekendigin atap kór­setti. Qazirgi ýaqytta «Jibek jo­lynyń ekonomıkalyq beldeýi» sheńberinde QHR-dan EO-ǵa tranzıttik dálizderiniń nusqa­lary ázirlenýde. Bıylǵy jyly Sochı qalasynda ótken Qazaqstan men Reseıdiń shekaralastyq yntymaqtastyǵy forýmynda Memleket basshysy 2016 jyly qyrkúıekte Astana qalasynda «Eýrazııalyq keńistiktiń kóliktik jáne logıstıkalyq áleýe­tin damytý» taqyrybynda kezekti forým ótkizýdi usyndy. Osy rette, qazirgi ýaqytta «Úlken Eýrazııa» ıdeıasynyń tóńireginde ári qaraı birigý maqsatynda Qazaqstan ult­tyq jaratylystaný ǵylymdary akademııasynyń, Reseı jaratylystaný ǵylymdary akademııasy men Sınogıdro korporasııasy ǵalymdary Qazaqstan, Reseı, Qytaı jáne barlyq Eýrazııa memleketteri úshin «Eýrazııa» kanalynyń tıimdi ekendigine jańa dáıekter keltirýde. Qazaqstan ǵalymdary úshin halyqaralyq yntymaqtastyqtyń basqa bir perspektıvaly baǵyty – joǵary energııa tapshylyqtaǵy aımaqtardaǵy máselelerdi sheshýge arnalǵan jańǵyrtylatyn energetıka. Qazaqstanǵa, biregeı tabıǵı baılyqtardyń ıesi retinde, osy tehnologııalardy ıgerý jáne damytý qajet. Elimizde kremnııdiń bolýy bizge kún energetıkasyn ıgerýge múmkindik beredi. Renıı, selen, gallıı sııaqty jáne t.b. sırek metaldar elektrondy sala, aqparattyq tehnologııalar, bıomedısına, energııa únemdeý sııaqty joǵary tehnologııalyq salalar úshin materıaldar óndirýde já­ne energetıkada qatty otyn ele­ment­terin jasaýda basty ról atqarady. Bizdiń ǵalymdar retindegi maqsa­tymyz – osy metaldardy jerden bólip alý jáne olardy ekonomıkada qoldaný tehnologııalaryn jasaý. Eldiń jańa joǵary tehnologııalyq energetıkalyq klasterin, oǵan jańǵyrmaly energııa kózderin qosý arqyly qalyptastyrý orta jáne uzaq merzimdi perspektıvada Qazaqstannyń tek energetıkalyq qaýipsizdigin anyqtap qana qoı­maı, sonymen qatar, jalpy ekono­mıkanyń qarqyndy damýyn qam­tamasyz etedi. Bizdiń akademııanyń Qazaq­stan­nyń sý qaýipsizdigin qamtamasyz etý jáne Transqazaqstandyq kanaldy ǵylymı negizdeý jónindegi jobalary eldiń sý tapshy aımaqtaryn joǵary sapaly sýmen qamtýǵa múmkindik beredi. Energııa jáne sý tapshylyǵy bar elderdiń máselelerin bizdiń teh­nologııalardy transfertteý arqyly sheshý jarylys qaýpi bar shıelenis oshaqtaryn joıýǵa jáne jer betindegi beıbitshilikke járdemdesetindigi sózsiz. Nuraly BEKTURǴANOV, Qazaqstan Ulttyq jaratylystaný ǵylymdary  akademııasynyń birinshi vıse-prezıdenti, UǴA akademıgi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty.

Jahandy jaqsylyqqa jaqyndatý

Muhıttyń ar jaǵynda Qazaq­stan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń AQSh-tyń qoǵam jáne saıası qaıratkerlerimen kezdesýiniń qorytyndysynda Kar­negı qorynyń shtab páterinde bizdiń Prezıdenttiń usynysymen «Álem. XXI ǵasyr» atty manıfest qabyldandy.  Sonaý 1795 jyly nemistiń álemge máshhúr fılosofy Immanýıl Kant «Máńgilik álemge» – «K vechnomý mırý» traktatynda «Eger soǵys úshin qarýlaný osylaı jalǵasa berse, adamzat balasynyń aldynan bir ǵana naqty tańdaý shyǵady ne soǵys ataýlydan bas tartyp, beıbitshilikti qalaý, ne órkenıetti jalmaǵan ortaq zıratta bastary toǵysady», degen oı aıtady. Beıbit maqsattardy júzege asyrý úshin ol adamzat balasyn ortaq múddege biriktiretin dúnıejúzilik federasııa qurýdy usyndy. Kanttyń bul eńbegi napoleon soǵysynyń aldynda týǵan bolatyn. Odan keıingi eki ǵasyrda adam balasynyń baıaý bolǵanymen osy fılosof atap ótken úrdiske kele jatqanyn baıqaımyz. HH ǵasyrda álemdik úkimet qurý qajettigin Albert Eınshteın de kótergen bolatyn. XXI ǵasyrdyń basynda adamzat ekonomıkalyq, saıası, quqyqtyq, aqparattyq turǵydan qurylymy kúrdeli bolǵanymen tutas júıege aınalyp bara jatyr. Alaıda, bul jolda keri ketýshilik te joq emes, jańa syn-qaterler, qaıshylyqtar, soǵys oshaqtary týyp, memleketter búlinip, adamdar bas saýǵalaǵan bosqyndarǵa da aınalýda. Osylardyń barlyǵyn jeńý álemdik qaýymdastyqtan asa kóp kúsh-jigerdi talap etýde. Álemde buryn-sońdy bolmaǵan jalpyǵa birdeı qater tóndiretin qarý túrleri jasalyp, ol álemniń tynyshtyǵyna qater bolýda. 2016 jyldyń 31 naýryzynda bizdiń Prezıdenttiń usynysy – manıfestiń ómirge kelýi álemniń beıbit qalypta óristeýindegi mańyzdy qujat. Onda álemdegi ty­nysh­­­tyq­ty saqtaý jolyn­da ne isteý ke­rek­­ti­gi ja­ıynda naq­ty usy­nys­tar, pla­ne­ta­daǵy órke­nıet­terdiń bir-biri­men beıbit qaty­na­s­­tar­da bolýy jolyn­da álemdik azamattyq qoǵam men ja­handaǵy memleket bas­shy­larynyń nege basa nazar aýdarýy qajettigi kórsetilgen. Manıfeste alǵash ret «ózińdi demılıtarızasııalaý» úshin qandaı qadamdar jasaý qajettigi aıtylǵan. Memleket – asa kúrdeli áleýmettik qubylys. Memlekettik basqarý kimniń qolynda ekenine baılanysty, onyń syrtqy jáne ishki saıasaty solaı júrgizilip, memleket izgilikti úndeıdi, nemese jamandyq shashady. Quqyqtyq memleket ózin ózi toqtatyp, teris áserge boı aldyr­maı, ydyratýshy kúshterden góri biriktirgish jasampaz áleýetti arttyrýy tıis. Bul rette memle­ket­tiń isine barlyq elderdiń izgi ozyq oıly kúshteri, memleket, qoǵam qaıratkerleri, ǵalymdar men mádenıet ókilderi, zııalylar kómekteskenderi durys. Manıfeste jańadan «ólim sebetin qarýlardy ǵarysh keńistigine, Álemdik muhıttyń beıtarap sýlarynyń túbine, Ark­tıkaǵa ornalastyrýǵa tyıym salatyn jahandyq sheshim» qa­byldaý qajettigi usynylady. Qa­zirgi ýaqytta bul óte ózekti. 2016 jyly jahandyq jylynýdyń saldarynan muzdaqtardan jerdiń arshylýyna baılanysty Arktıkany bólý úderisi bastaldy. Reseı 2016 jyldyń naýryzynda Arktıkanyń 1 mln. 200 myń sharshy km jerin ózine qosý týraly BUU-ǵa tapsyrysyn ótkizdi. Mundaı tapsy­rystardy arktı­kalyq aımaqta jatqan ózge de elder ázirlep jatqanǵa uq­saıdy. Kóptegen sa­rap­shylardyń piki­rinshek, jaqyn aradaǵy 15-20 jyl ishinde ǵa­rysh keńistigin ıge­rip, onyń ishinde Aı men Mars jáne ózge planetalardy, aste­roıdtar men shy­ǵan­daǵy ǵaryshty zert­teýge degen memleketterdiń bel­sendiligi joǵarylaı túsedi. Osy sebepten ǵaryshtyq keńistiktegi qımyldardy da quqyqtyq retteý, ony baqylaý qajettigi týady. Ol jer betindegi beıbitshilikti saqtaý men ǵaryshtyq soǵystardy boldyrmaýdyń qajettiginen týady. Manısfestegi mańyzdy ereje – BUU aıasynda beıbitshilik pen turaqtylyq jáne qaýipsizdik boıynsha Jahandyq koalısııa qurý. Jer júzindegi barlyq memleketter birikken tusta, bir-birine degen syndarly áriptestik qatynastar ornaǵanda ǵana bir-birine qarsy áskerı bloktarǵa bólshektenýge jol berilmeıdi. Árıne, keleshekte bitimgershilik operasııalaryn tıimdi júrgizý úshin, memleketter arasynda áserı qaqtyǵystardy boldyrmaý úshin BUU bitimgershilik kúshterin jańǵyrtý qajettiligi bar. 2016 jyly jahandyq beıbit ómirge qatysty ózekti máselelerdi tereńirek baıyptaýda BUU-nyń arnaıy konferensııasyn joǵary deńgeıde ótkizý usynysy da aıtyldy. Osy jáne buǵan deıin de Qazaqstan tarapy kótergen bastamalar planetadaǵy tynyshtyqty saqtaýda halyqaralyq saıasatty tıimdi qalyptastyrýǵa yqpalyn tıgizýde. Sergeı ÝDARSEV, zań ǵylymdarynyń doktory, professor.

Kóńilge qonymdy manıfest

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi kezekti sammıt aıasynda jarııalaǵan «Álem. HHI ǵasyr» manıfesin 2010 jyly sáýir aıynda Vashıngtonda ótken birinshi sammıttegi sóılegen sóziniń zańdy jalǵasy dep bilemin. Elbasynyń alǵashqy sóılegen sóziniń túp tarıhy tómendegideı. Atalǵan sammıt óter aldynda BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn elimizge arnaıy kelgen sapar bary­synda Nursultan Nazarbaevtan negizgi baıandamashy retinde sóz sóıleýin suraǵan edi. Shynynda da, Elbasynyń memleket pen úkimet basshylaryna, búkil álemdik qoǵam­dastyqqa qaıyrylýǵa tolyqqandy moraldyq quqyǵy bar, jappaı qarýlanýdy toqtatýǵa toqtam aıta­tyn jalǵyz prezıdent. Qazaqstan Prezıdenti atalǵan I sammıtke qatysyp sóz sóıledi. Ony álemniń buqaralyq aqparat quraldary jarysa jazyp, baıan­damanyń óte ózekti máseleni qozǵaǵa­nyn jan-jaqqa taratyp jatty. Sodan beri alty jyl ótti. Elbasy «Álem. HHI ǵasyr» manıfesinde beıbitshilik tóńireginde jańa bastama kóterdi. Dúnıeniń jaqsy jaǵyna, jaqsy baǵytqa ózgeretin túri joq. Kerisinshe, ótken alty jyl ishinde Taıaý Shyǵystaǵy geosaıası ahýal tym shıelenisip ketti. Lıvııada, Sırııada soǵys oty órship, Iraktaǵy qaqtyǵystar eldiń ydyraýyna ákeldi. Sońǵy kezde DAISh syndy búldirgi kúshter paıda boldy. Qysqasy, qazirgi kezde álem apatty jaǵdaıda tur. Bir jaǵynan álemdik-órkenıettik turǵydaǵy problema paıda bolsa, ekinshi jaǵynan Irak, Sırııa men Pákistannyń bir jarym mıllıonǵa jýyq halqy bas saýǵalap, Eýropaǵa qaraı jóńkilýde. Búgingi qater burynǵydan da qaýiptirek. Álemdik terrorlyq kúshter ıadrolyq qarýdy qolǵa túsirý­ge jantalasyp álek. Mundaı umty­lys Nıderlandyda, Pákistanda boldy. Osy jerde Nursultan Nazarbaevtyń Vashıngtonda, Seýlde álemdik terrorızmge qatysty, olardyń ıadro­lyq qarýdy ıemdenýge umtylysy týraly áldeqashan aıtqan sózderin kóregendik dep aıtýǵa bolady. «Planeta taǵy da búkil adamzat úshin qasiretti saldarlary bar «qyrǵı-qabaq soǵystyń» ótkir júzinde terbele bastady. Dúnıe ázirshe ótken tórt onjyldyqtyń oń ınersııasynyń arqasynda saqtalyp tur» dep, Elbasy beıbitshilikti saqtaýǵa shaqyryp, álemge ún qatyp jatqany da sondyqtan. Keshegi ótken Iаdrolyq qaýipsiz­dik jónindegi sammıtte Nursultan Nazarbaev kóp keshiktirmeı Qazaq­standa 2016 jyly BUU-nyń Joǵa­ry deńgeıdegi halyqaralyq kon­ferensııasyn shaqyrýdy usyn­dy. Jeruıyqqa aınalǵan qazaq jerin­de, álemde tuńǵysh ret «ajal fabrıkasy» – polıgon jabylǵan elde jappaı qarýsyzdanýǵa baıla­nysty alqaly jıyndy ótkizý­diń sımvoldyq máni bar. Meniń uǵy­mym boıynsha Qazaq eli qazirgi órke­nıettegi rýhanı Mekkege aınaldy. 2010 jyly EQYU sammıti, Álem­dik jáne dástúrli dinder lıder­leriniń bes sezi Astana tórin­de órkenıetti jaǵdaıda ózekti máse­lelerdi talqylap, bir-birine degen qaıshylyqty kózqarastardan arylýǵa úndegen jıyndarǵa uıytqy boldy. Elbasynyń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi bul balamasy joq jeke-dara baǵdarlama dep aı­týǵa turarlyq. Osyndaı basta­ma­­nyń kópvektorlyq saıasat júr­gi­zip otyrǵan Memleket basshysy kún tártibine qoıǵany qýantady. Eliń ishki birliginde de úlken                       jeti­s­­­­­­ikterge qol jetkizgen, aza­mat­tyq biregeılikti, jalpyǵa bir­deı qoǵamdy qalyptastyrǵan El­basynyń aıtqany qaı jaǵynan da kóńilge qonymdy. Anatolıı BAShMAKOV, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti QHA kafedrasynyń meńgerýshisi.

Tirshilik talyqsyp turǵanyn umytpaıyq

Adamzat tabıǵattyń bir bólshegi.Tabıǵatsyz tirshilik te bolmaıdy. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaev Vashıngtonda ótken Iаdrolyq qarýsyzdaný jónindegi sammıtte kóptegen máselelermen qatar, joıqyn qarýdyń tabıǵatymyzǵa tıgizgen zardaptary týraly erekshe atap kórsetti. Bul ormandarymyzǵa da qa­tys­ty túıtkil. Planetamyz­