«Valeologııa» kitabyn qaıta qaraý kerek

Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń ǵylymdy ekonomıka men qoǵamǵa laıyqtaý, suranysqa ıe bolýǵa beıimdeý, ınnovasııalyq jobalarǵa baılanystyrý baǵyttarynda qolǵa alǵan sharalaryn qoldaı otyryp, myna máselege nazar aýdarǵanyn jón kórdik. Medısına qyzmetkerleri 15-19 jastaǵy jetkinshekterdiń ara­synda júkti bolý kórsetkishiniń ósip bara jatqandyǵyna alań­daý­ly. Respýblıka Statıstıka agent­tiginiń derekteri boıynsha elimizde jyl saıyn 15-19 jas ara­ly­ǵyndaǵy 10 myńǵa jýyq qyz ba­lanyń aıaǵy aýyr bolady eken. 2008 jyly osy jastaǵy ár myń qyz balanyń 31-i perzent kórgen. Túsik jasatqan 6000 áıeldiń 84-i 15 jasqa deıingiler, olardyń jar­tysy mundaı qadamǵa ekinshi ret barǵan. Medısınalyq tekserýden ótken ár 100 myń jet­kin­shektiń 1466-synyń  gınekolo­gııa­lyq aýrýǵa shaldyqqany anyq­talǵan.  Salamatty ómir sal­tyn qalyptastyrý máseleleri jónin­de­gi Ulttyq ortalyqtyń máli­metine súıensek, Qazaqstanda 14 jastaǵylardyń jynystyq qaty­nasqa barý faktileri tirkelipti. «Bizdiń jetkinshekterimiz mo­ral­dyq jaǵynan nege osylaı qul­dyraýda? Onyń negizi qaıda jatyr? Bulaı jalǵasa berse, erteńgi ahýal kúrdelene túspeı me?» degen saýaldarǵa Bilim jáne ǵylym mınıstrligimen birge     jaýap izdesek deımiz. Atalǵan máseleni zerttep júr­gen ǵalymdar men jýr­na­lısterdiń pikiri boıynsha jetkinshekterdiń jynystyq qatynasqa erte ba­rýy­na, basqa da sebeptermen birge, mektep baǵdarlamasyna 2002 jyly jazylǵan «Valeologııa» pá­niniń engizilýi yqpal etken. Osy pán bizden kóp buryn engizilgen Eýropa elderindegi kór­set­kishter jaǵańdy ustatady. Uly­brı­tanııada 2006 jyly káme­letke tolmaǵan 39 myń qyz bala júkti bolǵan. Bulardyń 7 my­ńy­nyń jasy 16-dan tómen. Basqa mem­leketterdegi jaǵdaı osy deń­geıles. Sodan keıin oılanasyń: mektep jasyndaǵy balalarǵa jy­nys­tyq qatynas týraly arnaýly pán arqyly qandaı da bolsa bilim-túsinik berýdiń qajeti bar ma dep. Endi osy «Valeologııa» páni­niń oqýlyqtaryn qysqasha taldap kórelik. Jalpy bilim beretin mektepterdiń 7-9 synyptaryna arnalǵan oqýlyqtyń 19-ta­raý­yn­da jynystyq damý úderisteri ashyq baıandalady. «Ondaǵy adam­nyń múshelerin sıpattaǵan sóı­lem­derdi muǵalim er balalar men qyz balalar aralas otyrǵan sy­nypta qysylmaı qalaı oqyp tú­sindiredi?! Sol sýretteýlerdi 7-synyp oqýshysyna baıandaýdyń qajeti qansha?» degen oıǵa keldik. Sóıtsek, soraqysy áli alda eken. Avtorlar psıhoseksýaldyq beıimdelý týraly aıta otyryp: «Dál osy kezeńde seksýaldy ba­ǵyt­tarda aýytqýlar baıqalýy múm­kin... Máselen, er balalar (balalar úıi) arasynda ǵana ósken er bala tek er balalarmen aralasý tájirıbesin alady. Solarmen al­ǵashqy balalyq jynystyq baı­lanystarda ósedi», dep sho­shy­ta­dy. Mundaı qylyqty aıyp­ta­maı­dy, bolyp jatatyn daǵdyly áreket túrinde jaıbaraqat áńgi­meleıdi. Muny az deseńiz: «10-12 jasta jynystyq gormondar ónýi bas­talady da, jynystyq áýes­te­ný naqtyraq bilinedi. Osy ýa­qyt­ta qyzǵa degen tańdamaly qy­zy­ǵý­shylyq  baıqalady», dep bala­nyń basyn aınaldyrady. Ári qaraı qyz balany músindep sýretteıdi de, mahabbatqa kóshedi. Evgenıı Onegınnen úzindi keltiredi. Kóptegen júrek yrǵaǵy, Jas keýdesin qozǵady. Táni beıneni ... izdedi,  dep alady da: «Eger adam somdalǵan «beınege» saı serik kezdestirse, onda jynystyq áýestik birneshe márte kúsheıedi», dep ábden sha­tastyrady. Shabyttanyp alyp: «Paıda bolǵan bıologııalyq jáne áleýmettik áýen óz sheshimin tabady: mahabbat obektisi taby­la­dy. Emosııa  oń túrine aýy­sa­dy, ol seksýaldy baılanysta óte kúshti», dep eliktiredi. Mundaı seksýaldy baılanystyń den­saý­lyqty saqtaýdaǵy tıimdiligi de kúshti dep jeliktiredi. «Sek­sýal­dy ómir mańyzdy bıologııalyq regýlıator bolyp tabylady» dep taǵy da qamshylaıdy. Sodan keıin túsik týraly baıandaýǵa kóshedi. Biz aıtýǵa aýzymyz barmaı, «Valeologııa» oqýlyǵyndaǵy ashyq jynystyq áńgimelerdiń jadaǵaı degenderin ǵana keltirdik. Onyń ózi ońyp turǵan joq. Osynyń bári balany túzeýdiń ornyna kúzeıtinin, oǵash áre­ketterge ıtermeleıtinin ańǵarý qıyn emes. Sondyqtan da bolar, Reseıdiń kóptegen qalalarynda ustazdar men ata-analar Bilim mı­nıstrliginiń oqýshylarǵa jy­nys­tyq tárbıe berý jónindegi nus­qaý­laryn oryndaýdan úzildi-kesildi bas tartqan. Eger bizdegi ata-analar myna oqýlyqty taldap qarap shyqsa, dál osylaı jasar edi. Qoryta aıtqanda, «Valeologııa» – joǵary oqý oryndaryna usynylatyn pán. Ony qajet dep jatsaq, jynystyq sıpattaýlardan aryltyp, «Adam men adam­zattyń negizgi qundylyqtary», «Densaý­lyq degenimiz ne?», «Salamatty ómir salty degenimiz ne?», «Adam­nyń bıologııalyq rıtmi», «Aqyl-oı eńbegi», «Ta­maq­taný ıdeo­lo­gııasy», «Zııandy áreketter» sekildi taraýlaryn qaldyrý kerek. Onda da oqýshyǵa túsinikti tilde qaıta jazǵan jón. О́ıtkeni, avtorlar bu­rynnan bar akademııalyq eńbek­terden kesek-kesek ala salǵan. Shákirt túgili, arnaýly ázirligi bar adamdardyń ózine aýyr. Toqeterine kelsek, «Va­leo­logııany» «páleologııaǵa» aınal­dyr­ǵan, balalardy jynystyq áreketterge erte barýǵa ıtermeleıtin taraýlardan aryltý qajet. Redaksııadan: Bul maqala buǵan deıin Bilim jáne  ǵylym mınıstriniń atyna saýal retinde joldanǵan eken. Máseleniń asa mańyzdylyǵyn eskergen Bilim jáne ǵylym mınıstri Baqytjan Jumaǵulov jaqynda «Valeologııa» pánin oqytýdan alyp,  onyń saǵattaryn «О́zińdi óziń tany» pániniń saǵattaryna qosý týraly sheshim shyǵardy. Bárekeldi deıik. Aldan SMAIYL, Májilis depýtaty.