Tanym • 17 Naýryz, 2021
Qazaq dalasyndaǵy ashtyq jáne onymen kúres týraly
Qazaq halqy Keńes ókimetiniń tusynda birneshe alapat ashtyqty bastan keshirdi. Sonyń biri – 1921-1922 jyldardaǵy ashtyq edi. Bul ashtyq – tek Qazaqstannyń 5 gýbernııasyn ǵana emes, Reseıdiń 30-dan astam gýbernııasyn qamtydy. Ásirese, Reseıdiń Samara, Saratov, Povolje, Ońtústik Ýkraına, Qyrym, Bashqurtstan, Prıýrale jáne Batys Sibir aımaqtary ashtyqtan qatty zardap shekti. Ashtyq jaılaǵan osy 35 gýbernııany mekendegen 90 mıllıon halyqtyń 40 mıllıony (resmı málimetterde 28 mln) ashtyqtyń aýyr zardabyn tartsa, onyń 5 mıllıonnan astamy alapat ashtyqtyń qurbany boldy. 1920 jylǵy 28 tamyzǵa deıin júrgizilgen demografııalyq sanaq pen osy jyldyń kúz aılarynda aıaqtalǵan QAKSR aýyl sharýashylyǵy sanaǵynyń nátıjelerine sáıkes jasalǵan QAKSR Statıstıka basqarmasynyń qorytyndysy boıynsha 1920 jyly QAKSR-de barlyǵy 4.938.383 adam tirkeýge alynsa (sol kezdegi Túrkistan AKSR-ine qarasty Syrdarııa jáne Jetisý oblystarynyń halqyn qospaǵanda), 1923 jyly QAKSR-degi halyq sany – 3.786.910 adam bolǵan. Budan 1920-1923 jyldar aralyǵynda QAKSR-de halyq sanynyń 1.151.473 adamǵa kemigenin baıqaımyz (Osy málimetke qaraı otyryp, shamamen alǵanda azaıǵan 1,151 myń halyqtyń qanshasynyń ashtyqtan, qanshasynyń juqpaly aýrýlar men indetterden qaıtys bolǵanyn jáne qanshasynyń kórshiles respýblıkalarǵa bosyp ketkenin tereń zerttep, naqtylaý qajet degen qorytyndy jasaımyz). Ashtyq bastalǵan soń-aq, V.I.Lenın bastaǵan bolshevıkter partııasy shuǵyl dabyl qaǵyp, ashtyqqa qarsy kúres jumystaryn bastady. Osy jumys aıasynda, 1921 jyly 18 maýsymda Búkilreseılik OAK dekreti boıynsha Ashyqqandarǵa kómektesetin Ortalyq komıssııa (SK Pomgol) qurylyp, ony BOAK tóraǵasy M.I.Kalının basqardy. Mundaı komıssııalar RKFSR-ǵa qarasty barlyq avtonomııaly ulttyq respýblıkalar men oblystarda, gýbernııalar men ýezderde túgel quryldy. Sonyń biri – 1921 jyly 8 shildede qurylǵan QAKSR OAK janyndaǵy Ashyqqandarǵa kómektesetin tótenshe komıssııa (AKTK) edi. Komıssııany Qazatkom tóraǵasy S.Meńdeshev basqarsa, onyń alǵashqy quramyna múshe bolyp Azyq-túlik (I.O.Shleıfer), Jer-sý (V.N.Harlov), Áleýmettik qamsyzdandyrý (Á.T.Jangeldın) halyq komıssarlary jáne JShI halkomatynyń ókili kirdi. Barlyq gýbatkomdar men ýatkomdardyń jáne aýatkomdardyń janynan ashyqqandarǵa kómektesetin jergilikti komıssııalar quryldy. Bolatkomdardyń, aýyldyq jáne selolyq keńesterdiń janynan ashyqqandarǵa kómektesetin ózara kómek komıtetteri men uıashyqtar uıymdastyryldy. 1921 jyly 6 qazanda ótken QAKSR Keńesteri II seziniń 4-shi májilisinde Azyq-túlik halkomynyń mindetin atqarýshy I.O.Shleıfer «Ashtyqpen kúres týraly» baıandama jasady. Sezd Shleıferdiń baıandamasyn talqylap, «Ashtyqpen kúres týraly másele jónindegi qarar» qabyldady. 1921 jyly 25 qazanda QAKSR OAK Prezıdıýmy AKTK quramyn keńeıtip, ony Ashyqqandarǵa kómektesetin ortalyq komıssııaǵa (AKOK) aınaldyrdy (Komıssııa 1922 jyldyń 26 qyrkúıeginde taratylyp, onyń ornyna Ashtyq saldarymen kúresetin ortalyq komıssııa quryldy). AKOK quramyna ashyqqandarǵa kómektesýge yqpal jasaı alatyn barlyq memlekettik bılik organdarynyń ókilderi engizildi. 1922 jyly 12-17 aqpan aralyǵynda ashtyqqa ushyraǵan gýbernııalar ókilderiniń qatysýymen Orynborda ótken Ashyqqandarǵa kómektesetin komıssııalardyń I búkilqyrǵyzdyq (búkilqazaqtyq) sezinde AKOK tóraǵasynyń orynbasary S.D.Sergeev ashtyqpen kúres týraly baıandama jasady. Al arada 2 kún ótken soń Orynborda bastalyp 27 aqpanǵa deıin sozylǵan Ekinshi oblystyq partkonferensııa delegattarynyń aldynda S.Meńdeshev «QKSR-degi ashtyq jáne onymen kúres týraly» baıandama jasady. Biz búgin Qazatkomnyń tuńǵysh tóraǵasy bolǵan S.Meńdeshevtiń stenografııalyq esepke túsken osy baıandamasyn (QRPA, 139-qor) orys tilinen aýdaryp, redaksııaǵa usynǵan Sábıt Shildebaıdyń materıalyn jarııalap otyrmyz.
Pikir • 17 Naýryz, 2021
Endigi másele – sapaly zań daıyndaý
«Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń 1995 jylǵy 26 jeltoqsandaǵy №2733 Konstıtýsııalyq zańynyń 9-baby – Respýblıka Prezıdentiniń Parlamentke qatysty ókilettigi dep atalady.
Pikir • 17 Naýryz, 2021
Qaı halyq úshin de jer qadirli
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń jerdi sheteldikterge satpaý jáne jalǵa bermeý jónindegi sheshimin qoldaımyz. Jer – ata-babalarymyzdan urpaqqa mıras bolyp qalǵan asyl mura.
Álem • 17 Naýryz, 2021
Eýropanyń sıfrly onjyldyǵynyń mańyzy joǵary
Taıaýda Eýropalyq komıssııa «sıfrly onjyldyq» qujatyn qabyldady. Onda 2030 jylǵa deıingi sıfrly tehnologııa salasyndaǵy ózekti máseleler qamtylǵan. Project Syndicate jobasy aıasynda «Egemen Qazaqstan» jarııalap otyrǵan maqalalardyń bireýi osy máselege arnalǵan. Eýropalyq odaqtyń Syrtqy ister jáne qaýipsizdik saıasaty jónindegi joǵary ókili Hosep Borrel men Eýropalyq odaqtyń Básekelestik jónindegi komıssary Margret Vestager birlesip ázirlegen maqalada qart qurlyqtyń sıfrlandyrý salasyndaǵy kózqarasynyń mańyzy jaıly sóz qozǵalady. Avtorlardyń sózine súıensek, Eýropalyq odaq álemdegi sıfrly tehnologııa salasyn durys baǵytqa burýǵa qabiletti. Bul maqsatqa qol jetkizý úshin qart qurlyqtyń sheneýnikteri tıisti sharalardy iske asyryp, halyqaralyq yntymaqtastyq ornatýy qajet. Prınston ýnıversıtetiniń bıoetıka professory Pıter Sınger AQSh-taǵy mynadaı qyzyq oqıǵaǵa toqtalady. Turǵyndarǵa vaksına salýǵa jaýapty Hasan Gokal artyq qalǵan ekpelerdi basqa adamdarǵa egedi. Keıinirek osy áreketi úshin jumystan shyǵarylyp, jaýapqa tartylǵan. Avtor osy oqıǵada dárigerdi qýdalaǵandardy synǵa alady. Esterińizge salaıyq, álemdegi mańyzdy da ózekti taqyryptar jóninde biregeı kontent ázirleıtin Project Syndicate jobasynyń maqalalary Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń qoldaýymen jaryq kórip otyr.
Rýhanııat • 16 Naýryz, 2021
Arhıv – adamzattyń ǵasyrlar boıy jınaqtalǵan tarıhı jady, búgin de, erteń de urpaqtar múddesine qyzmet etetin máńgilik mura. Keńestik bılik tusynda qazaq halqynyń ótken tarıhynyń talaı kezeńi, aýmaly-tókpeli oqıǵalary, olardyń sebep-saldary, eli úshin, jeri úshin janpıda tirlik keshken dańǵaıyr tulǵalar, handar men bıler, batyrlar, ǵulamalar, repressııa qurbandary jáne taǵy da basqalar jaıynda kóp nárse kúńgirt, «jabýly qazan jabýly» kúıinde kelgeni, tipti olardy halyq jadynan múlde óshirý áreketteri bolǵany bárimizge málim.
Rýhanııat • 16 Naýryz, 2021
Adamdyqty, erlikti aıtqan eren aqyn
Aqyn Jambyl taǵdyrynyń alǵashqy kezeńi, dálirek aıtsaq, Keńestik dáýirge deıingi ómir joly «qar qaýyp, muzǵa túsken», qoqandyq otarlaýdyń oıranynan paıda bolǵan asa aýyr jaǵdaıda ótti.
Ádebıet • 16 Naýryz, 2021
Irkes-tirkes jóńkigen aqsha bulttar arasynda ushyp bara jatyr eken deıdi. Qaıda barady? Jerge qashan túsedi? Pándáýı tirlikpen kúnde aralas-quralas júrgen aýyldastaryna qashan qaıtady? Bul arasyn ajyratyp alýǵa yntasy da, yqylasy da joq, ón boıyn belgisiz bir kógildir álemge enip ketsem-aý degen qushtarlyq bılegen Aqtoty aq torǵyndaı osy jumbaq álemnen keri qaıtqysy kelmedi. Janynyń syńsyǵan kúıi júregin beý-beýletken beınetti kúnderiniń barlyǵy osymen bitse eken dep tileıdi. Jeńildep qalypty, tula boıynda ókinishtiń taby da, syzy da bilinbeıdi. Tek bir ǵana ýaıymy bar sııaqty. Ol neniń ýaıymy?
Álem • 16 Naýryz, 2021
AQSh-ta indetten qaıtys bolǵandar sany kún sanap ósip keledi
Nıý-Iork meri Bıll De Blazıo COVID-19-dan qaıtys bolǵandarǵa arnalǵan saltanatta pandemııa qurbandarynyń sany Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta, Vetnamdaǵy qaqtyǵysta, Sendı daýylynda jáne 2001 jylǵy 11 qyrkúıektegi terrorlyq shabýyldar kezinde qaza tapqan qala turǵyndarynyń sanynan asyp túskenin málimdedi, dep habarlaıdy Egemen.kz
Álem • 16 Naýryz, 2021
Qytaı Alibaba-dan medıa aktıvterinen bas tartýdy talap etti
Qytaı bıligi kompanııadan medıa aktıvterin azaıtý maqsatynda aldaǵy ýaqytqa jospar qurýdy surady, dep habarlaıdy Egemen.kz Wall Street Journal saıtyna silteme jasap.
Oqıǵa • 16 Naýryz, 2021
Osydan eki jyl ǵana buryn qurylǵan «Merki» memlekettik tabıǵı qaýmalyna qarasty orman qory jeri men Qyrǵyz Alataýy aýmaǵynda qorǵaý jáne kúzetý jumystarynyń talapqa saı uıymdastyrylýynyń nátıjesinde óńirden buryn-sońdy kezdespegen, «Qyzyl kitapqa» engizilgen birqatar ań-qustar paıda bolyp, sany ósýde.
