Saban aqsha osylaı sarqylǵan edi

Elimiz táýelsizdikke qol jetkizgen tusta deklarasııa, zań, qaǵaz, halyqaralyq talaptar men normatıvter jáne qujattar negizinde egemendik jarııalanǵanymen, is júzinde shyn mánindegi shynaıy derbes el bolýdyń aýyly áli alys jatqandaı edi. Dál osy kezde táýelsizdikke qoıylatyn talaptardyń on eki de bir nusqasy bolmaǵany da aqıqat. Baıyppen aıtqanda, táýelsizdigimiz aıaǵyn jańa ǵana táı-táı basqan sábı ispettes edi. Árıne, táýelsizdik qajet etken talaptardyń biri – egemen eldiń derbes aqsha-nesıe júıesi edi. Táýelsizdik alǵan tusta elimiz birtutas burynǵy keńestik rýbl aımaǵynda turdy. Saban aqsha táı-táı basqan táýelsizdigimizdi tuqyrtyp jibere jazdady. Sol kezde qalyptasqan kúrdeli jaǵdaılarǵa baılanysty ulttyq valıýta aınalymǵa engizile qoımaǵan edi. Ne isteý kerek? Ulttyq bank júıesi fılıalynyń burynǵy basshysy, atalǵan salanyń maıtalman jetekshileriniń biri Borıs IZBASAROVPEN áńgimemiz osy baǵytta órbidi. – Borıs Izbasaruly, siz 1992 jyl­­dyń basynda sol kezdegi Ult­tyq bank­tiń tóraǵasy Ǵalym Baınaza­rov­­tyń usynysymen jáne sol jyl­dar­daǵy Oral oblysynyń basshy­sy Náji­me­den Esqalıevtiń kelisimi­men Ult­­tyq bank­tiń oblystyq basqarma­sy­nyń bas­shysy bolyp taǵaıyn­dal­ǵan­ ekensiz. Sol kezdegi eldegi aqsha-nesıe júıe­siniń jaı-kúıi jóninde ne aı­tar edińiz? – 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda elimiz egemendik alǵanymen respýb­lı­kamyzdaǵy bank júıesi burynǵy Keńes Odaǵynyń memlekettik bank quzy­ryna táýeldi bolyp qala berdi. Mundaı táýel­dilik, qıraǵan KSRO memleke­tiniń qańsyǵyna amalsyzdan moıynusyn­ý­shylyq tól teńgemiz aınalymǵa engizil­gen ýaqytqa, ıaǵnı 1993 jyldyń 15 qarasha­syna deıin jalǵasa berdi. Sonyń saldarynan táýelsizdiktiń eń alǵashqy jyldarynda sol kezdegi respýblıkanyń bank júıesi tikeleı óziniń aqsha-nesıe saıasatyn júrgize almady. Bulaı bolatyn sebebi, egemen eldiń óz aqshasy aınalymǵa enip úlermegen edi. – Sizdiń jeke pikirińizshe, munyń sebebi nede? – Árıne, kezinde onyń ártúrli sebep­teri bolǵany belgili. Sol tusta burynǵy keńestik keńistiktegi Baltyq boıy res­pýblıkalary, Ýkraına, Belorýssııa, tipti, О́zbekstan men Qyrǵyzstan da aldy-arttaryna qaramaı ózderiniń ulttyq valıýtalaryn birinen soń biri aınalymǵa engizip jatty. Endeshe, bizder nege olardan qalyp qoıamyz dep asyǵystyq jasaýdyń sońy Qazaqstan jaǵdaıynda oryn alýy ábden yqtımal keleńsiz jaǵdaılarǵa aparyp soqtyrýy da múmkin edi. Sondyqtan Qazaqstan basshysy Nursultan Nazarbaevtyń tól teńgemizdi engizý jóninde jeti ret ólshep, bir ret kesý sıpatyndaǵy ornyqty kózqaras ustanǵany durys boldy dep esepteımin. Sóıtip, Qazaqstan 1993 jyldyń 15 qarashasyna deıin sol kezde qalyptasqan kúrdeli jaǵdaılarǵa baılanysty rýbl aımaǵynda qala berdi. Birinshiden, munyń ózi respýblıkadaǵy baıyrǵy tur­ǵyndar sany qyryq paıyzǵa da jetpeı­tin jaǵdaıda eldiń tutastyǵy men qaýip­siz­digin saqtaý maqsatynda sanaly túrdegi kesheýildeý boldy dep te oı túıýge bolady. Onyń ústine, irgedegi kórshimiz Reseı bul kezde burynǵy keńestik aqsha júıesinde qalyp qoıǵan edi. Ekinshiden, biz qaıtkende de Reseıdegi joǵary-tómen baldy ózgeristerden syrt qala almaıtyn edik qoı. Sondyqtan da árıne, áliptiń artyn baǵýǵa týra kelgeni anyq. – Egemendik alǵannan keıingi kezeńde eń aldymen Reseıde, sodan keıin Qazaqstanda taýarlardyń quny erkin aınalymǵa jiberilgen kez esińiz­de me? Onyń qandaı teris saldarlary boldy degen oıdasyz? – Muny da táýelsizdiktiń tańsári shaǵy men ótpeli kezeńniń bizge artqan taǵy bir úlken synaǵy dep eseptegenimiz jón shyǵar. Qazaqy túsinikke saıǵanda bylaı tartsań arba synady, bylaı tartsań ógiz óledi degen shaq edi bul. Taýarlardyń erkin aınalymynyń tıimdi jaqtaryna qosa teris áserleri de bolmaı qalǵan joq. Bul úderis ınflıasııanyń keńi­­nen etek jaıýyna ákelip tiredi. О́tpeli ke­zeńde óndiris oryndary birinen soń biri ja­bylyp, óndiris kórsetkishteri qul­dy­rap tú­sip jatty. Elde taýar tapshylyǵy bastaldy. Onyń áseri ınflıasııa mólsherin odan ári tereńdete tústi. Bul faktor­lar respýblıkadaǵy buǵan deıingi keńestik sıpattaǵy bank júıesiniń de birjolata turalaýyna ákelip soqtyrmaı qoımady. Elde jappaı jumyssyzdyq etek ala bas­tady. Jalaqy, ótemaqy jáne zeınetaqy sekildi áleýmettik tólemderdiń ýaqy­tynda tólenbeý kórinisteri de dál osy kezeńge sáıkes keldi. Aqshanyń quny bolmaǵan soń ózara esep aıyrysýdyń jabaıy tásilderi kórinis bere bastady. Sonyń biri – barterlik taýar aınalymy júıesi jáne óndiris oryndarynda jumys isteıtin adamdarǵa aqshanyń ornyna ártúrli zattaı tólemder berilýi edi. – Sol 1992 jyly Ulttyq bank­tiń res­pýblıka oblystaryndaǵy basqar­ma­­la­ryna tán qyzmet tásili qandaı edi? – Aıtaıyn. Degenmen, dál osy arada maǵan sál sheginis jasaýǵa ruqsat etke­nińiz jón shyǵar. Bul arada aıtaıyn degenim, 1988 jyly Keńes Odaǵy­nyń memlekettik bank júıesinde bir­qatar reformalar men ózgerister jasaldy. Soǵan seıkes bankterdi maman­dan­dyrý joldary júrgizilip, Agroóner­kásipbank, Kredsosbank jáne О́nerkásip­qurylysbank delinetin salalyq bank­ter quryldy. Bunyń bári de burynǵy KSRO memlekettik banki quramynan enshi alyp shyqqandar edi. Oblystarda bulardyń basqarmalary quryldy. Bular respýblıkalyq vedomstvalarǵa qarady. Men sol kezde elimizde jańadan quryl­ǵan Ulttyq banktiń oblystyq basqar­­masyna osy júıeden aýysyp keldim. Ulttyq bank burynǵy KSRO memle­ket­tik bankiniń izinde quryl­dy. Ári bizge sol kezde bıýdjettiń orynda­lýynyń bar­lyq esep-qısabyn túgen­deý isi tapsyryl­dy. Bul mindetti buǵan deıin Kredsosbank, ıaǵnı nesıelik- áleýmettik bank júıesi atqaryp kelgen edi. Bular negizinen kommersııalyq bankter bolǵandyqtan, atqaryp kelgen fýnksııalary qaıtadan Ulttyq bank júıesine aýystyryldy. – Árisin aıt ta, berisin aıt, endi tól teńgemiz aınalymǵa kirgen 1993 jyl­dyń qarashasyna qaraı jaqyndasaq... – Árıne, jaqyndaımyz. Onyń aldynda mynandaı bir keraǵar jaıtty aıta ketýge bolady. 1993 jyldyń tamyz aıynda Reseı óz rýblin aınalymǵa engizdi. Sol kezde qoǵamdyq ómirde joq eldiń ábden qunsyzdanyp ketken saban aqshalary Qazaqstanǵa qaraı quıyldy. Topan aqshaǵa paıdaǵa asatyn dúnıe-múlik pen ishýge jáne jeýge keletin azyq-túliktiń bári de qoparyla satylyp alynyp jatty. Onyń qanshasy syrtqa ketkenin bir qudaıdyń ózi biledi. Inflıasııa deńgeıi buryn-sońdy bol­maǵan shekke, ıaǵnı 360-380 paıyzǵa deıin aspandap kóterilip ketti. Bul árıne, burynǵy keńestik rýbl júıesi týraly ekenin oqyrman ańǵaryp otyrǵan shyǵar. Temeki tartatyn ádetim bolýshy edi. Sondyqtan da ózgesin aıtpaǵanda sol kezde bir qorap temekiniń baǵasy bes myń rýbl bolǵany esimde qalypty. Osyndaı qysyltaıań shaqta 1993 jyldyń 15 qarashasynda tól teńgemiz aınalymǵa engizildi. Saban aqsha osylaı sarqyldy. Dál osy kúnnen bastap, egemen elimiz ózi­niń aqsha-nesıe saıasatyn eshkimge alań­damaı derbes júrgizýge múmkindik aldy. – Osy bir kúnder sizdiń jadyńyzda qandaı ereksheligimen saqtaldy? – Esimde qalǵany eki kún boıy, naq­tyraq aıtqanda, 1993 jyldyń 15-17 qarashasy aralyǵynda elde turǵyndardyń qaıta esep jasap úlgerýleri úshin burynǵy keńestik rýbl men ulttyq teńgemiz qatar qoldanyldy. Iаǵnı, osy kúnderde onyń ekeýi boıynsha da saýda-sattyq jumystary júrgizilip jatty. Tól teńgemiz aınalymǵa engizilgennen keıin, el-jurttyń rýhy odan ári kóterilip, keýdelerin maqtanysh sezimi kernedi. Sol kezde AQSh dollaryna shaqqanda teńgemizdiń baǵamy 4,67 teńgeni qurady. – Borıs Izbasaruly, siz buǵan deıin­gi barlyq sanaly ǵumyryńyzdy eli­mizdiń Ulttyq bank júıesiniń nyǵa­ıýyna arnadyńyz. Ári bul sala­nyń bilikti jetekshisi ǵana emes, sonymen birge bilgir mamany da bola bildińiz. Osy turǵyda alǵashqyda 4,67 dep belgilengen teńge baǵamynyń turaqtap tura almaı qalǵany jónin­degi pikirińizdi bilgimiz keledi? – Bul saýaldyń jaýaby óte qara­paıym. О́zińiz aıtap ótkendeı, o bas­taǵy teńge baǵamynyń turaqtylyǵy uzaqqa sozylmaǵany shyndyq. Biz bul máse­lege shynaıy kózqaras turǵysynan qaraı bilýge tıispiz. Meniń oıymsha ótpeli kezeńdegi el ekonomıkasynyń turaqsyzdyǵy, baýyryn erkin jaza almaýy AQSh dollaryna shaqqandaǵy ulttyq valıýta baǵamynyń ósýine ákelip soqtyrdy. Bir sózben aıtqanda, teńge turaqtylyǵy el ekonomıkasynyń ósýine tikeleı baılanysty. Ekinshiden, sol tustaǵy ártúrli áleý­mettik-ekonomıkalyq qıynshy­lyq­tar, óndiris oryndarynyń jabylýy men eksporttyq áleýetimizdiń tómendigi de bul úderisti údete tústi. Sonymen birge, egemendiktiń alǵashqy jyldarynda teńge baǵamynyń ózgerýi eldegi altyn-valıýta qorynyń azdyǵynan ári onyń jınaqtalyp úlgere almaı jatqanynan da oryn alǵanyn ashyq aıtýǵa týra keledi. Bank júıesi termıninde tólem balansy degen uǵym bar. Ony ýaqytynda ustap, qadaǵalap turmasa, belgili bir eldegi aqsha-nesıe júıesi kúrdeli jaǵdaılarǵa kezdesedi. Bul arada aıtaıyn degenim, egemen elimiz sol bir jyldarda tólem balansynyń turaqtylyǵyn saqtaý úshin Halyqaralyq valıýta qorynan qarjylaı kómek alǵan edi. Keıin óz qolymyz óz aýzymyzǵa jetken kezde bul qarajat qaıtarylyp berildi. Sonymen birge, keńestik kezeńdegi KOKP saıasaty Qazaqstanǵa negizinen shıkizattyq aımaq deńgeıinde qaraý men baǵalaý úrdisin qalyptastyrdy. Bul belgili bir dárejede shyndyqqa da sáıkes keledi. Sonyń salqyny táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda da sezilip turýshy edi. Teńge baǵamynyń ózgerýine bul jaıttyń da áseri bolǵanyn joqqa shyǵara almaımyz. Qalaı desek te, tól teńgemiz aınalymǵa kirgennen keıin elimiz tomaǵa-tuıyqtyqtyń kórpesin serpip tastap ózge memlekettermen saýda-ekonomıkalyq qarym-qatynastardy emin-erkin ornyqtyra bastady. Bárine de ýaqyt tóreshi. Adam jaqsyǵa tez úırenedi emes pe. Bir kezdegi ótpeli kezeńniń qıynshylyqtary búginde artta qaldy. El ekonomıkasy ósip-órkendep, qanatyn keńge jaıa tústi. О́zge elderge shyǵarylatyn eksporttyq áleýetimizdiń úles salmaǵy jyldan-jylǵa kóbeıip keledi. Táýelsizdiktiń eleń-alańynda jáne ótpeli kezeńde turalap qalǵan nysandardy ornynan turǵyzý jáne jańa kásiporyndar ashý úshin myqty ınvestorlar qajet edi. Solaı boldy da. Elbasynyń sarabdal saıasatynyń arqasynda Otanymyz – Qazaqstan búginde álemdegi ınvestısııalyq tartymdylyǵy joǵary memleketterdiń birine aınaldy. Respýblıkamyzda ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlamalardyń júzege asyrylýy ekonomıkamyzdy tek munaı-gaz sekildi strategııalyq shıkizat kózderi arqyly kóterý qajettiliginen sýyryp alyp shyqty. Osy jetistikterdiń bári teńgemizdiń turaqtylyǵyn qamtamasyz ete alatyn taptyrmas tetikter edi. Teńge – táýelsizdiktiń basty nyshandarynyń biri. Búginde egemen elimizde aqsha-nesıe saıasaty oń jolǵa qoıylǵan. – Áńgimeńiz úshin rahmet. Áńgimelesken Temir QUSAIYN, «Egemen Qazaqstan» Batys Qazaqstan oblysy