Kásiptik oqýdyń kúngeıi men kóleńkesi
Elbasy «Ult Jospary – qazaqstandyq armanǵa bastaıtyn jol» atty maqalasynda 2017 jyldan bastap «Barsha úshin tegin kásiptik-tehnıkalyq bilim» jobasyn júzege asyrý týraly mindet qoıdy. Ýaqyt talabynan týǵan óte ózekti másele. Sońǵy jyldary elimizde qarqyndy júrgizilip jatqan ındýstrııalandyrý baǵdarlamasynyń tájirıbesi anyq kórsetkendeı, ekonomıkamyz kásibı jumysshylar men bilikti ınjener kadrlarynan múlde jutap qalypty.
Elimizdiń eńbek rynogynda ınjener-tehnıkter men kásibı jumysshy mamandarynyń tapshy bolyp kele jatqanyna biraz jyldyń júzi boldy. Onyń esesine arnaıy orta bilim nysandarynyń dıplomdaryn alǵan zańgerler, ekonomıster jáne basqa gýmanıtarlyq sala «mamandary» qaptap ketti. Qaraǵaıdaı dıplomy bar jańaǵy «mamandar» eńbek rynogynyń suranysynan syrt qalyp, elimizdiń esepte bar jáne esepte joq jumyssyzdar otrıadyn tolyqtyryp júr. Jasyratyny joq, osy «dıplomdy jumyssyzdardyń» 100 paıyzy derlik qazaqtar. Bir ǵana mysal, osydan birer jyl buryn jolymyz túsip Rýdnyı qalasynda boldyq. Sonda SSKО́B qurylymdaryna jumysshy mamandaryn daıarlaıtyn tamasha jabdyqtalǵan kásiptik-tehnıkalyq oqý orny bar eken. Onyń elektrmen dánekerleýshiler, slesarlar men tokarlar daıarlaıtyn bólimderinen birde-bir qazaq jastaryn taba almaı qaıran qaldyq. Árıne, bul máselede tehnıkalyq bilim berý júıesiniń qazaq tiline kóshýiniń kenjelep qalýy, osyǵan baılanysty aýyl jastaryn oqýǵa tartýdyń qıyndyǵy, qazaqtar kóp qonystanǵan óńirlerde óndiris oshaqtarynyń tapshylyǵy sııaqty tolyp jatqan obektıvti jáne sýbektıvti sebepteri bolýy múmkin. Alaıda, eń bastysy, qazaq jastarynyń arasynda jumysshy mamandyǵynyń bedeli tómen ekendigi ashy shyndyq.
Sońǵy shırek ǵasyr ýaqyt ishinde biz kásiptik-tehnıkalyq bilim berý júıesiniń bazasyna balta shaptyq. Jekeshelendirýdiń jóni osy eken dep, kezinde keıbir óńirlerdiń maqtanyshyna aınalǵan, bazasy iri óndiristik keshenderge bergisiz kásiptik ýchılıshelerdi talan-tarajǵa saldyq. «Batpan quıryq» tegin qolyna tıgen «kóldeneń kók attylar» oqý sheberhanalarynyń ozyq tehnologııalary men qural-jabdyqtaryn kúresinge tastap, tek syńǵyrlaǵan ǵımarattardy ǵana alypsatarlyq quralyna aınaldyrdy. Aqıqatyn aıtsaq, sońǵy jyldary búkil bilim berý salasy synaq alańyna aınaldy. Eki-úsh jylda bir aýysatyn Bilim jáne ǵylym mınıstrleri qyzmetke taǵaıyndalǵanda ózderiniń «reformalaryn» ala keledi. Jańa «reforma» jartylaı júzege asar-aspastan mınıstr qyzmetten ketedi. Onyń ornyna kelgen kelesi mınıstr taǵy bir «jańa reformany» qolǵa alady. Búkil bilim salasynyń qyzmetkerleri de, oqýshylary da bir reformanyń baıybyna barmaı jatyp ekinshi bir «jańalyqqa» kóshýge májbúr bolyp, eshteńege túsinbeı dal. Al qazaqstandyq JOO-lar bolsa, áldeqashan dıplom satatyn «bıznes sýbektilerine» aınalǵan.
Údemeli ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy boıynsha elimizde óskeleń tehnologııalarǵa negizdelgen jańa óndiris oryndary ashylyp, burynǵy zaýyt-fabrıkalar jańǵyrtylýda. Mine, osyǵan baılanysty elimizde jumysshy kadrlarynyń tapshylyǵy aıqyn kórine bastady. Burynǵy jumysshylar basqa jaqqa qonys aýdarǵan nemese zeınet jasyna jetken. Al jergilikti jastar qatarynan zaýyt-fabrıkalarǵa kelip, aǵa býynnyń isin jalǵastyrar jumysshy kadrlary joqtyń qasy. «Bizdiń metall óńdeý zaýyty jańa tehnologııa boıynsha qaıta jańǵyrtyldy. Qural-jabdyqtardyń bári bar, tek tehnıkalyq kadrlarǵa degen tapshylyq qolbaılaý bolyp otyr. Elektrmen dánekerleýshiler de, bilikti tokarlar da joq. Tipti, qarapaıym slesarlardyń ózi jetispeıdi», deıdi jaqynda iske qosylǵan zaýyt basshysynyń biri. Eńbekpen qamtý ortalyqtarynyń derekteri boıynsha, búginde bizdiń elimizde kásiptik-tehnıkalyq oqý oryndaryn bitirgen maman jumysshylardy qajet etetin 20 myń jumys orny bos turǵan kórinedi. Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstri Tamara Dúısenova elimizdiń eńbek naryǵynda bilikti ınjener-tehnıkter men maman jumysshy kadrlarynyń jetispeýshiligi erekshe sezilip otyrǵandyǵyn, barǵan saıyn olarǵa degen suranystyń arta beretindigin atap kórsetti.
Adamı qundylyqtar arzandap ketken «jabaıy kapıtalızm» kezeńinde jumysshy mamandyǵynyń bedeline de erekshe nuqsan keldi. Keńes dáýirinde mektep bitirgen jastar jumysshy áýletteriniń qataryn tolyqtyrýǵa asyǵatyn. Zaýyttar men ekpindi qurylys alańdaryndaǵy jumysshylardyń jalaqysy da joǵary bolatyn. Iri zaýyttardyń aldyńǵy qatarly maman jumysshylary oblystyq partııa komıtetiniń hatshylarynan artyq jalaqy alatyn. Endi oblys ákimderi men bilikti degen jumysshynyń jalaqysyn salystyryp kórińiz. Aıyrmashylyq jer men kókteı. Jaqynda «HeadHunter Qazaqstan» saraptama jáne zertteý ortalyǵy Qazaqstandaǵy ortasha jalaqy deńgeıiniń kestesin jasady. Zertteý nátıjesi boıynsha, Qazaqstandaǵy ınjener-qurylysshylardyń ortasha jalaqysy 55 myń teńgeden 120 myń teńge aralyǵy deńgeıinde bolsa, bilikti traktorshy-mashınısterdiń aılyq jalaqysy 79-90 myń teńgeden aınalady eken. Onyń esesine «Eýrazııalyq bank» AQ dırektory aıyna 15,1 mıllıon teńge, «Halyq banki» AQ dırektory aıyna 11,4 mıllıon teńge jalaqy alatyn kórinedi. Osydan-aq bul bankterdiń qojasy kim ekenin, jumysshy bedeliniń dárejesin, áleýmettik ádilettilik deńgeıin topshylaı berińiz.
Elimizdegi kásiptik-tehnıkalyq bilim salasynyń ekonomıkalyq ómirden syrt qalaýy eńbek rynogy men kásiptik oqý júıesi arasyndaǵy baılanystyń úzilýinde jatyr. Kásibı jumysshy mamandaryn daıarlaýshylar men jumys berýshiler arasynda ortaq maqsatqa jumylǵan kelisim joq. Keshegi keńester kezeńinde árbir kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshe belgili bir zaýytqa nemese iri óndiris ortalyǵyna bekitiletin. Ol óndiris ortalyǵy ýchılısheni qajetti stanoktarmen, tehnıkalyq quraldarmen qamtamasyz etetin. Ýchılıshe oqýshylary sol zaýytta eńbek tájirıbesinen ótetin. Árbir shákirtke sol zaýyt jumysshylary qatarynan tálimgerler taǵaıyndalatyn. Ýchılıshe túlekteri oqýdan keıin mindetti túrde sol óndiris ortalyǵynda jumysqa qabyldanatyn. Qazir munyń biri joq. О́ndiris ortalyqtarynyń bári jekemenshik, kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshelerdiń jartysynan astamy jekeshelendirilgen. «О́z kóılegim, ózime jaqyn» qaǵıdasyn ustanǵan jekemenshik sýbektiler shyǵyny shash-etekten keletin kásiptik oqý oryndaryna qarjy shyǵyndap qaıtedi. Odan da qajet etetin bilikti jumysshylardy kvotamen keletin sheteldik daıyn mamandarmen tolyqtyra bermeı me?!
Qazirgi kezde elimizde jumys isteıtin 807 kásiptik-tehnıkalyq kolledjderdiń tek 20-ǵa jýyǵynda ǵana maman jumysshylar daıarlanady eken. Osy kolledjderdiń 462-si memlekettik bolsa, 345-si jekemenshik oqý oryndary kórinedi. Kásiptik bilim beretin memlekettik oqý oryndarynda ýaqyt talabyna saı sheberhanalar men zerthanalar jumys isteıdi. Eńbek naryǵy úshin bilikti kadrlardy daıarlaý, olarǵa sapaly bilim berý maqsatynda respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjet esebinen kolledjderdiń sheberhanalary men zerthanalarynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazalaryn jańǵyrtýǵa qarjy bólinedi. Sońǵy bes jyl ishinde respýblıkalyq bıýdjet esebinen – 388, jergilikti bıýdjet esebinen – 209, Dúnıejúzilik bank esebinen 207 sheberhana jaraqtaldy.
Kerisinshe, jekemenshik kásiptik-tehnıkalyq kolledjderdiń basym kópshiligi áldeqashan eskirgen tehnıkalyq quraldarmen jumys isteıdi. Keıbir kolledjderdiń sheberhanalaryndaǵy jabdyqtar tipti, keńes dáýirinen beri jańartylmaǵan. Al qazirgi qazaqstandyq óndiris ortalyqtary búgingi zamannyń ozyq tehnıkalyq quraldaryna kóshirilgen. Osyǵan baılanysty keıbir kásiptik kolledjderdi bitirip kelgen maman jumysshylar óndiristegi jańa tehnıkalyq quraldarmen jumys isteı almaıdy. О́ndiris oryndary amalsyz mundaı mamandardy qaıta daıarlaýǵa májbúr bolady.
Aýyl jastarynyń kásiptik-tehnıkalyq kolledjderde oqýǵa qulshynys tanytpaýynyń taǵy bir sebebi, kolledjderdiń kópshiliginde jataqhanalar joq. Burynǵy jataqhanalardyń kópshiligi derlik satylyp ketken. Al páter jaldap kásiptik bilim alý, aýyl jastary úshin qıyndyq týǵyzatyndyǵy daýsyz. Sonymen birge, kásiptik-tehnıkalyq bilim beretin kolledjderdiń oqytýshylar quramynyń sapasy da, sypaıylap aıtqanda, birshama jaqsartýdy qajet etedi. Tehnıkalyq kásipti jete meńgergen burynǵy maman oqytýshylar jalaqynyń tómendigine baılanysty óndiris oryndaryna aýysqan. Al qazirgi oqytýshylardyń kópshiliginiń teorııalyq bilimi men tájirıbesi sáıkes kelmeı jatady.
Elbasynyń jalpyǵa birdeı tegin kásiptik-tehnıkalyq bilim berý tapsyrmasyna sáıkes búgingi kezde elimizdegi oqý júıesiniń bul salasynda birshama nátıjeli sharalar is júzine asyrylýda. Tegin kásiptik-tehnıkalyq bilim berý máselesine daıyndyq barysyn bilý maqsatynda Bilim jáne ǵylym mınıstrligine habarlasqanymyzda mynandaı aqparat aldyq. Tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý uıymdarynyń basty maqsaty ol eńbek naryǵyna qajetti mamandardy daıarlaý, olardyń biliktiligin shyńdaýǵa baǵyttalǵan sharalardy is júzine asyrý bolyp tabylady. Qazirgi ýaqytta elimizde tegin kásiptik-tehnıkalyq bilim berý sharasyn engizý aıasynda eńbek rynogyna qajetti jumysshy kadrlardy daıarlaýdyń úlesin arttyrýǵa betburys jasalady. Jergilikti atqarýshy organdarmen birlesip ótkizgen zertteý jumystary qazirgi kezde maman jumysshylar daıarlaý suranystyń 19 paıyzyn ǵana qanaǵattandyratyndyǵyn anyqtady. Osyǵan oraı kásiptik-tehnıkalyq bilim salasynyń aldyna qoıylǵan basty mindet – jumysshy mamandyqtar boıynsha daıarlyqty 40 paıyzǵa deıin ósirý. 2016-2017 oqý jylynan bastap «Bilim týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń zańyna sáıkes jastar jumysshy biliktiliginiń belgilengen jáne joǵarylatylǵan deńgeıin tegin alatyn bolady.
Mektep oqýshylaryn jumysshy mamandyǵyna baýlý maqsatynda erte kásiptik baǵdar berý jumystary júıelendi. Respýblıka boıynsha kásiptik baǵdar berýdiń qaǵıdalary ázirlenedi. Sonymen birge, kolledjderdegi kadrlar daıarlaýdy beıimdeýde bilim alý ýaqytyn qysqartatyn nesıelik-modeldik tehnologııa engiziletin bolady. Tehnıkalyq jáne kásiptik bilim baǵdarlamalarynyń mazmuny jańǵyrtylady. Qazirgi ýaqytta kásiptik standarttar negizinde 147 modýldik oqý baǵdarlamalary eksperımentti túrde kezeń-kezeńmen oqý úrdisine engiziledi.
Maman jumysshy kadrlaryn daıarlaýdy júıege keltirý maqsatynda 2015-2017 jyldarǵa arnalǵan jol kartasy ázirlenip, júzege asyrylýda. Jol kartasyna sáıkes óńirlerdegi eńbek rynogynyń suranysyna ıe mamandyqtar, suranysy joq mamandyqtar boıynsha kadrlardy daıarlaýǵa taldaý jasalyndy. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi oblystardyń bilim basqarmalarymen birlesip, tehnıkalyq jáne kásiptik bilimi bar kadrlar daıarlaýǵa arnalǵan memlekettik bilim berý tapsyrysynyń eńbek naryǵyna qajetti mamandardy daıarlaýǵa baǵyttalýyna qajet sharalar qabyldady. Máselen, osy jumystyń nátıjesinde sońǵy jyldary zań mamandyqtary boıynsha daıarlyq 25 myń (44,4 paıyz) adamǵa azaıtylsa, ekonomıka mamandyqtary boıynsha daıarlyq 66 myń (34,6 paıyz) adamǵa azaıdy. Bilim berý tapsyrysyn ornalastyrýdyń qaǵıdalaryna sáıkes kolledjderge tapsyrys óńirlik jumyspen qamtý, kásipkerler palatalary suranystaryna sáıkes jáne olardyń tikeleı qatysýymen ornalastyrylatyn bolady. Memlekettik bilim berý tapsyrysy jáne jumys berýshilerdiń suranystary jan-jaqty zerttelip, jańa mamandyqtar kestesi belgilendi. Kolledjderdi beıimdeý jumysynyń nátıjesinde Aqmola, Jambyl, Qaraǵandy, Qyzylorda, Batys Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan oblystarynda jan-jaqty jumystar júrgizilip, 20-dan astam kolledjdiń naqty beıini belgilendi, eńbek naryǵynyń suranysyna sáıkes jańa mamandyqtar ashylady.
Jyl saıyn bilim salasyna bólinetin bıýdjet qarjysy artyp otyrǵandyǵyna qaramastan, bul salany qarjylandyrý IJО́ paıyzyna shaqqanda damyǵan eldermen salystyrǵanda tómen deńgeıde qalyp otyr. Elimizde bilim salasyna IJО́-niń 3,8 paıyzy kóleminde qarjy bólinetin bolsa, damyǵan elderde bul kórsetkish 5-7 paıyz kóleminde. Osy retten kelgende, elimizde kásiptik bilim berý salasyna bólinetin qarjy IJО́-niń 0,2 paıyzyn ǵana quraıdy. Sondyqtan, Memleket basshysynyń jalpyǵa birdeı tegin kásiptik-tehnıkalyq bilim berý bastamasyna baılanysty bul salany memleket tarapynan qarjylandyrý deńgeıin arttyrý máselesi de ózekti bolyp qalýda.
Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrliginiń derekteri boıynsha, aldaǵy ýaqytta eńbek naryǵynda elimizdegi demografııalyq ahýalǵa baılanysty jumysshy kadrlarynyń tapshylyǵy qalyptasatyn bolady. Máselen, 2014-2018 jyldar aralyǵynda jumys kúshine degen suranys 700 myń adamdy quraıtyn bolsa, bul kezeńde ekonomıkalyq belsendi turǵyndar sanynyń ósimi 400 myń ǵana adamdy quraıdy eken. Iаǵnı, 90-jyldary oryn alǵan bala týý deńgeıiniń kúrt tómendeýi naq osy kezeńde eńbek rynogyndaǵy ahýalǵa keri áserin tıgizedi. Osyǵan baılanysty mınıstrlik eńbek rynogynda qalyptasqan jumys kúshi jetispeýshiligin búginde ózin-ózi jumyspen qamtyp júrgen turǵyndardy qajetti mamandyqtarǵa daıarlaý arqyly tolyqtyrýdy usynady. Iаǵnı, endi tegin kásiptik-tehnıkalyq bilim berý jobasy sheberinde qazirgi kezde óz betimen kúnin kórip júrgen aýyl jastary men qara bazarda jaldamaly jumyspen nápaqa taýyp júrgen jastardy bilikti jumysshy mamandyǵyna baýlýǵa túbegeıli betburys jasalýy qajet.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan»