О́zimiz sóz etkeli otyrǵan keıipkerimiz Stahan Belǵojaev aǵa jaıynda sóz bastasaq esimizge Elbasy Nursultan Nazarbaev «ǵasyr jobasy» dep at bergen Moınaq sý elektr stansasy túsetini anyq. Jalpy, uqsata bilgenge sý – tek tirshilik kózi ǵana emes, sondaı-aq, arzan qýat kózin óndiretin daıyn tabıǵı resýrs. Osy oraıda Táýelsiz Qazaqstannyń energetıka salasyndaǵy eń aýqymdy jobalarynyń biri ári biregeıi Moınaq GES-i der edik.
Sharyn aımaǵynda GES salý máselesi ótken ǵasyrdyń 30-jyldarynan bastap sóz bola bastady. Sol kezde arnaıy mamandar kelip, óńirdiń jer bederin baıyppen qarap, muqııat zerttegen. Onyń shet jaǵasyn bala kezinde Stahan Belǵojaev ta kórgenin únemi aıtyp otyrady. Budan keıin biraz ýaqytqa GES salý máselesi tynshyp qaldy. Ol kezde Keńes Odaǵy Krasnoıarsk, Bratsk, keıinnen Saıan-Shýshensk GES-terin salýǵa bar kúshterin jumyldyryp, Qazaqstanǵa moıyn buratyndaı múmkindikter bolmady. Osylaısha Jetisýda Moınaq GES-in salý máselesi uzaq jyldar boıy kesheýildedi.
Sol kezde Stahan Belǵojaev óziniń gıdrotehnıka mamandyǵy boıynsha tańdaǵan oqýyn támamdap, Bratsk GES-iniń qurylys jumysyna aralasyp júrgen edi. Kez kelgen jumysty japyra istegen jas maman Sibirdegi bul joba aıaqtalǵannan keıin dál osyndaı qyzý qurylys Sharyn shatqalynda oryn alatynyna qatty sendi. Biraq kókeıde júrgen arman birden oryndala qoıǵan joq. Ishki Reseıdegi joǵarydaǵydaı gıdroqurylymdar bitken soń Qazaqstandaǵy Ekibastuz jylý elektr stansasynyń qurylysy bastalyp ketti. Bul ýaqytta Stahan Belǵojaev Shardara GES-i sý qoımasynyń qurylysyn júrgizýge qatysyp, gıdrotehnıkalyq nysandar salýda zor tájirıbe jınaqtaǵan mamanǵa aınaldy. Ol qaıda júrse de bar yqylasy Sharyn shatqalyndaǵy jańa GES-tiń qurylysyn júrgizý isine aýdy da turdy. Bilikti mamannyń bulaısha kóp oılanýynyń ózindik sebebi bar bolatyn. Stahan Belǵojaev oqý bitirgen kezinde dıplomdyq jumysyn Sharyn shatqalynyń gıdrotehnıkalyq múmkindikterine arnaǵan edi. Ol ony jazardyń aldynda aımaqtyń taý-tasyn, jer bederin muqııat qarap, tanysyp shyqty. Taý sýynyń aǵysyn, sarqyramanyń bıikten qulaý jáne jer jynystarynyń geologııalyq ereksheligin muqııat zerttep, bul óńirdiń qýat kózin óndiretin gıdrotehnıkalyq nysan salýǵa suranyp turǵanyn dál anyqtady.
Endi Moınaq GES-in salý týraly sheshimniń qalaı týyndaǵanyna keleıik, 70-jyldardyń basynda Ystyqkóldegi sý deńgeıi tómen túsip, aıyr qalpaqty aǵaıyndar Kegen aýdanyndaǵy (qazirgi Raıymbek aýdany) Qarqara ózenin Ystyqkólge burý týrasynda joǵaryǵa usynys aıtty. Ol kezde qyrǵyz-qazaq dep bólinbegenimiz belgili. Bárimiz Máskeýge baǵyndyq. Osylaısha kórshiler Sharynǵa quıatyn negizgi Qarqara ózeni burýǵa áreket jasaı bastady. Bul baǵytta arnaıy joba da ázirlendi. Keıinnen iske Dinmuhamed Qonaevtyń ózi aralasyp, sol kezdegi KSRO Mınıstrler keńesi tóraǵasynyń orynbasary Zııa Nýrıevtiń jeke qabyldaýynda boldy. Onda Dımekeń bul Qazaqstannyń ekologııalyq ahýalyna keri áser etetinin dáleldep, Qarqara ózeniniń arnasyn Ystyqkólge qaraı burýdan saqtap qaldy. Sonymen qatar, Dinmuhamed Ahmetuly Sharyn shatqaly aımaǵynda Bestóbe sý qoımasynyń qurylysyn bastaýǵa Máskeýden arnaıy qarjy bólgizgenin estiginde Stahan Belǵojaev jas balasha qýanǵanyn udaıy aıtyp otyrady. Bul endi Moınaq GES-in salýǵa bir-aq qadam qalǵanynyń belgisi edi. Osylaısha 80-jyldardyń basynda alǵashqy qurylys jumystary qarqyndy júre bastady. Bilikti maman dárejesine kóterilgen Stahan Belǵojaev sý qoımasynyń tómengi saǵasyn GES salýǵa yńǵaıly etip salýǵa bar kúsh-jigerin jumsady.
«Mańyzdy gıdrotehnıkalyq nysannyń qurylysyn júrgizý isi sol kezdegi «Esiksýqurylysy» mekemesine júktelip, 1984 jyldan bastap jumys qarqyn ala bastady, – deıdi keıipkerimiz. – Osylaısha qurylystyń 70 paıyzy aıaqtalyp, 94 metr bolatyn sý qorǵany tuǵyzylyp, az ǵana jumystar qalǵan kezde Keńes Odaǵy qulap, jumys kúrt toqtady. Táýelsizdikke jańa ıe bolǵan Qazaqstannyń jaǵdaıy alyp qurylys nysanyn júrgizýge jetpedi. Qarjylyq qıynshylyqtar etekten tartyp, Bestóbe sý qoımasynyń jumysyn tolyqtaı turalatyp tastaǵanyn kórgende bárimizdiń janarymyzǵa jas úıirilgeni jasyryn emes».
Bestóbe sý qoımasyn salýda «Esiksýqurylysy» mehanızatorlyq jumys basqarmasy kóp eńbektendi. Elimizdegi gıdrotehnık mamandar buǵan deıin jazyq jerde sý bógenin salyp, taýly jerde mundaı kúrdeli nysandy qolǵa alý isimen aınalyspaǵan edi. Osy turǵydan alǵanda Moınaq GES-in qajetti sýmen qamtamasyz etip turǵan Bestóbeni salǵan jergilikti mamandar bul baǵytta kóp tájirıbe jınaǵany anyq. Sý qoımasyn salý vahtalyq ádis arqyly júzege asqany belgili. 80-jyldardaǵy Bestóbe sý qoımasyn salýda biraz qıyndyqtar týyndaǵanyn «Esiksýqurylys» mehanızatorlyq jumys basqarmasynyń bastyǵy bolǵan Vladımır Korotkıh bylaısha eske alǵan edi.
– Sol kezde kúrdeli qurylys bóliminiń jetekshisi Stahan Belǵojaevqa kelip, jumystyń qıyndyǵyn aıttym. Resýrs, mehanızm, mashına men jumysshylar jetispeıtin. Negizinde sol tusta Úlken Almaty kanalynyń qurylysy aıaqtalý satysynda turǵan-dy. О́z kezeginde Stahan Belǵojaev maǵan qajetti resýrstarmen jáne tehnıkamen qamtamasyz etetinin jáne jumysshylardy da aldyratynyn aıtyp, ýáde berdi. Bastyqtyń qabyldaýynan keıin qurylysqa kelip bógendi boılaı uzaq júrdim... Aınalada eshteńe joq, qurylys alańyna jetýdiń ózi qııamet. Tehnıka ákelgen kúnde ony ornalastyratyn jer de daıyn emes. Sonymen, birinshi jumysty taý baýraıyn tazalap, tasqorymdardy arshýdan bastadyq. Eń birinshi kezekte taýdy asyryp elektr symdaryn tarttyq. Elektr kózinsiz eshteńe isteı almaıtyn edik. Jumysshylardy tamaqtandyrý, jatyn oryn daıyndaý sııaqty qarapaıym qajettilikterdiń ózi úlken máselege aınaldy. Biraq mundaı qosymsha máselelerdiń bárin Stahan Belǵojaev tolyqtaı sheshti. Jol men jumysshylar kentin salyp berdi. Shaǵyn beton zaýytyn da iske qosqanyn aıta ketýimiz kerek.
O basta GES týraly sóz bolmasa kerek. Tek Sharynnyń tómengi aǵysy tusyndaǵy 50 myń gektar jerdi sýlandyrý úshin sý qoımasyn salý ǵana áńgime bolǵan. Biraq bolashaqta mindetti túrde úlken GES bolatynyn Stahan Belǵojaev bastaǵan mamandar bilip, sol armanmen kúni-túni jumys istegen. Qurylys basynda «Kazahvzryvprom», «Tonnelspesstroı», «Gıdrospesstroı» sııaqty birneshe túrli qurylysty júrgizýge mamandanǵan uıymdar jumys istedi. Olar jumys qansha aýyr bolsa da moıyǵan joq. Bir-birine kómek qolyn sozyp, ortaq isti tezdetip aıaqtaýǵa bar kúshterin sarp etti desem artyq aıtqandyq bolmas edi. 1985 jyldan 1991 jyl aralyǵynda negizgi aýyr jumystar bitti. Sý shyǵarý plıtalary ornatylyp, qurylystyq tonnelder men kóptegen betondyq jumystary aıaqtaldy. Negizgi qural-jabdyqtar alynyp, keıbireýleri tipti, ornatylyp ta úlgergeni esimde.
Sodan KSRO qulap, qurylys jumystaryn qarjylandyrý toqtady. Negizgi jumys kólemi tolyqtaı atqarylyp bitken edi. Qurylysqa janyn bergen Stahan Belǵojaev tıisti oryndarǵa nysannyń el ekonomıkasy úshin mańyzdylyǵyn aıtyp hat joldady. Alaıda, estirge qulaq bolmady. Sonda qurylys sý qoımasymen birge Almaty oblystyq sý sharýashylyǵy basqarmasyna berildi. Mundaı alyp qurylysty aıaqsyz, qaraýsyz, tıisti bekitý jumystaryn júrgizbeı tastap ketýdiń ózi qaýipti bolatyn.
Bul kezde Stahan Belǵojaev memlekettik qyzmetten ketip, jeke bızneske bet burǵanyn bilemiz. Biraq ol qaıda júrse de kókeıinde Moınaq GES-iniń qurylysyn aıaqtaý máselesi turdy. Orta jolda toqtap qalǵan qurylys udaıy kóz aldynda kólbeńdep, janyn jegideı jegeni anyq. 2000 jyldary elimizdegi ekonomıkalyq ahýal bir qalypqa túskennen keıin ol bulaısha ishten tynyp júre berýge bolmaıtynyn túsindi. Sodan keıin kóptegen kabınetterdiń esigin qaǵyp, júzdegen sheneýniktermen Moınaq GES-iniń qurylysyn jandandyrý týrasynda usynysyn aıta bastady. Biraq bul áreketinen túk shyqpady.
Osydan keıin 2001 jyldyń qyrkúıeginde Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevqa jaǵdaıdy baıandap hat jazýǵa otyrdy. Budan keıin aqjoltaı habar da kóp keshikpeı keldi. Sol kezde osy bir mańyzdy máselege Elbasy basa mán berip, is barysyn óz baqylaýyna alýynan Prezıdenttiń kóregen saıasatker ekenin anyq ańǵara túsemiz. Memleket basshysynyń qoldaýy Stahan Belǵojaevty shabyttandyryp, zor qýanyshqa bóledi.
Qazaqstan Úkimetiniń 2007 jylǵy 29 jeltoqsandaǵy qaýlysyna sáıkes, Moınaq GES-iniń negizgi nysandarynyń qurylysyn salýmen jáne olardy iske qosýmen Qytaı halyqaralyq sý sharýashylyǵy jáne energetıka korporasııasy aınalysty. Jalpy, GES qurylysyna 1 myńnan astam adam qatysyp, onyń 75 paıyzy jergilikti turǵyndar boldy. GES qurylysy 2012 jyldyń jeltoqsan aıynda tolyqtaı aıaqtalyp, paıdalanýǵa berildi. Gıdroelektrstansanyń qurylysyn uıymdastyrǵandar jáne onyń aksıonerleri «Samuryq-Energo» aksıonerlik qoǵamy bolǵany belgili. Qazirgi kezde tolyq kúshimen jumys istep jatqan Moınaq sý elektr stansasy Qazaqstannyń energo júıesiniń ońtústik aýmaǵyn tolyqtaı qýat kózimen qamtamasyz etetin múmkindikke ıe. Sonymen qatar, Qazaqstan energııa júıesi jaǵynan budan bylaı Ortalyq Azııa elderine táýeldi bolmaıdy. GES jylyna ortasha eseppen 1 mlrd. kVatt saǵat elektr energııasyn óndiredi. Budan Almaty oblysynyń ónerkásiptik kórsetkishine jyl saıyn 7,6 mlrd. teńgeniń taýar ónimi qosylady.
Moınaq GES-iniń negizgi qurylys nysandaryn salý 2011 jyly aıaqtalǵan bolatyn. Sol jyldyń jeltoqsanynda «Qýatty Qazaqstandy birge jasaımyz!» atty ındýstrııalandyrý kartasynyń jobasyn bastaý boıynsha jalpyhalyqtyq telekópir kezinde Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Moınaq GES-iniń №1 gıdroagregatyn iske qosýǵa buıryq berdi. 2012 jyldyń 26 mamyrynda Elbasy nysandy kórýge arnaıy keldi. Prezıdenttiń sý elektr stansasyna kelýiniń jumys baǵdarlamasy Bestóbe sý qoımasynyń ústinen tikushaqpen ushyp, muqııat baqylap shyqty. Tikushaq jerge qonǵannan keıin Nursultan Ábishuly GES-tiń óndiris ǵımarattaryna kirip, alǵashqy gıdroagregattyń jumysymen tanysyp iske qosqany tarıh betine altyn árippen jazyldy. Sondaı-aq, sý elektr stansasyn qarjylandyrǵan jáne qurylysyn salǵan adamdarmen kezdesip, áńgime-dúken qurdy. Sol kezde Stahan Belǵojaev stansadaǵy ekinshi agregattyń jumysqy qosylýǵa daıyn ekendigin baıandaǵan bolatyn. Sóıtip, arada bir jyl ótkennen keıin stansa jumys isteý tájirıbesin jınaqtap, júrgizý-jóndeý rejiminde jumys istedi.
№1, №2 gıdroagregattardy keshendi tekserýden ótkizip, iske qosqanǵa deıin jumysshylar tıisti daıyndyqtan ótip, arnaıy oqýlarǵa qatysyp, biliktilikterin shyńdady. Mamandardyń jartysy Qytaıdaǵy osyǵan uqsas «Tıan Van Heı» GES-inde, endi bir bóligi Almaty oblysynda, Qapshaǵaı GES-inde tájirıbeden ótkenin bilemiz. Stansada jumys isteıtinderdiń sany joba boıynsha – 127 adam. Mamandardyń 100 paıyzy jergilikti turǵyndar. Munda isteıtin jumysshylarǵa barlyq jaǵdaılar jasalǵan. Qyzmetkerlerdiń aılyq jalaqylarynyń ortasha kórsetkishi 150 myń teńgeni quraıdy.
Moınaq GES-iniń negizgi quramdas bóligine – syıymdylyǵy 240 mln. tekshe metr bolatyn Bestóbe sý qoımasy, uzyndyǵy 9213 metrge sozylǵan derıvasııalyq júıe, 150 MVt turaqty elektr qýatyn beretin qalaqty týrbınalary bar eki gıdroagregat ornalasqan GES ǵımaraty, rettegish, qosalqy ǵımarattar jáne jumysshylar turatyn qalashyq kiredi. GES janynan jumysshylar úshin 80 úıden turatyn kottedj qalashyǵy salynǵan. Onda 500-den astam adam meken etýde. Qalashyqta balabaqsha, meshit ashylǵan.
Bylaı qarasań sý elektr stansasynyń jumys úderisi qarapaıym. Alataýdan bastaý alatyn Kegen, Qarqara ózenderi Bestóbe sý qoımasyn únemi sýmen qamtamasyz etip otyrady. Odan onshaqty shaqyrym jerde, tómende jatqan Sharyn ózeniniń jaǵasynda GES ǵımaraty tur. Dıametri 4,5 metrlik qubyrmen aǵyp kelip, 500 metrden astam bıiktikten qulaıtyn sýdyń qatty aǵyny gıdroagregattyń qalaqshalaryn shyrkóbelek aınaldyrady. Gıdroagregat osy dınamıkadan elektr qýatyn óndiredi. Ony ári qaraı qalaı iske jaratatynyn bárimiz bilemiz. Al qýat kózi retinde paıdalanylǵan aryny qatty taý sýy GES-ten jýasyp shyǵyp, ári qaraı Sharyn ózenine quıylady da, tómen qaraı aǵa beredi.
Bul jerdi sý elektr stansasyn salý úshin tabıǵattyń ózi ádeıi jaratqan sekildi.
– Bala kezimde aýylǵa bir top geodezıst mamandar kelgeni esimde. Ol kezde taý-taspen júretin tehnıka, tikushaq joq. Olar taý bókterinen sý qoımasyn salatyn jerdi izdeý úshin atqa minip shyǵatyn boldy. Ákem meni jolbasshy qylyp solarǵa qosty. Alǵash ret sý elektr stansasyn salýǵa ne qajet ekenin men sol kezde bildim, – deıdi Stahan Belǵojaev.
Ol mektep bitirgennen keıin gıdromelıorasııa salasyn meńgerý úshin oqýǵa túsedi. Sodan bergi armany Jylysaı aýylynyń mańynan baıaǵy geodezıster belgilep ketken jerden GES salý bolǵan. Aqyry degenine jetip, armany oryndaldy. Búginde Moınaq GES-i tolyq qýatynda jumys istep tur jáne ony ózi basqaryp otyr. Qyraýy qatqan qystan soń jadyrap jazdyń keletini sekildi, búgingi kúni armanymyz oryndalyp, Moınaǵymyz el ıgiligi úshin qyzmet etýde.
Jaqypjan NURǴOJAEV,
Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi
Almaty oblysy