Aqyn Rádıf Gatash týraly syr
Beısekeńniń – professor Beısembaı Kenjebaıulynyń baýyrynda tárbıelengendik bolar óspirim shaǵymnan bir qazaq ádebıeti ǵana emes, kúlli túrik dúnıesi ádebıetin oqyp, baqylap, baıqap kelemin. Túrkistanǵa qonys aýdarǵaly jylda jazda bir túrik ult, ulysy eline saparlap qaıtatyn ádet tapqanymdy qaıtersiz?! «Aqyndy tanyǵyń kelse týǵan jerine bardyń» (A.S.Pýshkın) degenniń kebi.
2010 jyly naǵashy jurtym Tatarstanǵa jol tústi. Qasymda áriptes ǵalym, tatardyń iri zertteýshisi Hatyp Mıńneǵulov. Jolserigime: «Rádıf Gatashpen tanystyrsańyz», dep qıylamyn. Tanysqym kelip úzdigýimniń ózindik syry bar. Sonyń aldynda tatardyń tamasha aqynynyń úsh tomdyq tańdamalysyn oqyp shyqqanmyn. Úshinshi tomǵa jazǵan alǵysózinde professor Rezeda Ǵanıeva ony «poezııa paıǵambary», dep ataıdy. Osy úzile baǵalaýdan meniń basymda bir oı jylt ete qaldy. Poezııada paıǵambardy jyrlaǵan orys, qazaǵyńda úsh-tórt aqyn ǵana bar. A.Blok, S.Toraıǵyruly, M.Jumabaıuly, sál keıin I.Býnın... Meniń bilerim mine, osylar! Endi kelip týys tatar eliniń aqynyn óz synshy ǵalymy paıǵambar obrazymen beınelep baǵalap otyr... Uly Maǵjan óleńderin Rádıfke tatar tiline tárjima etkizse qaıter edi. Qolqamyzdy qabyldar ma, tatar aqyny? Az ýaqyt óter-ótpeste «Qazan ottary» jýrnalynda aqynmen júzdestik.
...Bárin bilip otyr. Maǵjan ultshyldyqtan túriktik tutastyqqa kóterilgen uly aqyn. Túrik aqyndary arasynda mahabbatty Maǵjansha mazdatqan aqyn neken-saıaq. Tilimniń ushyna tatar qyzy Zeınep Ahmerovamen mahabbat «dertine» ushyrap, qyzdyń ata-anasy qarsy bolatyn, sodan shyn súıisken jandarǵa birge ǵumyr keshýdi taǵdyr jazbady, endi eń bolmasa bir molada jataıyq dep qushaqtasyp turyp, birge atylyp ólgen Bernııaz Kúleev oraldy. Ol da Maǵjan shákirti. Tunyp turǵan mahabbat dramasy. Maǵjan jyrlaryn aýdarýdy kelise almaı otyryp: «Osy taqyrypta jazbaısyz ba?», – dep Bernııazǵa oıysyp asyǵystyq tanytyp ta aldym. «O, ol bizde jazylǵan...», – dedi.
Sóıtip, Maǵjan Jumabaıulyna toqtadyq ta, qol alystyq. Qoshtasarda Rádıf aǵaı maǵan bir bet oramal syılady: «Sizderge kelin bolyp úlgermegen Zeınep apamyzdyń sálemi dep qabyldańyz...». Men tebirendim. Kelisim bekı túskenniń belgisi dep qabyldadym.
Araǵa sózdik júrdi. Ádebıetshi Sh.Eleýkenovtiń «Maǵjan» kitaby Gatashqa qaraı sapar shekti. Araǵa jyl salyp Maǵjan Jumabaevtyń mahabbat kitaby tatar tilinde jaryq kórdi. Qazaq tilinen tikeleı tárjima. Elýinshi jyldary J.Syzdyqovtyń tatar klassıgi Ǵabdolla Toqaı shyǵarmalaryn tatar tilinen tikeleı aýdarǵany eske túsedi. Sońǵy kezde tipti, bul umytylyp bara jatqandaı edi. Endi, mine, Maǵjan qazaq tilinen tatar tiline týra jol tartyp barady... Bir sózdi aqyn kitapqa qoltańba jazyp, Imanáli Baıdáýletovten maǵan berip jiberdi. «Egemen Qazaqstan» gazeti betinde bul jóninde maqala jarııalandy.
Sol kúnderden beri shyǵarmashylyǵyn qadaǵalap oqyp kele jatqan aqynym – Rádıf Gatash. Tatardyń tamasha aqyny, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Halyq jazýshysy. О́zi bashqurt arasynda týǵan ol tatardyń tamasha aqyny raıynda ishti-tysty túrik jurtyna ábden moıyndalyp ta, moıyndatyp ta bolǵan. Klassıg. Orys tili arqyly aǵylshyn, fransýz degendeı birsypyra shetel tilderine óleńderi aýdarylyp jaryq kórgen ábden tanymal tulǵa.
Hrýshevtik «jylymyq» kezinde, keńestik kezeńniń ózinde tabandap turyp Ivan Býnındi aqtaýǵa muryndyq bolǵan Aleksandr Tvardovskııdiń «Novyı mır» jýrnalynan áldeneshe ulttyń tutas bir býyn aqyndary ósip shyqqany málim. «Polıtehnıkalyq ınstıtýt jertólesinde» óleń oqyp, ádebıetke kelgen R.Rojdestvenskıı, A.Voznesenskıı, E.Evtýshenko sol dáýir jemisi. Qazaqtardan Á.Tájibaev aqyn retinde qaıta túlep, Qadyr Myrza Áli, Oljas Súleımenov, Tumanbaı Moldaǵalıev, Jumeken Nájimeddenov, Saǵı Jıenbaev, Muqaǵalı Maqataev, Beken Ábdrazaqov poezııaǵa sol dúmpýmen kelgen. Biz sóz etip otyrǵan Rádıf Gatash ta sol «alpysynshy» jylǵylar sanatynan. Olar R.Faızýllın, R.Harısov, G.Ráhım, R.Mıngalım, M.Áshlamov, Z.Malıkov degendeı tatar poezııasyna eseleı-eseleı úles qosqan shyn júırikter. Tanymal talantty bir shoǵyr.
Alpysynshy jyldary ádebıetke Rádıf Gatash mahabbatty jyrlaı keldi. Mahabbat keńestik tar kezeń, tarań saıasatqa qarsy qýatty ún bolyp sóıledi. «Mahabbatsyz dúnıe dostyń» (Abaı) keri. Qazaqtyń Ábdilda Tájibaevy sekildi tatardyń alpysynshy jyldary qaıta túlegen aqyny Sıbgat Hakım taǵylymy jańasha órnekpen baıyp, Rádıf poezııasy arqyly mahabbat taqyryby tyń arna tartty, dańǵyl jolǵa tústi desek jarasar asyly. Mahabbat poezııanyń máńgi taqyryby, máńgi jas taqyryp. Solaı bola tura, mahabbat jyrynyń qashan peshenesi degennen ashylyp júre berip edi? Rádıf Gatashqa da aldyńǵy aǵa býyn, tipti, qanattas qatarlastary tarapynan da shabýyl bastalyp-aq ketip edi. Ony synap jatty. Maqala jazyp ta synady, óleńmen de eskertti mahabbattan ózge de taqyryp bar ǵoı dep, tipti, parodııalap ta baqty. Al táni ǵana emes, búkil jany mahabbat dep janyp turǵan, júregi mahabbat dep yntyzar soǵyp turǵan jas aqyn Rádıf bolsa: «Ýl hyıanát ıtmı máhábbatká», dep jan-tánimen qarsylasyp baqty. Mahabbatty jyrlaýdy tııýyń ne, údete tústi, údete tústi... Alaıda, mahabbaty tyń mazmunmen baıyp týǵan elge, týǵan jerge, tipti, táýelsizdikti ańsaý mahabbatyna aınaldy. Shattyq mahabbat jyryna muńly áýen aralasty. Aqynnyń tynysy keńeıdi, alar asýy asqaqtaı tústi. Romantıkalyq sarynnan otty, qýatty realıstik notaǵa óse jyrlady mahabbatty. Búgingi tańda Rádıf Gatash tatardyń taqyrypty jan-jaqty óristete ashqan, aqshańqan sezimdermen jyrlaǵan uly mahabbat jyrshysyna aınalyp moıyndalyp otyr. Biz buǵan qýanamyz. Ol Genrıh Geıneniń «aqyn – mahabbattyń quly», – degen sózin boıtumyr etip taǵynǵandaı. Sonymen birge, Aleksandr Bloktyń: «Aqyn – úndestik uly» bolýǵa tıisti ekenin de jadynan bir sát shyǵaryp kórgen emes. Izdenimpaz aqynnyń mahabbat jyry taqyryp aıasy keńdigimen ǵana emes, ishki ıirim nazy, nazdy jiti jetkizer san-yqylym sazy, óleńdik órnegi, bári de qup jarasyp, ózara úılesim taýyp, tatar poezııasyn reformator raıynda alǵa jetelep keledi, jyrdan jyrǵa asqaqtaı ósip, jınaqtan-jınaqqa tasqyndaı tasyp oqyrmanyn qaıran qaldyrýmen keledi.
Bizdiń sózimizge qarap zamandas tatar aqyny ómir baqı jalǵyz taqyrypqa jip taǵýmen, tek bir ǵana mahabbatty jyrlaýmen ótip keledi eken degen pikir týmasa kerek. Sol bir máńgilik taqyryp aıasyna tarıhı tamyry bir, qatar jasap kele jatqan týys tatar eliniń ulttyq bar qasıetin, tarıh soqpa-soqpasynda shekken bar qasiretin syıǵyza jyrlap keledi. Rádıf «mahabbaty» áleýmettik sarynnan syrt tur dep, týǵan halqymen birge qýanyp, birge muńaıa almaıdy dep, sirá da aıta almasaq kerek. Ol aqyndyq dıapazony meılinshe keń aqyn. Taqyryp bireý – mahabbat. Sol taqyryp arqyly jyrlanar taqyryptar kóp-aq. Taqyryp bireý – mahabbat. Esesine bir taqyryp poıfonııalyq sıpat alyp, oılylyq, fılosofııa, qýanysh, qaıǵy degendeı mazmun baıtaqtana túsedi. Taqyryp bireý – mahabbat. Sezimtaldyq, obrazdylyq, oıly oramdar órnegi máńgilik taqyrypty ózgeshe etedi. Osynyń bári dúnıe-ǵalam fılosofııasyn adam júregi arqyly ótkizip, lırıkalyq beıneniń kúıinish-súıinish sezimi arqyly bere bilý sheberligi. Osynshama kóp dúnıeniń báriniń saıar jeri – aqyndyq sheberlik. San taqyryp móldir tumadan bastaý alyp, jylǵalardan jyljyp aǵyp arnalar ózen sekildi, syldyr qaǵyp, oınap aǵyp, oılana tolqyp kelip quıar muhıttyń arnasy – mahabbat. Osynyń bári jyr-tuma jyrly-júrekten shyǵyp, nurly, syrly mahabbat jyryna aınalyp, júrekterge quıyp jatyr. «Júrekten shyqpasa júrekke jetpeıdi» (Q.Myrza Áli). Al júrekten shyǵyp júrekke jetý – aqyndyq baqyt.
Gatash áńgime bolǵanda onyń poezııasynyń janrlyq baılyǵyn da aıtyp ótpeske bolmaıdy. Ol eń aldymen tutasyp turǵan lırıka. Mazdap janǵan sazdy syr, ot bolyp mazdaǵan jalyn jyr. Aqyndyqtyń alǵashqy beleńderinde úırengen mektebi, alǵan tálimi lırıka janry arqyly tatar jurtyna erkin jetip jatty. Ol batys aqyndaryn kóp aýdarǵan aqyn. Sońǵy jyldary uly Gete tamsanatyn shyǵystyń jeti juldyzy – onyń jyr juldyzyna, aqyndyq temirqazyǵyna aınaldy. Shyǵysqa bet burǵan jerden ol lırık retinde janr jańalady. Ol endi ǵazalshy, ol endi rýbaıshy.
Aqyndy taný, jurtyna saparlaý, tamyljyǵan óleńderin oqýmen shektelmese kerek. Onymen shektelsek ádebıetshi, synshy atymyzǵa syn. Aqı-taqı taný úshin, aldymen barlaý, sosyn taldaý úshin aqyn jaıyndaǵy ilgeri-keıindi kezeń-kezeńde aıtylǵan baǵalaý pikirlerine de den qoımaq lázim.
Hasan Týfan: «Men onyń týmysynan talantty jaratylǵan jan ekenin, demek Toqaılar, Taktashtar, Jálılder ósıetin alǵa aparýshy bolaryna nyq sengem... Tilimizdiń ǵajap baılyǵyn, ishki ıirimin meılinshe erkin ıgerip, onyń múmkindigin san qyrynan kózben kórgendeı sezip, bilip ıgerip poetıkalyq tilge aınaldyryp aıta alady Rádıf». Demek, Rádıf Gatash tatar tili arqyly óleń jazǵan qatardaǵy aqyn emes, tatar tilin ustartýshy ustaz aqyn.
Geráı Ráhım: «Onyń árbir óleńi: «Men Rádıf Gatash óleńimin», dep sóılep turady». Demek, aqynnyń óz beti, óz sózi, óz máneri bar, bar bolǵandyqtan da paıǵambar atanyp úlgergen aqyn.
Hatyp Mıńneǵulov: «Rádıf Gatash – jarty ǵasyrlyq shyǵarmashylyǵynda ár kezeń azamattarynyń kóńilindegi qýanysh pen qaıǵyny dál taýyp, kóńiline uıalata jyrlaýdan bir tanbaı kele jatqan shyn júırik.
... R.Gatash – poezııamyzdyń qaıtalanbas bir sulý órnegi». Demek, Gatash poezııasy – órnekti óleń, órnekti óleń – kórnekti óleń, órnekti óleń – ortaq qazyna. Tynbaı izdenip, óleń órnegin únemi tyńnan jańalaı tynbaı jyrlap órnekti óleń týǵyzýdan tanbaı kele jatqan aqyn – kórnekti aqyn!
R.Gatash – ultyn súıgen aqyn, ulty úshin jany kúıetin aqyn. Sondyqtan da, ony Rkaıl Zaıdýlla: «Aqyndy asqaqtatatyn ulttyq rýh. Bul jaǵynan kelgende Rádıf Gatash shynaıy tatar aqyny. Ol bizge sol ulttyq rýh jyrshysy bolǵany úshin de qadirli», – dep baǵalady.
Oraıynda eske túsedi, KSRO kezinde ózge ult oqyrmandary Edýardas Mejelaıtıstiń poezııasyn unatyp oqyr edik. Esesine lıtvalyqtar jalpyadamzattyq turǵydaǵy Edýardasty emes, Iýstınas Marsınkıavıchıýstiń óleńderin, poemalaryn súıip oqıtyn. Nege? Iý.Masınkıavıchıýs – ózin lıtvan halqynyń qasireti men qasıetin jyrlaýǵa arnaǵan, bútin bolmys-bitimimen ulttyq mánerdegi aqyn edi. Onyń poezııasyn Aleksandr Mejırovtyń aýdarýynda da mán bar.
Kúni boıy biz tamsana aıtyp otyrǵan tatar aqynynyń aqyndyq erekshelikteriniń bári de mine, osy jerden, onyń ulttyq rýhty aqyndyǵynan bastaý alady. Tabıǵatynda Gatash romantık aqyn. Onyń óleńderin oqyp otyrǵanda kisi kádimgideı qııal qanatyna minip, qanattanyp otyrady. Esesine, tatar halqy bastan keshken nebir buralań soqpaqty joldardy jyrlaǵanda qatygez realıst aqyn. Romantıkalyq pafos pen realıstik naqty zattylyq egiz órilip ózinshe bir poetıkalyq álemge aınalady.
...О́z óleń jyrlary úshin de, ámse qazaqtyń Maǵjandaı mazdaǵan mahabbat jyrshysyn tatar tilinde sóıletkeni úshin de dán rıza edik Rádıf Gatashqa. Jaqynda. Iá, jaqynda Tatarstanǵa taǵy da jol tústi. Qushaq aıqasyp, syrlasý ústinde ol bizge ózbektiń 1937 jyly naqaqtan atylyp ketken tamasha aqyny, mahabbat jyrshysy atanǵan Chýlponnyń tatar tilindegi jyr jınaǵyn usyndy. Keshe Maǵjan. Búgin ózbektiń Maǵjany – Chýlpon sóıledi tatardyń sazdy tilinde. Qýanyp tur. О́zbek tilinen tikeleı tárjima jasapty ózi. Biz birge qýandyq. Týys tatar halqynyń jampoz jyrshysynyń órisi keńeıgen ústine keńeıe túsken eken dep qýandyq!
«Jol taptym bar qazaqtyń júregine, Osy da jetti degen tilegine...», S.Muqanov óz ómir jolyn osylaı qorytqan. Tatardyń tamasha aqyny, mahabbat jyrshysy Rádıf Gatash ta: «Jol taptym bar tatardyń júregine...», dep san ret jyrlaǵany haq. Alaıda, biz aıtar edik, bir tatar ǵana emes, kúlli túrik dúnıesiniń júregin jaýladym jyrymmen deýge quqy bar, tatar ultshyldyǵynan túrik jurtyn túgel jyrlaýǵa jetken túrikshil, túriktik tutastyqqa jetken, aqyndyq dańqy túrik jurtyna túgel ketken baqytty aqyn dep.
P.S. Taıaýda Radıf Gatashtyń óleńderin qazaq tiline tatar tilinen tikeleı tárjimalaý jóninde Israıl Saparbaımen kelistim. Iske sát deıik.
Qulbek Ergóbek,
fılologııa ǵylymdarynyń
doktory, professor
Túrkistan