Qazaqtyń Dárkembaıy

...Dárkembaı kóz jumardan sál burynyraqta jergilikti bılik oryndarynyń sheshimimen sheberdiń ózi turatyn kóshege – Almaty men Narynqoldy jalǵaıtyn áıgili Qulja jolynyń bir bóligine onyń esimi berilip, «Dárkembaı dańǵyly» dep ataldy. Árıne, qazaq óneri deıtin qazynaly salaǵa orasan olja salǵan aıtýly sheber, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Qazaqstan Sýretshiler odaǵy men Dızaınshylar odaǵynyń múshesi, kezinde Keńes Odaǵy dep atalǵan alyp eldiń mańdaıaldy jastaryna ǵana buıyratyn Lenın komsomoly syılyǵynyń laýreaty, Eýropadaǵy qypshaqtar qaýymdastyǵynyń basqarma múshesi, Qyrǵyz Respýblıkasy «Dızaın akademııasynyń» akademıgi, «dara tulǵa Dárkembaı» atanǵan san qyrly óner ıesine qandaı qurmet kórsetilse de artyqtyq etpes edi. Oǵan bárimiz qýana qol soqtyq, rıza-qoshymyzben qabyl aldyq. Biraq anaý-mynaý sózden de, kózden de sekem alǵysh kóńilderdiń birazynda dyq qalǵany da ras, nesin jasyraıyq. О́zi turyp, kózi turyp, kósheniń atyn bergenderi tym aýyr bolmas pa eken destik. Araǵa tórt-bes jyl salyp, jasy alpysqa shyǵarynyń aldynda, soǵan bir-aq kún jetpeı Dárkenjannan aıyrylyp qalǵanymyzda sol taǵy eske tústi emes pe, párýardiger... Sonyń áseri ǵoı, odan bergi jerde: «Kózi tiri janǵa kósheniń atyn bermeńdershi!» degim keledi de turady. Turlaýy joq ýaqyt-aı deseńshi, sodan beri de tabany kúrekteı on jyldy artqa tastappyz. Biraq, qudaı tobasy ishinde, bul eki arada Dárkembaıdy aýyzǵa almaı qatarynan ótkizgen on kúnimiz bolmaǵan shy­ǵar-aý. «Qaıran Dárkembaı-aı!..» deı­miz. «Dárkembaı aıtpaqshy» deıtin sóz turaq­ty mátelimizge aınaldy. О́zi de solaı degiz­beı qoımaıtyn azamat edi ǵoı, nesin aıtasyń. Árıne, Dárkembaıdy Dárkembaı etken – eńbegi, atadan mıras etken óneri. Ákesi Shoqpardyń temirdi sazsha ılep, dúıim elge tanymal usta bolǵanyn bilemiz. Sonyń shetin ǵana kórip úlgerse de kókeıine myqtap túıgen ári kishi ákesi – Shoqpardyń inisi Ahmet ustanyń úlgisin kórip, kórigin basqan zerdeli bala eseıe kelip, ómirlik jolyn tańdarda basqa eshteńege alańdamaı, ata kásibi – ustalyqty serik etýi jáne ony zamana úrdisine qaraı bilim arnasynda ilgeri damytyp, ámbe qazaq qolóneriniń aıdyn shalqaryna ulastyrýy qısyndy edi. Almaty sýretóner ýchılıshesin «Kór­kemdeýshi-sýretshi», Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtyn «Syzý jáne sýret» mamandyǵy boıynsha támam­dap, alǵan bilimi men ómirlik biligin ushtastyra júrip, tynymsyz izdenýiniń arqasynda ol ótken ǵasyrdyń ortasyna qaraı, aıdyń-kúnniń amanynda joǵalýǵa aınalǵan dástúrli qol ónerimizdi qaıta tiriltýge baǵa jetkisiz úles qosty. Dárkembaı sanaýly ulttyq jádiger­lerimizdi óz qolymen jańǵyrtyp qana qoımaı, olardyń jasalý syrlaryn jan-jaqty zerdelep, 200-den astam ǵylymı-zertteý, ǵylymı-tanymdyq maqalalar men kitaptar jazdy, bilgenderi men túı­gen­derin talaı talapker jastarǵa ja­lyqpaı úıretip, ustazdyq etti. Aǵashty, metaldy kórkemdep óńdeý, teri ılep, uqsatý tehnologııasyn jete meńgerip, ony da kópshiliktiń ıgiligine aınaldyrýmen boldy. Bul eki arada ol ulttyq sáýlet ónerimizdiń qyry men syryna jiti den qoıyp, onyń esten shyǵa bastaǵan kóne tehnologııasyn jańǵyrtýda da erinbeı-jalyqpaı eńbek etkenin aıtý paryz. Sonyń nátıjesinde Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi, Jarkenttegi Ýálibaıdyń meshiti, Sarqanttaǵy Cherkas bekinisiniń tarıhı-memorıaldyq murajaıy, Jam­byl qalasyndaǵy Qarahan kesenesi, kóne Tarazdyń tarıhı eskertkishteri, Gýrevtegi (Atyraýdaǵy), Pavlodardaǵy, Shym­kent­­tegi, Selınogradtaǵy (Astanadaǵy) murajaılar sekildi ǵımarattar jańaryp, sáni men saltanatyn qaıta tapty. Bul jolda ulttyq rýhanııatymyzdy jetil­di­rip, mádenıetimizdi gúldendirýge ólsheý­siz eńbek sińirgen abzal azamat О́zbekáli Jánibekovtiń bas­shylyǵy men jana­shyrlyǵyn aıtqanda Dárkembaıdyń ózi ylǵı da tánti bolyp otyrýdan jazbaıtyn. So­nysymen-aq, basshysy kelisip, qosshysy qup jarasqan úılesim, sondaı-aq bolsyn degizer edi. Osy kúni áldekimniń atan túıege júk bo­larlyq is tyndyrǵanyn aıtarda «bir ózi bir ınstıtýttyń jumysyn atqarady» de­linetin sóz dál osy Dárkembaıǵa qup jarasar edi. О́ziniń aýyldas ta, baýyrlas ta aǵasy Tumanbaı aqyn: «Temirden arqan esken aldııarym, aǵashtan keste tikken has sheberim», deıtin Dárkembaı Shoqparovtyń ustalyǵy men ustazdyǵy jaıynda búginge deıin az aıtylǵan joq. Kóziqaraqty qazaq balasy onyń kim bolǵanyn jaqsy biledi jáne halqyna sińirgen qısapsyz eńbeginen de meılinshe qulaǵdar. Sondyqtan men, jóni kelgeni osylaı eken dep, sol aıtylǵandardy qaıtalap jatpaı-aq qoıaıyn da, onyń degdar bolmysynyń jurt asa bile bermeıtin qyrlarynan azyn-aýlaq aıta túseıin. Shyn daryndy adam barlyq jaǵynan da daryndy. Muny qazekem: «Jigit segiz qyrly, bir syrly bolsyn» dep jalǵyz aýyz sózge syıǵyzǵan ǵoı. Dárkembaıdyń sondaı qyrlarynyń biri – aqyndyǵy bolǵanyn ekiniń biri bile bermeýi de múmkin. Ári onysy «áý demeıtin qazaq joq» degenge saıatyn et pen teriniń ara­syn­daǵy jelik emes, sóz qadirine jetken, kór­kemsózdiń máıegin emgen sarabdal aqyndyq. Áıtpese: Men oıaýmyn, uıqyda qala jatyr, Tún aýyp, tańǵa ulasyp bara jatyr. Tar qapasqa qamalǵan taǵydaıyn Taǵdyr meni qamady, qamady aqyr.   О́mirimniń jazy ótip bara jatyr, Kóńilimde kólkildep nala jatyr. Kómeıine kóriktiń túspeı qalǵan Keýdemde bir byqsyǵan shala jatyr.   О́tken kúnde ósek pen jala jatyr, Júregimde óksik pen nala jatyr. О́zimdi ózim jek kórip, jırenemin Túkke turmas tirlikten – qara baqyr. Oıym menen bul tilek sanada tur, Biraz ǵana ýaqyt arada tur. Az ba, kóp pe kún men aı – kim biledi, Bir janarmyn lapyldap, qara da tur! – deıtin, Abaısha aıtqanda, «tas bulaqtyń sýyndaı syldyrlaǵan óńkeı kelisim» anaý-mynaý qorysh-qotyrash óleńshiniń qalamynan tógiler me! Aqynnyń janartaý­ly jan-júreginen qaınap shyǵyp, tasqa qashalǵandaı, qaıraty men jigeri qatar órilgen jalyn jyr osyndaı bolar, tegi. Iá bolmasa myna bir óleń joldaryna nazar aýdaryńyzshy: Bilemin ólerimdi, sónerimdi, Jınalyp, jurtym, meni kómerińdi. Sondyqtan, kúndiz-túni tyrashtanam Tirlikte bereıin dep bererimdi.   Taǵdyrym neni usynsa ala berdim, Demeımin qarashaǵa dara keldim. Qolyma qashaý alǵan qalam aldym Bolsam dep has sheberi qara óleńniń. Aqynnyń záredeı bultaǵy joq kóńil kómbesiniń aqjarma aqtarylýy emeı ne bul?! Shyndyǵynyń qylaýsyz ekenin bile­siń, sondyqtan alańsyz senesiń. «Kún­diz-túni tyrashtanam» degizgen qudiretti óleń sózdiń aldyndaǵy kishipeıildiligi qan­daı ja­rasymdy. Tabaldyryqtan attamaı jatyp «tór meniki» demeıtin ıbaly, qazaqy minez. «Zerdemmenen zerlep óleń Eńbegimdi elge berem», – Degen oımen kúndiz-túni Tynym kórmeı men de kelem. Nemese: Elime kóp-aý bererim, Eńbegim – jalǵyz senerim. Qos qanat etsem dep edim Halyqtyń egiz ónerin, – degen joldar da osyndaı kishilikke, óleń men óner aldyndaǵy asqan jaýapkershilik sezimine tunyp turǵan joq pa. «Men de jazdym óleńdi qyryq be­sim­­­de», – dep ózi aıtqandaı, osyndaı jaýap­kershiligine baılanysty poezııa aýylyna atasyn ábden beride burǵan Dárkem­baıdyń jazǵandary pálendeı kóp te emes – 2003 jyly Qyzylordanyń «Tumar» baspa­synan shyqqan «Aı-Alqa» atty shaǵyn­daý jınaqqa kirgen sanaýly ǵana jyrlary. Bul jınaqqa kirmegen, deni balalarǵa arnalyp, kezinde «Baldyrǵan», basqa da gazet-jýrnaldarǵa jarııalanǵan, kóner­gen kóp sózderdiń syryn ashatyn qysqa-nusqa óleńderi, jumbaqtary bolsa kerek edi. Árı­ne, áli baspa betin kórmegen basqa da óleń­deri bar ekeni daýsyz. Olardy túgen­dep, oqyr­manyna jetkizý bolashaqtyń isi bolmaq. Endigi bir para áńgime – Dárkembaıdyń ázil sózge des bermegen aıtqyshtyǵy jónin­de. Oǵan ózimiz de talaı kýá bolǵanbyz, talaı-talaı kúlkige de batqanbyz. Ásili, Dár­kembaı otyrǵan jer qyran-topan kúlkisiz bolmaýshy edi ǵoı. «Bir ózi – bir teatr» dese degendeı. Dostardyń bir bas qosýynda áńgime betin maǵan qaratyp: «Men bul Bekeńdi bólem dep, jasy úlken aǵam dep, aldynda báıek qaǵyp júrsem, oıda joqta meniń qaryndasymdy aldy da, ıt qusap kúıeý bop qaldy. Tegi, esigimniń aldynda kúıeý balam jaman bop kórgen joq edi», – dep jurtty dý kúldirgeni bar. Renjý degen qaıda, qalaı ǵana rıza bol­maısyń! Jalǵyz qyzy Quralaıdy kúıeýge bere­tin bolyp, aýylda toı ótkizip jatty. Bastapqy sóz ózine tıgen Dárkembaı tórdegi óreshe jerde otyrǵan Quralaıǵa qarap turyp: – Áı, qyz-áı, baıyń qutty bolsyn-eı, áke! – degende úlken-kishi toıshy jurt kúlkiden jaryla jazdaǵany bar-dy. Sodan Quralaıdy qutty ornyna qon­dyr­­­maqqa Úshtóbege barmaqshy boldyq. Qap­shaǵaıdyń arǵy betinde, sý jaǵasynda bas qospaqshy bolǵanbyz. Biz Almatydan sál keshigip jetsek, jastar jaǵy sýǵa túsip, eresekter bir shoǵyr bolyp kútip tur eken. Aralarynda – bizdi qarsy alǵaly osynda kelgen jańa quda. Amandyq-saýlyqtan soń Dákeń: – Aǵa, mynaý – Atalyq deıtin qudamyz. Atynyń ózi-aq aıtyp tur ǵoı: byk-proız­vodıtel! – dep jurtty taǵy da kúlkige qaryq qyldy. Zilsiz ázilge jadyraı kúlgen jańa quda tur. «Dárkenjan munyń da qybyn taýyp, ózine qaratyp alǵan eken» dep biz de rıza boldyq. Álqıssa, aǵaly-inili Tumanbaı men Dárkem­baıdy Beısetaı deıtin aýyldas aǵalary 60 jasqa tolǵan toıyna shaqy­rypty. Májilistiń ábden qyzǵan shaǵy­n­­da sóz kezegi kelgen kelinderiniń biri Beı­sekeńe ıgi tilekterin aıta kelip: – Aǵa, Kúlásh tátem ekeýińiz qartaı­mańyz! – dese, aqyndyǵy ustap ketken Tumaǵań: – Kúlpáshpen ońashada karta oınańyz! – dep qalsa kerek. Ondaıda Dárkembaı qarap qalsyn ba: – Jasyń bolsa birazǵa kelip qaldy, kartadan basqa oıyndy tarta oınańyz! – degen eken. Nesin aıtasyń, kóp qoı mundaı mysaldar. Teginde, ázil de ushqyr oıdan týa­dy. Sózdiń tereń maǵynasyn, astarly oınaqylyǵyn sezbeıtin adamnan kúlki de shyqpaıdy. Bul turǵydan alǵanda, Dárkembaıdyń tilge deıtin ynta-yqylasy, halqymyzdyń nebir máıekti sózderin jınap, kónergen, umytyla bastaǵandaryn jańǵyrtyp, jańasha paıdalanýǵa, ásirese, ártúrli turmystyq qoldanysta bolǵan zattarmen qosa, olardyń ataýlaryn da qaıtadan qatarǵa qosýǵa degen qushtarlyǵy rızashylyq sezimin týǵyzbaı qoımaıtyn. Onyń sondaı muqııattylyǵynyń arqasynda aba, abaq, arqamshy, dúre, jady, jarǵaq, jete, jórgem, iskenje, bulqynshaq, bileme, lajy, másýek, mándir, asaı-múseı, qojy, qazbaı, kótermekil, tuıaqtaqa, taptaýryn, úgindirik, úginshik, shartyldaýyq, sháńgek, shyńyltyr, t.b. kóptegen zat jáne buıym ataýlary tildik qorymyzǵa qaıta kirip, qoldanys tapqanyn, bálkim, bireý bilse, bireý bilmes te. Osyndaı jáne taǵy basqa da eńbekterine bola ol etnolıngvıst, etımolog, ıaǵnı sóz tanýshy ǵalym atandy. Birde ol maǵan: – Aǵa, Taranshy atamnyń aty nege solaı qoıylǵan? – dep surady. Taranshy – meniń ákemniń laqap aty, ol kisini barsha jurt sol atymen biletin jáne ábden berige deıin biz de óz esimi solaı qoıylǵan bolar dep oılaıtynbyz. – Túsiniń shymqaı qaralyǵyna bola, kún qaqtaǵan dıqanshy uıǵyrlarǵa uqsatyp, jeńgeleri solaı atap ketse kerek qoı, – dedim. – Al uıǵyrlardyń nege solaı atalatynyn bilesiz be? – dedi endi ol, jasyldaý kózi kúlim qaǵyp. – Bilmeıdi ekem. – Albanbysyń degen... Jıendik jolmen keıde óstip qyjyr­tatyny bolatyn. – Al bilseń aıtshy. – Taran deıtin qamal buzar qural bol­ǵanyn romandardan oqyǵan shyǵarsyz? Orystar sony, ákeleri oılap tapqandaı-aq «taranıt», poıtı na taran» deıtin sózdermen óz tilderine yńǵaılap alǵan. Árıne, bir esepten, ol úshin orysty sógýge de bolmas. Al baıaǵy zamandarda bazbir halyqtar sol tarandy aýyl sharýashylyǵynyń qajetine jaratqanǵa uqsaıdy. Taranǵa soqanyń túreni esepti tis ornatyp, jabyla súırep júrip, sonymen jer jyrtqan ǵoı. Solardyń biri – dıqanshy uıǵyrlar. Sol sebepti ózderi taranshy atansa kerek. Men sendim. Qısyndy sózge ılanbaı qaıda barasyń? Sendim jáne óz ákemniń aty áý basta qaıdan shyqqanyn da osylaısha Dárkembaıdan bildim. Ábden bertinde Beıimbet Maılınniń «Ádet qushaǵynda» atty áńgimesinen: «Az ǵana egin-taranyn da inisi jııady» degendi oqyǵanda soǵan ımandaı uıydym. Shirkin, Dárkembaı osyndaı edi ǵoı, qazaqtyń Dárkembaıy! Bekbolat ÁDETOV, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi ALMATY