Cóz soıyl №28

Sen ne,  aıtqanyma senbeımisiń!?

Ázil-ospaq, syn-syqaq ǴUMYRNAMA Keshe: – Týǵan jeriń? – Balasymyn aýyldyń. – Týǵan jylyń? – 1917 jyl, qurdasymyn oktıabrdiń, daýyldyń. – Shyqqan tegiń? – Baı bolypty atamyz, Nesin onyń búgin aıtyp jatamyz... Bas tartqanmyn atamnan da, ákemnen, Baı-qulaqty jeti ata ǵyp ne etem men? Pana bolǵan partııa men úkimet, Kommýnızm jolymen tek ketem men. – Aty-jóniń? – Imanqul em, Ivanquldy qaladym, Famılııam Internatov, qaraǵym. Qytaı asqan opasyzdy qaıtemin, Nege sonsha tańyrqap sen qaradyń? – Partııada barsyń ba? – Barmyn, Bar bolǵanda narmyn... Partııadan basqa ákeni bilmeımin, Jáne daǵy basqa jolmen júrmeımin, Kóılegim kók, tamaǵym toq, Qalaı ǵana partııaǵa kirmeımin. – Jeltoqsanǵa kózqarasyń? – Kózim ashyq, bárin de baıyptaımyn, Maskúnem, nashaqorlardy aıyptaımyn. – Arasynda balań bolsa bireýi? – Jo-joq, múmkin emes júrýi. Partııa úshin býyndyram qolymmen, Tıisti emes onyń ómir súrýi... Búgin: – Týǵan jeriń? – Keń qazaqtyń bir qyry. – Týǵan jylyń? – 1917 jyl ǵoı, Qyzyldardyń qyrǵyny... – Shyqqan tegiń? – Baı bolypty atamyz, Kedeılerge jumys bergen, mal bergen, Qaısybirin onyń aıtyp jatamyz. Tekti tuqym, teksiz bolsa eger de Mańyraǵan mal biter me edi, Jylqysyna jal biter me edi! Baı-qulaq bop alasapyran jyldary Ákem de bar, talaı qazaq uldary Qyzyldardyń qolymenen atylǵan. Al tirisi Qytaı asyp, Tarydaı bop shashylǵan. – Aty-jóniń? – Azan shaqyryp qoıǵan atym – Imanqul, Amalsyzdan boldym keıin Ivanqul, Famılııam Maldybaev, qaraǵym, Nege sonsha tańyrqap sen qaradyń, Nege sonsha tań qaldyń?.. Bilemisiń, Internatov bolǵannan soń jan qaldy. – Partııada barsyń ba? – Kommýnıster qatarynda júrgenmin, Sol kezde-aq «Amerıka daýysyna» qulaǵymdy túrgenmin, Antısovet qanymda bar bolǵasyn, Sovetterdiń kúıreıtinin bilgenmin... – Jeltoqsanǵa kózqarasyń? – Keshe emes pe – jastar qany aqqany, Ultshyldar dep kúıe jaqqany. Muz qursanyp, qarsy turyp qaımyqpaı, Ashqan solar egemendik qaqpany... Berdibaı KEMAL AQTО́BE Biz kim boldyq? Zombylyq-zorlyq Bastan ótkerip, Qýǵyn-súrginde boldyq. Zaman túzelip edi, Sarqyp iship, Tartyp jep toıdyq. Teledıdarǵa telmirip, Gazet oqýdy qoıdyq. Rýhanı azyǵymyz – Kitap dúkenin joıdyq, Onyń ornyna Záýlim toıhana turǵyzyp qoıdyq. О́z tilimizdi umytyp, О́zgeniń tilinde saıraıtyn boldyq. Aǵaıynnyń aty ozsa, Qýanýdyń ornyna qyzǵanyp, Tisimizdi qaıraıtyn boldyq. Dıplomdy tańdap júrip, Satyp alatyn boldyq. Altyn balyqty akvarıýmǵa qamap, Arman qusyn atyp alatyn boldyq. Ánshilerimiz óleń aıtýǵa erinip, Sahnada jatyp aıtatyn boldyq. Toıǵa barsaq jegenimizdi jep, Jemegenimizdi paketke salyp, Alyp qaıtatyn boldyq. О́zbek baıysa tam salady, Qazaqtar baıysa Eki qatyn alatyn boldyq. Qaltamyz qalyńdasa, «Mersedesti» mensinbeı Djıp alatyn boldyq. Jer úıde jatqymyz kelmeı, Kottedj salatyn boldyq. Adamgershiligimiz azaıyp, Jaǵadan alatyn boldyq. Turmysy nashar týysty, Tanymaı qalatyn boldyq. Qaıda barsań da Barmaq basty, kóz qysty, Sybaılas jemqorlyq – Sonda biz kim boldyq?! Aıtatynymyz kóp edi Ázirge osymen boldyq. Marat KО́PTILEÝOV Qyzylorda oblysy Suraq-jaýap – О́te baı adam bolǵan jaqsy shyǵar? – Jaqsysy jaqsy-aý, biraq, onyń qaıyry bolmasa bireýdi qulǵa, tula boıyn tulǵa nemese jynǵa aınaldyryp jiberýi múmkin. *** – Qurdas, meni bireýler ótirik maqtaıtyn sııaqty. – Negizi shyn maqtaǵandy qazir kútpeńiz. – Nege? – Shynaıy maqtaý ólgenderge ǵana aıtylady. *** – Kóripkel myqty ma, sıqyrshy myqty ma? – Aqshanyń sıqyrshylyǵyna jetetin eshteńe joq. «Men myqtymyn» dep tósin uryp júrgenderdiń kózin baılap, keýdesin qarańǵylap aqylynan aljastyryp jiberedi. *** – Osy ómirdi jalǵan dúnıe dep nege aıtty eken? – Maqtaǵany da, jaqtaǵany da, dattaǵany da, sottaǵany da, jaqtaǵany da jalǵan. Sol úshin jalǵan dúnıe deıtin shyǵar. Júnis QOQYShULY Almaty oblysy Jasasyn joqshylyq! Ázız NESIN, túrik jazýshysy Banktiń qoly beregen. Úı, páter, aqsha. Baılyǵyń baıandy. Syıaqy, jalaqy. Jer-dúnıeni sharlaý. Qysqasy, janyńa ne kerek, bárin beredi. Ne bermeıdi deseńshi odan da. Qashanǵy bylaı júresiń? Júz lıra tap ta, bankke aparyp sal. Jolyń tar, túk shyqpady delik. Eshteńe joǵaltpaısyń. Aqshań sol aqsha. Quryǵanda ústemesi bar. Qý dúnıe-aı. Qansha jyl ótse de sol júz lırany túgendep, bankke apara almadym. Tistenip, tirnektep jınaımyn. Seksenge jetedi, toq­sanǵa tolady. Júzge jaqyndap qal­ǵanda, áıteýir bir qyrsyq shalady. Áp-sátte jelge ushyp ketedi... Bul páleler «Myna beıbaqtyń qaltasyna barmaıyq, júz lırany jelkesiniń shuqyry kórsin» dep óz­ara kelisip alǵandaı. Olar da ere­­gesti, men de qoımadym. О́ıtip-búı­tip júz lırany jınadym-aý! Jan­-jaqqa shashyrap kete me dep ta­ǵy qor­qam. Dereý bankke salyp tas­ta­ıyn degem. Biraq sol kúni úl­ger­medim, aqshanyń úıi jabylyp qapty. Kóńilim nildeı buzyldy. Aqsha saýsaqtarymnyń arasynan sýsyp ketetindeı. Túk kórmegendik qoı. Qolym dirildep jastyqtyń astyna tyqtym. Tósekke qısaıdym. Al endi uıyqtasamshy. Júz lıram bar... О́zimdi qamshylap qoıam. Buıyrǵan ketpeıdi. Adam birdeńege umtylsa degenine jetedi. Keri ketkenge syltaý kóp. «Jappaı qymbatshylyq, kúnkóris qıyn» dep kúńkildeımiz. Bári beker. Qarashy, júz lırany jınadym ǵoı. Qalasam, myń lıraǵa da jetkizem, on myńǵa da... Odan keıin laǵyp kettim. Myń on myńǵa aınalady. On myń júz myń bolady. Júz myń – júz mıllıon! Nólderdi kógendep tizip tas­tadym. Tas qarańǵyda olardy úsh-úshten bólip sanaımyn. Júz mıllıon, bir mıllıard, on mıllıard... Iá, pendeniń quryǵynan eshnárse qutylmaıdy. Gazet-jornal mıllıonerlerdiń ómirin burynnan jazatyn. Nebir mıllıoner shyǵyp, mıllıonyń ýaq aqsha bop qaldy. Men áýeli mıllıo­ner bolam. Sosyn mıllıarder. So­syn trıllıoner... Buǵan deıin myna jalǵanda trıllıoner bolǵan ba? Joq! Endeshe, men trıllıoner bolam. Mıllıoner, mıllıarder bolý árkimniń qolynan da keledi. Gáp trıllıoner bolýda. Túh, trıllıon! Birdiń qasynda... Esebine jete almaı jatyrmyn. Saýsaǵymmen qarańǵyda «birdi» jazdym. Sodan keıin janyna nólderdi ákep tize bastadym. Bir nól, eki nól, úsh nól... bes nól... on nól, on bir... on eki, týra on eki nól. Al ekiniń qasyn­da bolsashy? Eki trıllıon... Astyńǵy jaǵy nól. Qolymdy kórpe­niń astynan shyǵaryp, saýsa­ǵymmen qarańǵyda taǵy bir dóńge­lek syzdym. Sonymen, úsh júz trıllıon boldy. Nólder jarnama shamy sııaqty qarańǵyda ilinip tur. Qaısybiri taıyp túsip, qashyp barady. Ońbaǵandardy ustap, ornyna qaıta ákelemin. Taǵy da qashady. Qaıyryp alam. Bizge aıtpaýshy ma edi, «Aqsha tabý ońaı, ustap turý qıyn» dep. Shynymen solaı eken. Nólder bir túrli ustatpaıdy. Usaqtalyp joq bop ketedi. Jaraıdy, ne istese ony istesin?! Menen qutyla almas. «Baı bolamyn» dep ózime sóz bergen joqpyn ba?! Tósekten turyp temeki tarttym. Masattanyp nólderime qaraımyn. Jaraısyńdar! Bári pisken jańǵaq sııaqty. Jas sulýlardyń ernine, tó­sine, ıyǵyna, beline de uqsap ketedi. Baı bolý degen raqat eken ǵoı... Kún shyǵyp keledi. Jalma-jan qolymdy jastyqtyń astyna súńgittim. Júz lıram aman-esen. Janushyryp bankke jóneldim. Bank túgili, bazar da ashylmaǵan mezgil. Esiktiń aldynda turmyn. Bir tanys kezdesti. – Áı, neǵyp tursyń? Saǵan ne bolǵan? – Jaı, ásheıin. Eshteme. – Kóziń qyzaryp, óńiń qashyp ketipti ǵoı. – Túnde uıyqtamadym. Jumys istedim. Bankke aqsha salǵanymdy kórmesin dep tanysymdy úıtip-búıtip shyǵaryp saldym. Bank ashyldy. Imene ishke kirdim. Qudaı saqtasyn, qandaı keremet! Ne degen saltanat! Jaınaǵan gúl, qypsha bel qumyralar. Ádemi qyz-kelinshek, shyttaı kıingen erkekter. Tóbede jarq-jurq etken aspaly sham. Saraıǵa kirdim dep oıladym. Shamamen jıyrmashaqty qyzmetkeri bar. Sándi jıhaz. Jú­regim sý ete qaldy. Sonda mun­da­ǵylar meniń salǵan aqshammen kún kóretin bolǵany ǵoı. Mynaý zańǵar ǵımarat meniń aqshammen, mynaý qymbat buıymdar meniń aqshammen, jazý máshınkesi, aqsha eseptegish, bári meniń aqshammen... Olaı bolmaıdy... Aqshany men bereıin, ıgiligin basqalar kórsin... – Hosh keldińiz, myrza. Ne bu­ıym­taıyńyz bar? Netken sypaıy jandar edi, bul bankırler. Mynadaı qoshemetten keıin keri burylyp kete almadym. Aqshamdy berdim. Júzi jaıdary qyzmetker sharýamdy eki mınýtta bitirdi. Bank kitapshasyna qosa syılyqqa qoıyn dápterin berdi. Jumystaǵylar meni kórip: – Uıyqtap tursyń ǵoı, – dep qoımaıdy. Eshqaısyna qaramadym. Tús kezinde bir joldasym «Al kettik ashanaǵa» dedi. «Qarnym toq» dep qutyldym. Tańerteń orazamdy ashpaǵam. Keshqurym tiske basar birdeme taptym, áıteýir. Túnimen uıyqtamaǵam, tósekke jata kettim. Basym jas­tyqqa tıer-tımes te álgi nólder qaı­typ keldi. Túndegi sanaqty qaıta jalǵastyrdym. Áýede janǵan kóbe­lek sekildi bir nól ushyp júr. Aınalyp kelip júzdiń qasyna qondy. Myń boldy, on myń, júz myń, mıllıon... Nólder, nólder... Saýsaǵymdy qımyldatyp jiberip, taǵy bir nól jazdym. Sosyn olarǵa «Toqtańdar!» dep ámir berem. Mynadaı beıbereketsizdik maǵan unamaıdy. О́mirde bári retimen turýy tıis. Ár nól óziniń ornyna barsyn. Marsh, marsh! Nólder qoryqqannan dirildep ornyna júgiredi. Qolbasshy sııaqty nólderime ámir beremin. – Sap túze! Nólder tizile qalady. – Alǵa bas! Marsh! Bir, eki! Bir, eki! – Bir, eki, úsh, tórt, myń, júz myń, mıllıon!.. Nólderge on mınýttyq úzilis jarııalaımyn. – Raqmet! – dep jamyraıdy. Nólderge ámir berýmen tańdy atyrdym. Táltirektep úıden shyq­tym. Aıaǵym bankke qaraı tartyp tur. Quddy bank bankrotqa ushy­raıtyn sııaqty. Bireýler aqshamdy ıemdenip alatyndaı... Keshqurym nan men irimshikti talǵajaý ettim. Uıqy qysyp barady. Erte jattym. Kózimdi jumsam da, ashsam da bolmaıdy. Nólder qarańǵyda oınaq salyp júr. Bank syıaqysyna bir úı aldym. Ol úıdiń aqshasyn aldyn ala aldym da, bes jylǵa jalǵa berdim. О́zim arzandaý bir jerde turamyn. Oıyma sart ete tústi. Men nege bul úıge 120 lıra beremin? Obal emes pe?! Tańerteń dereý arzandaý jerge kóshem. Qalanyń shetinde 20 lıraǵa bir bólme tabylady. Sonda aıyna 100 lıra janymda qalady. Ony bankke salam. Jylyna 1200 lıra. On jylda 12 000! Júz jylda – 120 myń. Aqshany aýadan osylaı jasaıdy... Sóıtip tańdy atyrdym. Banktiń qasynan óttim. Jumystaǵylar me­nimen burynǵydaı shúıir­ke­les­peı­di. О́zderi bilsin. Olarǵa shaı, ko­fe áperýden qutyldym. Tipti jaq­sy. Súıiktim telefon soqty. Da­ýy­sym­dy ózgertip: «Búgin kelgen joq» dedim. О́zine úıleneıin dep júr­gem. Endi odan aınydym. Bankke aqsha salǵaly ony kórgim kelmeıdi. Úı­lený qyp-qyzyl shyǵyn emes pe?! Kirpigim kirpigime jabysyp ázer shydap otyrmyn. Basymdy qaǵazdyń ústine qoıyp uıyqtaýǵa kirisip edim, nólder varete qyzdary sekildi kólbeńdep tura qaldy. Endi uıyqtaý qaıda?! Uıyqtatatyn dári alǵym kelgen. Joldastarymnyń birinde bar eken. Maǵan jany ashyp berdi. Qurǵyr dári de dármensiz. ...Sol túni shylqyǵan baı bop shyǵa keldim. Sodan keıin taqyrǵa otyrdym ǵoı. Búkil mıllıardtar bir jaqqa ushyp ketti. Jutqa ushyraǵan mıllıonerlerdiń dástúrimen ózime qol jumsaı jazdadym. Abyroı bolǵanda banktegi júz lıram esime túsip, raıymnan qaıttym. Qaıtadan baıydym. Baıyǵanym sonsha, jer betindegi búkil aqshany jınadym. Jasamaǵan jaqsylyq qalmady. Tilshiler kelip, menen suhbat alýda. – Qalaı baıydyńyz? Jetistiktiń qupııasy nede? Mundaıda shyndyqty aıta ma? – Eńbek etýde. Bes tıynsyz bastaǵam. Baspasóz máslıhatyndamyn. Sosyn músápir-miskindi jaryl­qaımyn. О́zim eńbegin qanap, ezip-janshyǵan baıǵustyń balalaryna meıramda shulyq taratyp jatyr ekem. Dimkás jumysshyǵa kúnine bir býma pııaz beremin. Jeri maǵan buıyrǵan aýyldaǵy bısharaǵa ýys-ýys topyraq taratam. Ne kerek, jasamaǵan jaqsylyǵym qalmady. Meni kórgen jurt «netken jomart jan» dep jamyrap beredi. Bul túndi qaıyrymdylyq jasaýmen ótkizdim. Ashtyqtan, uıqy azabynan táltirektep turmyn. Bankke tarttym. Kitapshany qyzmetkerdiń aldyna tastadym. – Júz lıramdy ber! – dedim. – Túgel alasyz ba? – dep surady. – Bárin, bárin, – dep aıqaıladym. – Jeter endi! Súıiktimnen, dosymnan aıyryldym. Adamgershilikten jurdaı boldym. Densaýlyǵymnan, baqytymnan aıyryldym. Qudaı ursyn! Qaıdan ǵana sol aqshaǵa... Júıkem ábden juqarǵan, ózimdi ustaı alar emespin. Banktiń búkil qyz­metkeri meni qaýmalap, jubatýǵa ty­rysty. «Bereıik, myrza, bereıik» desti. Aqshamdy aldym. Qaltamda taǵy 80 lıram bar. Meıramhanaǵa júgirdim. – Anany ber, mynany ber! Ápkel bermen ony da... Tamaqtan soń eń qymbat qonaq­úıge... Úsh kún, úsh tún uıyqtappyn. O-o, jaryq dúnıe, bar ekensiń ǵoı! Aqshamdy túgel shashtym. Baıdyń tartqan azabyn oılaımyn da, óz halime shúkirlik etemin. Pátshaǵarlar uıqysy qashyp, ash­tyq­tan, talan-taraj qaýpinen, ury-qarydan qorqyp, qandaı kúızeliske túsetinin men jaqsy bilemin. Ja­sasyn joqshylyq! Túrik tilinen aýdarǵan Sraıyl SMAIYL ALMATY Jumystaǵy "jumyr" sóz Eki mekeme basshysy kezdesip qalady: – Seniń qyzmetkerleriń jumysqa erte keledi. Tártipti qalaı ornatyp júrsiń? – Bizde 30 qyzmetker jumys isteıdi de, al keńse aldynda 20 kólikke ǵana oryn bar... *  *  * Mereke qarsańynda keńse basshysy tańerteń qarama­ǵyndaǵylardy jınap alyp, arnaıy marapat qaǵazdaryn tabys etedi. Bir kezde bastyq «Jumysqa únemi keshigip keletin qyzmetker» degen jazýy bar dıplomdy hatshy qyzǵa berip turyp: «Mynany ıe­­sine tústen keıin ózi kelgende tabystarsyń» deıdi. *  *  * Bir jigit ıt atqysh dosyna: – Sender nege qańǵybas ıtterdi túgeldeı qyryp tastamaısyńdar? – Bárin birden qyryp tastasaq, jumysymyz toqtap qalmaı ma?! *  *  * Hatshy qyz bastyǵyna ımene til qatady: – Sizdiń áıelińiz nege kelgen saıyn maǵan birtúrli qaraıdy osy? – О́ıtkeni, bir kezderi ol da meniń hatshym bolǵan...

Múıisti júrgizetin Berik SADYR

Sýret «Vokrýg smeha» jýrnalynan alyndy