Búgingi dırıjerlik jolynda júrgen azamattardyń pir tutatyn ustazy, qazaq ónerine, qazaq orkestrine, jalpy, qazaq mádenıetine sińirgen eńbegi ushan-teńiz tulǵalardyń biri Shamǵon Qajyǵalıev ekeni daýsyz.
Onyń qazaq kásibı dırıjerlik mektebin qalyptastyrýǵa qosqan úlesi óz aldyna bir bólek áńgime. Qanshama jyl kafedra basqaryp, kóptegen dırıjerlerdi daıyndady. Ol kezde Qurmanǵazy orkestri memleketimizdegi jalǵyz orkestr edi. Sony qyryq jyldaı basqaryp, úlken kásibı deńgeıge jetkizdi.
Ol kezde Shamǵon Qajyǵalıevtiń esimin mýzykalyq oqý ornyndaǵy jastardyń bári biletin. Shamǵonnyń aty áıgili, ataqty edi. Dırıjerlik mamandyqqa endi qadam basyp jatqan jas stýdentter onyń klasynda oqýdy armandaıtyn. Men 1973 jyly Qurmanǵazy atyndaǵy memlekettik konservatorııaǵa túsip, osy kisiniń dırıjerlik klasyna qabyldandym. Bul men úshin úlken qýanysh boldy, jaýapkershilik júktedi.
Shamǵon aǵa ár ýaqytta qatal, talapty ustaz boldy. Aıtylǵan tapsyrmany ýaqytynda oryndaýdy, keshikpeýdi, orkestr jumysyn ýaqytynda bastaýdy, jalpy, tııanaqtylyqty talap etetin. Biz Shamǵon aǵanyń eshbir sabaǵynan qalmaıtyn edik, qalǵymyz kelmeıtin de edi. Onyń talaby bólek-tin. Shákirtterinde sabaqqa keshigip kelý degen bolmaıtyn. Kóp dırıjerler sahnada júrgen adamdar ustazdyqqa shorqaqtaý keledi ǵoı. Al bul kisi eki jaǵyn da birdeı alyp júrdi. Sahnada qandaı bolsa, klasta dáris bergende de sondaı edi. Keıbir muǵalimder shákirtterin kóp maqtap, orynsyz kótermeleıdi. Bul shákirtke keri áser etip, izdenýshiligi, eńbekqorlyǵy azaıady. Shamǵon aǵa mundaı emes edi. Ol árdaıym joǵary talap qoıyp, naǵyz dırıjerdiń qandaı bolýy kerektigin sózimen de, isimen de kórsetetin. Dırıjer mamandyǵy qıyn da qyzyqty. Elıtalyq mamandyq. Dırıjer ózi jetekshi, ózi pedagog, ózi psıholog bolýy kerek. Sabaq berip jatsań da, orkestrdi júrgizip jatsań da ár adamnyń kóńil kúıin, psıhologııasyn bilýi, ári óziniń aıtqanyn istetýi shart. Sondyqtan, dırıjer adamǵa bilimnen bólek, uıymdastyrýshylyq qabilet qajet. Shamǵon Qajyǵalıev isimen de, dırıjerlik sheberligimen de, óziniń bilimimen de bizge úlgi edi, sonysymen bizdi tárbıeledi. Bizdiń ony syılaǵanymyz, jaqsy kórgenimiz sonshalyqty, ustazymyzdyń mýzykanttyǵynan bólek, júris-turysyn, jumysqa kelip-ketisin, adamdarmen qarym-qatynasyn, kıim kıisin úlgi qyldyq. Ol shyn mánindegi degdar, ıntellıgent adam boldy. Naǵyz dırıjerlerde tabıǵattan beriletin týma talant bolýy kerek. Shamǵon sondaı erekshe daryn ıesi edi.
Men Shamǵon aǵadan kásibı bilim aldym, oqydym. Ustazymyz bizge adamgershilik, eńbekqorlyq, kásibı deńgeı týraly kóp aqyl aıtatyn. Máskeý, Lenıngradqa gastrolmen barǵanymyzda ustazymyzdyń aıtýymen kóp partıtýralar satyp alyp, daıyndalatyn edik. Dırıjer klasta ustazynyń bergen biliminen basqa, óz betinshe de izdenýi, qabiletin jetildirip otyrýy qajet. Osy turǵyda ol shákirtterin qatty qadaǵalap otyratyn.
Ol ýaqytta Shamǵon aǵa Qurmanǵazy atyndaǵy memlekettik halyq aspaptar orkestrin basqaratyn. Bas dırıjeri ári kórkemdik jetekshisi edi. Baǵyma oraı men uly ustazdyń klasynda sabaq alyp qana qoımaı, onyń qaramaǵynda jumys istedim. 1978 jyly konservatorııany bitirdim de, Shamǵon aǵanyń qasynda kómekshi dırıjer boldym, ári osy jyldan bastap ózim bilim alǵan oqý ornynda jas ustaz bolyp qyzmetke qabyldandym. Aǵa ol kezde kafedra meńgerýshisi edi.
Shamǵon – qazaqtyń daraboz, marǵasqa dırıjeri. Konservatorııanyń alǵashqy qarlyǵashtarynyń, ıaǵnı birinshi túlekteriniń biri. Ol halyq ártisteri, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, áıgili dırıjerimiz Fýat Mansurov jáne Habıdolla Tastanov, Qubysh Muhıtov, qobyzshy Fatıma Balǵaeva, ǵalym Bolat Sarybaev sekildi azamattarmen birge oqyp, konservatorııany 1950-jyldary bitirgen.
Sol kezde qazaq mýzyka óneriniń basynda turǵan Ahmet Jubanov osylardyń bárine qamqorlyqpen qarap, baǵyt-baǵdar bergen. 1945-jyldary konservatorııanyń stýdentter orkestrin júrgizetin A.Jubanov stýdent Shamǵondy qasyna kómekshi etip, Qurmanǵazy orkestrine de assıstent dırıjer etken.
Shákeń «Jıyrma tórt jasymda Qurmanǵazy orkestrine bas dırıjer boldym», deıtin. Skrıpkada da, dombyrada da, dırıjerlikte de oqyǵan Shamǵon Qajyǵalıev óte talantty tulǵa edi. Qurmanǵazy atyndaǵy orkestrdiń joǵary deńgeıge kóterilýine Shákeńniń yqpaly ushan-teńiz. Jas dırıjer bolsa da sol ýaqyttyń ózinde kóp eńbektenip, joǵary jetistikterge jetti. Ol ýaqytta búkilodaqtyq konkýrstar kóp bolatyn, solarǵa qatysyp, kóptegen syılyqtarǵa ıe bolǵan. 1953 jyly Býharest qalasynda ótken dúnıejúzilik jastar festıvalin Shamǵon basqarǵan orkestr altyn medal alǵan. Festıvalda Sydyq Muhamedjanovtyń «Shattyq Otanyn» jáne basqa da shyǵarmalaryn oınaǵan. Ol kezde S.Muhamedjanov konservatorııany endi bitireıin dep júrgen jas stýdent. «Shattyq Otany» onyń dıplomdyq jumysyna jazǵan shyǵarmasy eken. Qazaq ónerine ólsheýsiz úles qosqan dara talanttar qosyny osy kezeńderde kóringen.
Keńes dáýirinde ulttyq orkestrler sanaýly edi. Lenıngradta Andreev, Máskeýde Osıpov orkestrleri boldy, odan keıingi úlken orkestr Qurmanǵazy orkestri edi. Alǵashynda Orta Azııada eshqandaı orkestr bolmady, bertin kele ózbek, qyrǵyz, túrikmen aǵaıyndar orkestr jasaqtady.
Shamǵonnyń erekshe atap óterlik eńbegi, ol 1958 jyldary Qurmanǵazy orkestrine kóp ózgerister jasap, aspaptardyń múmkindikterin keńeıtti. Andreev orkestrinen úlgi ala otyryp, kóptegen jańalyqtar engizdi, tutastaı orkestrge reforma jasady.
Qazir ózimniń de ustaz bolyp, sabaq berip kele jatqanyma qyryq jyldaı bolypty. Aldymyzdaǵy ustazdarymyzdyń tálimin osy kúnge deıin eske túsirip, shákirtterimizge sol baǵytta dáris berýge tyrysamyz. Olardyń ádisterin, tárbıesin úlgi etemiz. Jas maman bir nátıjege jetý úshin ustazyn úlgi tutýy kerek. Ulttyq orkestrdiń dırıjerleri óz ultynyń tól shyǵarmalaryn, mádenıetin jaqsy bilýi kerek. Qazaqtyń tókpe kúıin, shertpe kúıin, qazaqtyń barlyq áýenderin, kúı atasy Qurmanǵazydan bastap, barlyq kúılerdi jaqsy bilý qajet. Kúıdiń qurylymy, tarıhy bolmysynda bolýy, alpys eki tamyrynda aǵyp jatýy kerek. Shamǵon aǵanyń bolmysynda osylardyń bári bar edi. Qurmanǵazynyń «Aqbaıyn», «Kóbik shashqanyn», Táttimbettiń «Qosbasaryn», Dáýletkereıdiń «Qyz Aqjeleńin» oınatqanda tyńdarmandy tebirentip jiberetin. Shyǵarmanyń qısynyn keltirip qoımasań, ol kúı sııaqty bolmaı, úzik-úzik bolyp qalýy múmkin. Shamǵon dırıjerlik etkende kez kelgen kúı, Túrkeshtiń «Qarabasy» bolsyn, meıli Seıtektiń «Zaman-aıy» bolsyn, bári birine-biri jalǵasyp, tutas bir dúnıedeı aǵyp jatatyn. Onyń is-qımyly, ısharaty orkestrge túsinikti jáne aıqyn bolatyn. Zaldaǵy adamdarǵa da áser beretin arqaly dırıjer edi. Orkestrdi shıyryp, erekshe oınatyp jiberetin. Sol orkestrdiń quramy basqa dırıjerde basqasha oınaýy múmkin, Shamǵonda basqasha oınaıtyn. Quramy aýyspaıdy, sol zal, sol akýstıka, sol aýdıtorııa. Bylaısha aıtqanda, sıqyrly kúshi bar sııaqty.
Jeke dombyrashynyń biri basqasha, ekinshisi basqasha oınaıdy ǵoı. Kúı bir bolǵanmen, oryndaýshylyq sheberligine qaraıdy. Al dırıjerdiń qolynda orkestr bir aspap sııaqty. Qobyzshy qobyzyn, dombyrashy dombyrasyn qalaı oınatsa, dırıjer orkestrdegi seksen adamdy solaı oınata bilýi tıis. Biz osynyń bárin Shamǵon aǵamyzdan úırendik.
Ol qazaqsha sóılegende óte taza, mádenıetti, ádebı sóıleıtin jáne oryssha sóılegen ýaqytta da óte saýatty edi. Ol kisiniń sóz saptaýy, sheshendigi de jaqsy, sóz qory da mol edi.
Músinshi músindi saz balshyqtan jasasa, dırıjerdiń isi de sondaı. Bastaýy bar, sharyqtaý shegi bar, ony aıaqtaýy bar. Shamǵon Qajyǵalıev jan-jaqty tereń bilim alǵan, kemeńger dırıjer. Operany da, sımfonııany da, álemdik klassıkalyq mýzykany da meńgergen. Qurmanǵazy akademııalyq orkestr bolǵannan keıin úlken arııalar oryndaldy, bul orkestrmen úlken ǵulamalarymyz án salǵan. Kúlásh Baıseıitova, aǵaıyndy Abdýllınder, Ermek Serkebaev, Bıbigúl Tólegenova, Káýken Kenjetaev, Beken Jylysbaev Shamǵonnyń basqarýyndaǵy orkestrmen óner kórsetken. Áńgime orkestrdi kóp jyl basqarǵanynda emes, orkestr deńgeıin saty-satysymen kótergeninde. Ol jyldary konservatorııaǵa jastar mýzykalyq kolledjde bilim almastan kelip túsedi. Sondaı daıyndyqsyz kelgenderdiń ózin joǵarǵy deńgeıge kóterdi.
Shamǵon aǵa basqarǵan ýaqytta eshkim ujymnan min taba almaıtyn edi. Meıli Hachatýrıandy, meıli Chaıkovskııdi, meıli Mosartty oınasyn, orkestr joǵary deńgeıde boldy. 1973 jyly Polsha, 1974 jyly Chehoslovakııa, 1975 jyly Fransııa, 1976 jyly Italııa, 1977 jyly Grekııa sııaqty shetelderde óner saparlarynda bolyp, jurtty tánti etti. Qurmanǵazy orkestriniń úni erekshe ǵoı. Orys orkestrlerinde ysqyshty aspaptar joq, al bizde bar. Biz osyndaı erekshelikterimizdi durys paıdalandyq.
Keńes dáýirinde mádenıetti qoldaý jaqsy bolatyn. Eseptik konserttermen Máskeýge jıi baratynbyz. Shetelderge josparly konsert saparymen shyǵyp otyratyn edik. Shamǵon aǵanyń ataǵyn aıtpaı ketýge bolmaıdy, Qudaıǵa shúkir, ol eńbekteriniń jemisin kórdi. Jıyrma alty jasynda Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi atandy, odan keıin halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty boldy. Eń úlken jetistigi – Keńes Odaǵynyń halyq ártisi ataǵyn enshilegeni. Sol kezdegi KSRO kompozıtorlar odaǵynyń tóraǵasy T.Hrenıkovtiń ózi bizge kelip, Qurmanǵazy orkestrine súıemeldetip, óziniń shyǵarmasyn oınaǵan edi.
Qazaqtyq dırıjerlik ónerin bıikke kóterip, qazaq mádenıetine úlken úles qosqan Shamǵon Qajyǵalıevtiń ómirden ozǵanyna da bir jyldan asyp barady. Onyń ózi ortamyzdan ketkenimen, eli úshin etken ólsheýsiz eńbegi, jarqyn beınesi halqynyń júreginde máńgi saqtalady. Biz uly ustazymyzdan alǵan ónegemizdi keıingi urpaqqa jetkizip, onyń salǵan jolyn jalǵastyrýdy óz paryzymyz dep bilemiz.
Jalǵasbek BEGENDIKOV,
Qazaqstannyń eńbek
sińirgen ártisi
ALMATY