«Shaǵyn halyqqa úlken qanjar kerek»

Mektep reformasy týraly tolǵanys Biz mektep reformasy týraly osyǵan deıingi toptama maqa­lalarymyzda álemdik eńbek naryǵyndaǵy revolıýsııalyq ózge­ris­terdiń álemdik dás­túrli bilim salasyna óz qysymyn kúsheıtkendigin, osy­ǵan oraı, bilim sala­syndaǵy reformalar kóptegen elderde bas­talyp ketkendigin, aǵylshyn tiliniń bilim men tehnologııalar tili retinde dúnıejúzinde moıyndalyp, tórge shyqqandyǵyn, sondyqtan bul tildi bilý qazaq balalaryna qajet ekendigin aıttyq. Elimizdiń Bilim jáne ǵylym mınıstrligi júrgizgeli otyrǵan mektep reformasyna qoldaý bildirdik. Úshtuǵyrly tildi mektepterge engizý isiniń ómir talabynan týyndaǵandyǵyn jetkizdik. О́zimizge, ásirese, osy ýaqytqa deıin orys, qazaq tildi mektepter dep bólinip kelgen bilim berý mekemelerindegi oqý baǵdarlamalaryn bir standartqa túsirý ıdeıasy unaıtyndyǵyn baıandadyq. Janǵa jaqyn japon úlgisi, biraq... Alaıda, osyǵan qarap, bizdi memlekettik tilimiz qazaq tiline janashymastyq tanytyp otyr deseńiz, qatelesesiz. Ana tilimiz­diń qazirgi jaǵdaıy, bolashaq taǵdyry bizdi de alańdatpaı qoımaıdy. Sondyqtan, osy máseleni kóterip júrgen azamattarǵa rızashylyǵymyzdy aldyn ala bildirgendi jón kóremiz. Osy sıkldyq maqalalarymyzǵa daıyn­dyq barysynda memlekettik til máselesin qozǵaǵan, onyń problemalaryn ashyq jetkizip, usynystaryn bildirgen birqatar azamattardyń maqalalarymen de tanystyq. Sonyń ishinde bizge unaǵany akademık Asqar Jumadildaevtyń elimizde júrgizilgeli otyrǵan mektep reformasy týraly maqalasy boldy. Asekeń óz maqalasynda keshegi keńestik bilim júıesiniń de kóptegen jaqsylyqtary bolǵandyǵyn, sondyqtan onyń bárin jolda qaldyrýǵa bolmaıtyndyǵyn aıtady. Sóziniń negizgi túıininde mektep reformasynda bizge qaı eldiń úlgisi jaqyn degen máselege toqtala kele, qazir mınıstrlik tarapynan negizgi nazarda ustalyp otyrǵan Malaızııa men Sıngapýrdyń bilim berý modelderinen góri bizge japon úlgisiniń jaqyn ekendigin qaperge salady. «Meniń bilýimshe, Sıngapýr men Malaızııa matematıkany aǵylshyn tilinde oqytady. Bizdiń basshylar osy elden úlgi almaqshy, nege Japonııadan úlgi almaımyz. Kezinde japon eli de ózderiniń ıeroglıfterin ózgertip jańa álipbı jasap, joǵary synyp oqýshylaryna búkil ǵylymdy aǵylshyn tilinde oqytpaqshy bolǵan. Biraq oılasa kele, álipbıdi ózgertsek, aǵylshyn tilinde oqysaq, alǵashqy kezde tez damýymyz múmkin, biraq utqanymyzdan utylǵanymyz kóp bolady degenge toqtaǵan. Japonııanyń myń-jyldyq tarıhy bar. Sonda biz nege keshe ǵana qurylǵan elderge júginýimiz kerek», deıdi. Sonymen qatar, HH ǵasyrdyń basynda ómir súrgen Alash azamattarynyń qazaq halqynyń bolashaq damý máselesinde japon úlgisin almaq bolǵandyǵyn da esimizge salady. Biz osy máselege oraı, alystaǵy japon elindegi til men mektep máselesin óz betimizshe biraz zerttep kórdik. Sonda bir baıqaǵanymyz, japondardyń basym kópshiligi aǵylshyn tilin bilmeıdi eken. Soǵan qaraǵanda, qarapaıym japondarǵa aǵylshyn tili qajet bolmasa kerek. Muny da túsinýge bolady. Japonııa degenimiz negizinen alǵanda tek qana japondardan turatyn tuıyq araldarda jatqan úlken el. Halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy men ekonomıkasy keremet damyǵan. Onyń ústine Japonııa jańa tehnologııalardy shyǵarý máselesinde de álemde alda keledi. Bylaısha aıtqanda, syrtqy kúshterdiń yqpalyna myzǵı qoımaıtyn batpan quıryq halyq. Biraq soǵan qaramastan, Japonııa úkimeti de jas urpaqtyń aǵylshyn tilin meńgerýine jetkilikti dárejede mán beredi deýge bolady. Munyń bir mysaly mundaǵy oqýshylar orta mektepti bitirip, joǵary oqý ornyna túser kezinde aǵylshyn tilinen mindetti túrde synaq tapsyrady eken. Sondaı-aq, aǵylshyn tili mektepterge de engizilgen. Biraq, japon mektepteri bastaýysh synyptarda  oqýshylardy ana tilinde oqytatyn kórinedi. Shet tilin sonan keıin birte-birte oıyn túrinde oqyta bastaıtyndyǵyn jýyqta Beısen Quranbektiń «Aıtýǵa ońaı» baǵdarlamasyna qatysqan japon qyzy aıtyp ótti. Zamanyń túlki bolsa, tazy bop shal Al Japonııada turyp jatqan japondardyń ózine keletin bolsaq, olar ózderine aǵylshyn tili ómirde eki jaǵdaıda ǵana qajet ekendigin aıtady eken. Onyń birinshisi – joǵaryda aıtyp ketkenimizdeı, joǵary oqý ornyna túsken kezde, ekinshisi – shetelge týrıstik saparlarǵa shyqqan kezde. Alaıda, bul ekinshi máseleni sheshýdiń de tıimdi joly tabylǵan. Japondar shetelge týrıst retinde kóbinese top bolyp, qastaryna aýdarmashy ertip shyǵady nemese osy qyzmetti atqaratyn jedel aýdarma salasyndaǵy jańa tehnologııalardy paıdalanady. Iаǵnı bul halyqtyń qoǵamdy tolǵandyratyn kez kelgen problema men ony sheshý máselesine qatysty óz jaýaby daıyn tur. Al bizde ázirge mundaı  múmkindik joq. Osydan biraz jyl buryn ózimiz de issaparmen Japonııada boldyq. Bizdiń qa­zaqqa bir uqsatqanymyz, toptalyp kezdese qalǵan jaǵdaıda japondar da bir-birimen qaýqyldasyp qalady eken. Olardyń Tokıo, Hırosıma, Nagoıa degen qalalaryn ara­ladyq. Bolashaqqa arnap jasap jatqan jańa tehnıkalary men robottaryn Nagoıadaǵy Toıota korporasııasynyń halyqaralyq kórmesinen kórip, tańǵaldyq. Mine, osyndaı halyq aǵylshyn tilin mensinbese, mensinbes. Biraq, bizde mundaı shama bar ma?! Sondyqtan, bizdiń balalardyń bolashaqta japon balalaryna qaraǵanda, aǵylshyn tilin jetik bilýi basty qajettilikterdiń biri dep esepteımiz. О́ıtkeni, biz syrttan keletin bilim men tehnologııaǵa japondarǵa qaraǵanda, áldeqaıda múddeli elmiz. Negizinde japon, nemis, qytaı, aǵylshyn, orys sekildi tamyrlaryn tereń jibergen myqty halyqtar basqa bir halyqtarǵa beıimdele qoımaıdy. Kerisinshe, olardy ózderine beıimdeýge tyrysady. Buǵan olarda múmkindik bar. Al bizde mundaı múmkindik bar ma?! Sondyqtan, mundaıda «Attylyǵa ilesemin dep, jaıaýdyń tańy aıyrylypty», dep ata-babamyz aıtyp ketkendeı, bizge óz jolymyzdy tapqanymyz durys. Álemdik keńistikte biz ulan-baıtaq jeri bar shaǵyn halyqpyz. Demek, bizge shaǵyn halyqtarǵa laıyqty jol dál keledi. Taý halyqtarynyń azattyǵy jolynda ómirin kúrespen ótkizgen Shámil ımam «Shaǵyn halyqqa ómir súrý úshin úlken qanjar kerek eken ǵoı» degen. О́z ata-babalarymyz «zamanyń túlki bolsa, tazy bop shal» degen. Demek, qazirgi ýaqytta bizdiń aldymyzda turǵan basty másele ózgeris ústindegi zaman aǵymyna beıimdele bilý. Ol úshin oqý men bilimdi nyǵaıta otyryp, álemdik keńistikte erkin júrip-tura alarlyq jaǵdaıǵa jetýimiz kerek. Aǵylshyn tili bizge sol úshin qajet. Qazirgi bolyp jatqan jaǵdaılardy saralaı-salmaqtaı, oı eleginen ótkize kele basqadaı bir joldy taba almadyq. Sondyqtan, bizdiń qolymyzdaǵy Shámil ımam meńzegen úlken qanjar zaman ózgeristerine jedel ıkemdelýimizge kómektese alatyn, álemdik bilim júıesine kirigýge múmkindik beretin ulttyq mekteptiń Bilim jáne ǵylym mınıstrligi usynyp otyrǵan jańa modeli bolýy tıis dep topshyladyq. Qoǵamdaǵy kóńil kúı Degenmen, qoǵamymyzdaǵy qazaq tili­niń qazirgi múshkil hali bizdi de qatty tol­ǵandyrady. Eger statıstıkaǵa úńilsek, qazaq mektepteriniń sońǵy jyldary kóbeıip kele jatqandyǵyn kóremiz. Biraq, bir ókinish­tisi, bilim berý salasyndaǵy qazaq mektepteriniń úles salmaǵyna qaraǵanda, qazaq balalar baqshasynyń úles salmaǵy edáýir dárejede tómen ekendigin baıqadyq. Mine, másele qaıda jatyr deńiz? Ata-analardyń kópshiligi osy máselege baılanysty óz sábılerin orys tilindegi balalar baqshasyna berýge májbúr bolady. Tili oryssha shyqqan sábı sodan keıin qazaq tiline qaıtip bet bura qoımaq?! Endeshe, elimizde mektep reformasyn qolǵa alǵaly otyrǵan Bilim jáne ǵylym mınıstrligi osy máselege basa nazar aýdarsa degen tilegimiz bar. New Times.kz agenttigi ótken jyly balalaryn birinshi synypqa bergeli otyrǵan ata-analar arasynda saýaldama júrgizip, olardan óz balalaryn qandaı mektepke bergileri keletindikterin suraǵan. Sonda ata-analardyń 39,2 paıyzy óz balalaryn orys tildi mektepterge bergileri keletindikterin aıtqan. Al ata-analardyń 31,5 paıyzy qazaq tildi mektepti qalaıtyndyqtaryn jetkizgen. 19,4 paıyzy aǵylshyn tilinde oqytatyn mektepterdi durys kóretindikterin málimdegen. Bir esepten alǵanda, bul sıfrlar qoǵam­daǵy qazirgi kóńil kúıdi bildiretin bolsa ke­rek. Sondaı-aq, biz osy maqalamyzǵa daıyndyq barysynda halyq arasynan birqatar adamdarmen áńgimelesip, mektepterge engiziletin úsh tuǵyrly tilge qatysty olardyń oı-pikirlerin bildik. Sonda basym kópshiligi bul máseleni jalpylaı qoldaıtyndyqtaryn, biraq qazaq tiliniń bolashaǵyna erekshe alańdaıtyndyqtaryn aıtty. Tipti, atalǵan máselede ózimizben kórshi Aısabaı aǵamen biraz daýǵa da kelip qaldyq. Ol kisi bizge tek bilim berý salasynda ǵana emes, jalpy qoǵamda qazaq tiliniń taǵdyry qyl ústinde tur degendeı pikirin jetkizdi. Sonyń jarqyn mysaly retinde aýlada oınap júrgen balalardy kórsetti. Mine, mynalardy qarashy. Osylardyń barlyǵy qazaq. Biraq qaısysy qazaq tilinde sóılep júr? Bári orys tilinde sóıleıdi. Osyny kórgende qalaısha qazaq azamaty retinde et-júregiń ezilmeıdi, dep ózimizge suraýly júzben qarady. Biz ol kisige munyń ýaqytsha qubylys ekendigin, qazirgi kúni qazaq mektepteri men balalar baqshasynyń kóbeıip kele jatqandyǵyn, demek, birte-birte memlekettik tildiń bel alatyndyǵyn, onyń ústine balalar orys tilinde sóılep júrgenimen olardyń barlyǵynyń qazaq tilin de jaqsy biletindikterin aıttyq. – Ony aldymen, balalardyń ózinen surap kóreıik, – dep usynys tastady Aısabaı aǵa. Aldymen ózara orys tilinde áńgimelesip turǵan estııarlaý qyz balalardyń qasyna keldik. Keıipterine qaraǵanda, mekteptiń 6-7 synybynyń oqýshylary sekildi. – Sender qazaqsha bilesińder me? – dep suradym men olardan. – Bilemiz, – dep jaýap berdi qyzdardyń biri. Buǵan meniń jalym biraz kúdireıip qaldy. – Endeshe, nege qazaqsha sóılemeısińder? – dep surady aqsaqal. – Bilemiz, biraq qazaqsha sóılegimiz kel­meıdi, – dep jaýap berdi jańaǵy qyz. Munan keıin olar bizben odan ári jaýaptasyp jatýdy álde artyq, álde yńǵaısyz kórdi me, uıymdasqan túrde oryndarynan jyljyp júre berdi. Endi shaǵyn fýtbol alańynda dop oınap, aıǵaı-shýǵa basqan qaradomalaqtardyń qa­syna keldik. Bári de oryssha shúldirlesip júr. – Áı, balalar! Sender qazaqsha bilesińder me? – dep suradym men olardan. Olar tipti, bizdiń suraǵymyzǵa jaýap berip jatýdyń ózin qajet dep tappasa kerek, shýlaǵan kúıi oıyndaryn jalǵastyra berdi. – Mine, kórdiń be? – dep surady aqsaqal menen. Men jeńilgendigimdi sezindim. Alaıda, Serik Janbolat degen jýrnalıstiń biz sekildi osyndaı eksperıment júrgizbek bolyp, birneshe aýlaǵa baryp, oınap júrgen balalarmen tildeskendigin, sonda olardyń barlyǵy qazaqsha sóılegendigin aıtyp jatyrmyn. – Ol qaı jerde bolǵan eken? – dep surady aqsaqal. – Naqty bilmedim. Shamasy, Almatyda bolsa kerek, keshe ǵana feısbýkten oqydym, – dep jatyrmyn. – Almatyńdy bilmeımin. Astanada jaǵdaı osylaı. Eger qajet deseń, qazir avtobýsqa baryp kirshi, onda da balalardyń tili kileń oryssha. Eger ótirik aıtatyn bolsam, sodan keıin maǵan kel, – dedi aqsaqal. Aısabaı aǵamen qoshtasyp, páterime kóterilmek bolyp lıftiniń aldyna keldim. Eki kishkentaıyn jetektegen qazaqtyń jas jigiti menimen lıftige birge kirdi. Shamasy, sábılerin balalar baqshasynan ákele jatqan beti bolsa kerek. Bul eki jetkinshek te oryssha shúldirlesip jatyr. – Áı, kógen kózder, sender qazaqsha bilesińder me? – dep suradym olardan. Ornyna ákeleri jaýap berdi. – Qazaqshany qaıtemiz, báribir óletin til emes pe? Ony úıretip, balalarymyzdyń basyn qatyryp, bosqa áýre bolǵymyz kelmeıdi? – dedi ákesi. Osyny aıtty da, yńǵaısyz bir jaǵdaıǵa qalǵandaı uıań jymıdy. Jigittiń ózi qazaq tilinde jap-jaqsy sóı­lep tur. Maǵan ol jańaǵy sózdi áldenege eregisip aıtqan sekildi bolyp kórinip ketti. О́ıtkeni, onyń úninen batyl baılamǵa kelgen naqty sheshimdi emes, qazirgi jaǵdaıǵa degen ókpe-nazdy ańǵarǵandaı boldym. Osy sátte meniń de ana tilime janym ashyp ketti. Sondyqtan osy bolǵan jaǵdaıdy oqyrmandarǵa jetkize ketsem, artyq bolmas dep eseptedim. Bilimniń mýltıplıkatıvtik áseri Iá, kórip otyrǵanyńyzdaı, qazirgi ýaqytta qoǵamda orys tili barynsha ústemdikke ıe bolyp bara jatqan sekildi. Muny men ózimniń jýrnalıstik qyzmetimde de únemi sezinemin. Shetelge saparǵa shyqqan kezimizde barlyq ýaqytta birdeı demeı-aq qoıaıyn, kóp jaǵdaıda bizge tıesili aqparattar orys tilinde beriledi. Sapar jaıynda gazetke kólemdi maqalalar berý qajet bolǵandyqtan, ol aqparattardy biz otyra qalyp aýdaramyz. Al bul sátte orys tildi áriptesterimiz bizge qaraǵanda, ózderin áldeqaıda erkinirek sezinip, qoldary bos bolsa, kóbinese qydyrystap ketip jatady. Bizde ondaı ýaqyt joq. О́ıtkeni, orys tildi jýrnalısterge qaraǵanda, eki esedeı artyq jumys isteýge týra keledi. Teledıdardy bilmeımin, baspasóz basylymdarynda qyzmet isteıtin qazaq tildi jýrnalıster mine, osylaısha óz nandaryn kóp eńbekpen, adalynan taýyp jep júr dep esepteımin. Alaıda, osyndaı jaǵdaılarǵa qarap, búgingi kúnniń shyndyǵy osylaı eken dep kimge ókpeleımiz? О́ıtkeni, bir tilmen ǵana ómir súrip kete alatyndaı úlken halyq emespiz. Onyń ústine san túrli  uly órkenıetterdiń toǵysqan tusynda ómir súrip jatqan jaǵdaıymyz  taǵy bar. Sondyqtan, tek qazaq tilin meńgerýmen ǵana shektelip qalsaq, ol túbi ózimizdi ózimiz aldaǵandyǵymyz bolyp shyqpaı ma? Biz, qazaq halqy Reseı ımperııasynyń 300 jyldyq bodandyǵynan keıin qatarǵa qalaı qosyldyq? Orys tilin meńgerý arqyly ǵana kózimiz ashylmap pa edi? Bul shyndyqty eskermeýge bola ma? Biz osy maqalaǵa ázirlik barysynda orys tiliniń qazaq qoǵamyna tıgizgen jaǵymdy, jaǵymsyz yqpaldaryn da biraz zerttep kórdik. Orys tiliniń qazaq eline ený tarıhyn zerdeledik. Bul tildi bizdiń halqymyzdyń qabyldaýyna eń aldymen qazaqtyń sol kezdegi kózi ashyq, kókiregi oıaý azamattary bastamashylyq jasaǵandyǵyn bildik. Sonyń biri orystyń tili men bilimin úırenýdi ósıet etken danyshpan Abaı atamyz bolatyn. Munyń syrtynda, Keńes ókimeti kezinde Pavlodar obly­synyń Baıanaýyl aýdanynan zııaly qaýym ókilderiniń, ásirese, tehnıkalyq ıntellıgensııamyzdyń mańdaıaldy bolǵan azamattardyń kóptep shyqqany belgili. Osy bir aýdannyń ózinen ǵana Ulttyq ǵylym akademııasynyń Qanysh Sátbaev bastaǵan 14 akademıgi shyqqan. Osynyń syry nede? Biz osy suraqty Baıanaýylda bolǵany­myzda ondaǵy el men jer tarıhyna jetik aqsaqaldarǵa qoıǵan edik. Sóıtsek, máseleniń mánisi bylaı eken. Patsha ókimetiniń tusynda osy óńirde uzaq jyl bılik quryp, patshadan polkovnık shenin alǵan, Baıanaýyl syrtqy okrýginiń aǵa sultany bolǵan ataqty Musa Shormanov eldiń ıgi jaqsylarymen keńes quryp, «endi bizge orys tilin bilmesek, durys kún joq» deı kele árbir aýqatty adamǵa jańa zaman talabyna saı óz balasyn oqytýdy, salyq esebinde kedeıdiń bir balasyn oqytýdy mindetteıdi. Mine, osydan keıin bul óńirden bilimdi azamattar kóptep shyǵyp, Keńes ókimeti kelgende bilim men ǵylymnyń tizginin ustaýǵa daıyn turǵan. Olar ózderiniń bilimderi arqyly elimizdiń damýyna ólsheýsiz úles qosty. Bir ǵana Qanysh Sátbaevtyń tyndyrǵan isin eske alaıyqshy. Ol elimizde tuńǵysh ret Ulttyq ǵylym akademııasyn quryp, Qazaqstan ǵylymynyń san-salaly baǵyty bo­ıynsha, sonyń ishinde qazaqta buryn bolmaǵan jaratylystaný ǵylymy boıynsha qarqyndy damýynyń negizin qalap, ózi osy úderistiń basynda turdy. Ataqty Jezqazǵan kenin ashyp, júzdegen myń adamnyń san jylǵy nápaqasyn taýyp berip ketti. Ertis-Qaraǵandy kanalyn saldyryp, sarǵaıyp jatqan Saryarqany sýlandyrýǵa ǵajaıyp eńbek sińirdi. Eger bul kanal jumys istep turmaǵanda qazirgi Astana halqyn sýmen qamtamasyz etý máselesi óte qıyndyqqa túsken bolar edi. Mine, bilimniń kúshi qaıda deńiz?! Al osy Pavlodardyń Baıanaýyl aýdanyna jaqyn qonystanǵan Qaraǵandy oblysynyń Aqtoǵaı aýdanyndaǵylar Álıhan Bókeıhanov, Álimhan Ermekov, Jaqyp Aqbaev sekildi Alash arys­taryn jerlesteri retinde maqtan tutyp jatady. Bizdiń tarıhymyzda alǵashqylardyń biri bolyp eýropasha bilim alǵan osyndaı azamattardyń osy óńirden shyǵý tarıhyn zerdelegenimizde, bul máselede patsha zamanyndaǵy Qarqaraly stansasynda bolǵan prıhodtyq ýchılısheniń edáýir mańyzǵa ıe bolatynyn ańǵardyq. Alash partııasynyń kósemi Álıhan Bókeı­hanov orys tilindegi alǵashqy bilimdi osy ýchılısheden alǵan eken. Aıtpaqshy, osy ýchılıshede kezindegi aq gvardııashylar qozǵalysynyń kóshbasshylarynyń biri, orys áskerleriniń joǵarǵy qolbasshysy bolǵan Lavr Kornılov ta Á.Bókeıhanovpen qatarlas oqyǵan kórinedi. L.Kornılovtyń atasy Nıkolaı Kornılov Qarqaraly okrýginiń aǵa sultany Qunanbaı О́skenbaevtyń tusynda qazaq pen orys arasynda tilmash, aýdarmashy bolyp jumys istepti. L.Kornılovtyń anasy qazaq qyzy degen derekter de bar. Orystyń dańqty qolbasshysynyń syrtqy keıpiniń azııalyqtarǵa, sonyń ishinde qazaqqa uqsastyǵynyń ózi bul derekti odan ári qýattaı túsetindeı. Endi, mine, arada bir ǵasyr ýaqyt ótkennen keıin Qazaq eli, Qazaqstan Respýblıkasy taǵdyrdyń  tańdaý sátine taǵy da tap bolyp otyr. Elimizdiń Bilim jáne ǵylym mınıstrligi bir tıpti mektepte oqytylatyn úsh tuǵyrly tilge qatysty úlken reformany bastamaq. Bul – eshkimniń oıdan shyǵarǵan máselesi emes, zaman talabynan týyndap otyrǵan dúnıe. Demek, ony qoldaýymyz kerek. Áli ýaqyt óter. Eger Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń osynaý tyń bastamasy halyq tarapynan qoldaý tabatyn bolsa, aýylda turyp aǵylshyn tilin jaqsy meńgergen qazaqtyń kógen kózderiniń arasynan da álemdik bilim keńistiginen erkin sýsyndaı alatyn talaı myqty azamattar shyǵar! Tipti, olardyń barlyǵy birdeı Qanysh Sátbaevtaı ǵulama ǵalym bolyp ketpeı-aq qoısyn. Tipti, solardyń júzden biri ǵana jaqsy bilim alyp, el bolashaǵyna tamasha úles qosa alatyndaı tabysty tulǵa nemese bilikti ǵalym retinde qalyptasty deıik. Mine, osy jaǵdaıdyń ózi ǵana Qazaqstannyń ıntellektýaldyq áleýeti men ekonomıkalyq qýatynyń artýyna qosylǵan zor úles bolyp tabylar edi. О́ıtkeni, bilim men ǵylym salasyndaǵy jetistik pen jańalyqtyń mýltıplıkatıvtik áseri basqa salalarǵa qaraǵanda ondaǵan, júzdegen ese artyp túsetindigi talaı ret dáleldengen jaǵdaı. Qorytyndy Iá, bir kezderi Abaı atamyz úndegendeı, orystyń bilimi men ǵylymyna ilesý HH ǵasyrda bizdiń elimizdiń eńsesin biraz kóterdi. Qazirgi  kúni eshkimdi de  bilimsiz dep aıta almaımyz. Alaıda, osy HHI ǵasyrymyzda bul bilimniń ózi bizge jetkiliksiz bolatyn túri bar. Zamannyń bet alysy, adamzat ómirinde qarqyndy túrde júrip jatqan ózgerister osyny aıqyn tanytyp otyr. Tek bir oılandyratyn másele, ol – qazaq tiliniń bolashaq taǵdyry. Ony biz el bolyp, halyq bolyp birge oılaýymyz kerek. Osy baǵytta mynadaı usynysymyzdy jetkize ketkimiz keledi. О́mirge endi enetin bir tıpti mekteptiń bas­taýysh synyptarynda jas urpaqqa  tek memlekettik tildi oqytý máselesin oılastyrýymyz kerek. Sondaı-aq, qazaq balabaqshalaryn kóptep ashyp, ár sábıdiń tili óz ana tilinde shyǵýyna barynsha mán berýimiz kerek. Mine, sonda ǵana qanshama jyldar boıy taǵdyry tálkekke túsip kele jatqan tilimizdiń baǵy ashylyp, ol tórge shyǵady dep oılaımyz. Basqa jaǵyna kelgende, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi qolǵa alyp otyrǵan mektep reformasyn tolyǵymen qoldaıtyndyǵymyzdy bildirmekpiz. Osyndaıda taǵy bir oıǵa keletin másele – bizdiń halyqymyzdyń ulttyq bolmysy men dástúr saltyna qatysty osy ýaqytqa deıin aıtylyp kele jatqan pikirler men baǵalar. Bizdi syrttan kelgen qonaqtarymyz kóbinese qonaqjaı halyq dep jatady. О́zimizdiń aramyzda kónbis, kónterli halyqpyz degen pikirler de bar. Biraq bir ǵajaby, bizdi eńbekshil halyq eken dep eshkim aıtpaıdy. Ony aıtýǵa ózimizdiń de tilimiz kúrmeledi. Al endi, bizdiń joǵaryda mektep reformasyna qatysty úlgi almaq bolyp otyrǵan elderimizdiń barlyǵy eńbekpen aty shyqqan elder. О́zimiz bolsaq, «eńbek – bárin de jeńbek» dep jatamyz. Demek, oqý barda, ony ómirde iske jaratatyndaı toqý bar. Osy máseleni qaıtpekpiz. Bul endi, bizdiń oıymyzsha, tek memleketke ǵana qatysty másele emes. Bul másele qalyń elge, árbir otbasyna qatysty dep oılaımyz.   Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan»