Qazaqtyń urpaq ósirýde ózindik úlgi-ónegesi, salt-dástúri, tyıymy bolǵan. Sony úlkenderdiń aqyl-parasatymen tııanaqty oryndap, ul-qyzdyń jibekteı esilip turýyna jol ashqan. Keıin osy bir qasıet zamanǵa qaraı sıreksip, erkindikti erkelik dep uǵyp, bala tárbıesin bosańsytyp alǵanymyz aqıqat. Keıde onyń zalalyn da tartyp qalamyz. Sonyń biri jetimder máselesi der edik. Bul táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy alasapyranda etek alyp, esten tandyra jazdady. Oǵan 1998 jyly qabyldanyp, 1999 jyldyń basynan kúshine engen «Neke jáne otbasy týraly» zańdaǵy olqylyqtar da sebepker bolǵanyn nesin jasyramyz. Keıin bul túzeldi. Biraq jetimder máselesi tolyq sheshildi deı almaımyz.
Osyny durys jolǵa qoıý maqsatyn el azamattary da sońǵy ýaqytta qolǵa ala bastady. Onyń aıqyn dáleli, 2013 jyly qurylǵan «Ana úıi» qory der edik. Jaqynda osy qordyń uıytqy bolýymen elordada «Bala asyrap alýdy qoldaý ortalyǵy» jobasy boıynsha basqosý ótti. Ol Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń qoldaýymen boldy. Jıynda, atalmysh qordyń alǵashqy ıdeıasyn usynǵan, keıin onyń ornyǵýyna ózindik úlesin qosqan Aıdyn Raqymbaev júrgizip otyrdy. Jalpy, «Ana úıi» qory men mınıstrlik arasynda bekitilgen memorandýmda kórsetilgendeı, elimizdegi áleýmettik jetimdiktiń aldyn alý, jetimderge arnalǵan mekemelerde tárbıelenip jatqan balalar sanyn azaıtý, sondaı-aq, ár ul men qyzdyń múddesin qorǵaıtyn memlekettik saıasatty júzege asyrý, soǵan barynsha úles qosý.
Otyrystyń basty maqsaty osyndaı ıgilikti isti jurtqa jetkizý eken. Ásirese, memleket pen úkimettik emes uıym arasyndaǵy yntymaqtastyqty óristetý, quqyqtyq jaǵynan keshendi is-sharalardy qolǵa alý, bul izgilikti isti tuńǵysh ret jekemenshik-memlekettik áriptestik deńgeıinde iske asyryp, bolashaqta balalar úıin jabý qolǵa alynbaq kórinedi. Bir quptarlyǵy, «Ana úıi» júıesi aıasynda elimizdiń barlyq óńirlerinen bólimsheler ashylypty.
Qordyń meńgerýshisi Bıbigúl Mahmetovanyń aıtýynsha, jańashyl qoǵamdyq pikir qalyptastyrý, sonymen qatar, jurtshylyqqa balalardy asyrap alýdyń úlgi-praktıkalary týraly keńinen habardar etý, buǵan el azamattaryn jumyldyrý eken. Olardyń eń bastylary: balalar úıinde tárbıelenip jatqandardy asyrap alýǵa nıetti otbasylarǵa kómek kórsetý, balany asyrap alýǵa daıyndyqtyń bastapqy kezeńinde jáne balanyń otbasyna beıimdelýi soǵan psıhologııalyq jaǵynan ázirleý, qoǵamda asyrap alǵan balalar jáne asyrap alýshy ata-analar uǵymdaryn durys qabyldaý jaǵyna uıytqy bolý, birte-birte «tastandy bala», «balalar úıi» degen uǵymdy boldyrmaý, álemdik tájirıbege oraı otbasy qundylyǵyn ornyqtyrý, ár balaǵa qamqorlyq pen adamgershilik úlgisin kórsetýdi qalyptastyrý.
Ol, sonymen qatar, elimizdegi jetim balalardyń 17,7 paıyzy shyn jetim bolsa, 82,3 paıyzy áleýmettik jetimder ekenin aıtyp, naqty dálel-dáıekter keltirdi. Árbir qala men oblystardaǵy balalar sanyna, sábıler, balalar úıindegi, ınternattaǵy balalarǵa deıin taldaı kelip, bala asyraýǵa nıet bildirip otyrǵan azamattardyń da tizbesin alǵa tartty.
Jıynda Bilim jáne ǵylym mınıstri Erlan Saǵadıev urpaq máselesine jan-jaqty toqtala kelip, qordyń atqaryp otyrǵan jumysyna rızalyǵyn bildirdi. Belgili kásipkerler N.Smaǵulov, I.Saljanov, E.Kım, t.b. ózderi jaqsy iske janashyr bola beretinderine toqtalsa, «Qazaqstan» RTRK» AQ basqarma tóraıymy Nurjan Muhamedjanova telearna jetim balalar týraly jıi habarlar taratyp otyrǵanyn tilge tıek etti. «Bas redaktorlar klýbynyń» prezıdenti Bıbigúl Jeksenbaı bul ıgilikti isti jýrnalıster qaýymy aldaǵy ýaqytta nasıhattaıtynyn jetkizse, «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazeti» aksıonerlik qoǵamynyń basqarma tóraǵasy Erkin Qydyr eldiń bolashaǵy, ulttyń keleshegi sanalatyn urpaq taǵdyryna qatysty mundaı jumysty kóp bolyp atqarý qajettigin eske salyp, qajet bolsa, birigip memorandýmǵa qol qoıý máselesin qozǵady.
Osy arada myna bir nárseni aıta ketsek deımiz. Jetimder máselesin «Egemen Qazaqstan» gazeti ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń sońyna qaraı kóterip, shetelge ketken balalar taǵdyryn jıi jazǵan edi. Tipti, 2001 jyly AQSh-qa berilgen balalardy izdep baryp, olardyń jaı-kúıimen tanysqan da tustarymyz bolǵan. Bir qyzyǵy, qujattarynda aýrý degenmen, shyn mánine kelgende bári saý. Bir ǵana qoıanjyryq bala kezdesken edi. Jetimin jylatpaǵan halqymyzdyń ádemi úlgisin elimizdiń jany jaısań azamattary jańa qyrynan qolǵa alyp, mesenattar qoldap, ár óńirdegi balalar úıine kóńil bólip, qarjylaı kómektesip jatyr eken.
Oıǵa ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń «Balam degen jurt bolmasa, jurtym deıtin bala qaıdan shyqsyn!» degen sózi oralady. Endigi jerde balam degen jurt tabylǵanda, jurtym degen urpaq aqaýsyz óseri aıdaı anyq.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»