Shıkizat shyrmaýynan shıraqtyq shyǵarady

Ekonomıkanyń ózegi men órkeni, negizinen, shıkizatty óńdeýge baılanysty. Bul týraly  Memleket basshysynyń «Bolashaq­tyń irgesin birge qalaımyz» atty Jol­daýynda naqty atap kórsetildi. Shynymen de el ishinde aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý salasy órleý jolyna túse almaı otyr. Senimge saı serpilis, maqsaty aı­qyn betburys bolmaǵan jerde nátıje bol­maıtyny belgili. Sondyqtan bolar, óń­del­gen sapaly aýylsharýashylyq ónimderimen halyqty jetkilikti qamtamasyz etý deńgeıi óńirlerde áli tómen. Bıyl Jambyl oblysyndaǵy aýyl sha­rýa­shylyǵy ónimderin óndirýshiler alda­ryna úlken mindetter qoıyp otyr. Maqsat – 2014 jylǵa qaraı agroónerkásip keshenindegi ónimdilikti kem degende 2 esege art­tyrý. О́ıtkeni Elbasynyń bıylǵy Jol­daýynda eńbek ónimdiligin arttyrý máselesi alǵa ótkir qoıylyp otyr. Jambyl oblysyndaǵy shıkizatty óńdeý salasynyń damý qarqyny qalaı? «Shirkin, Jambyl oblysynyń aırany-aı!» nemese «Irimshigi men sary maıy-aı!» dep  alys-jaqyn elderdi tamsandyratyn taýarlar bar ma? Álde sharýalarymyz tabyn-tabyn sıyr sýyp, shelek-shelek sút ótkizgenderine ǵana máz bolyp otyr ma? О́ıtkeni talǵamy zor tu­tynýshylardy aldaı almaısyń, olar dú­kenge baryp, aqsha tólegen soń táýir maı men jaqsy aırandy satyp alǵysy kelip, Re­seı azyq-túlikterine ańsary aýatyny anyq. Máselege osy turǵydan kóz jiberip, sanap kep jibersek  búginde oblysta aýyl sharýashylyǵy shıkizatyn qaıta óńdep, tutynýshyǵa usynatyn 433 kásiporyn men seh jáne óndiristik jeliler bar ekenine kóz jetkizemiz. Biraq, ókinishke qaraı, olardyń basym kópshiligi tolyq qýatynda jumys istep turǵan joq. Qaıta óńdeý kásiporyn­darynyń ishindegi kóbi naýbaıhanalar (133), odan soń  dıirmender (91), shujyq sehtary (32), ósimdik maıyn shyǵaratyn sehtar men kásiporyndar (26), jem tartý sehtary (25), kondıterlik sehtar (20), makaron shyǵara­tyn sehtar (17), túshpara sehtary (16). Jemis, kókónis, shyryn, maı, qaımaq, aıran, irimshik, qurt, súzbe, shubat, qymyz sııaqty t. b. ónimderin sapaly daıyndap, Jambyl oblysynyń brendi deńgeıine jetkizetin kásiporyndar az nemese múlde joq. – Eginshilik pen mal sharýashylyǵynda óndiriletin budan basqa da kóptegen shıki­zat­tardy óńdeý kásiporyndary oblysta birli-jarym ǵana. Olardyń ishinde et, sút, jemis, kókónis, jún, teri sekildi ónimderdi qaıta óńdeý kórsetkishi tym tómen. Negizinen mal sharýashylyǵy ónimderin óndirý­men aınalysatyn Moıynqum, Talas, Sary­sý aýdandarynda aýyl sharýashylyǵy ónim­de­rin qaıta óńdeý kásiporyndary men seh­tarynyń sany tym azdyǵymen qosa, et, sút ónimderin qaıta óńdeıtin birde-bir óndiris oryndary joq. Oblystyń keıbir aýdan­da­ryn­da jemis, kókónis ónimderin ósirý, ótkerý jaq­sy jolǵa qoıylǵanymen, olardy qaıta óńdeý arqyly sapaly azyq-túlikter shyǵarý jalpy respýblıkalyq kórsetkishten tómen bolyp otyr, – deıdi oblystyq aýyl sharýa­shy­lyǵy basqarmasynyń bastyǵy M.Ásil­bekov. Árıne, bul óńir agrokesheni qyzmetker­leriniń qolynan is kelmeıdi degendi emes, sol iske degen qulyq pen talpynystyń joqtyǵyn bildiredi. Áıtpese, tutynýshylar kóńilinen shyǵyp júrgen Merkiniń aırany, Jýalynyń irimshigi, Qordaıdyń jemis, kókónisi sııaqty oblys agroónerkásipshilerine jańa jobalar jaıynda oı salyp, serpindi isterge jeteleıtin mysaldar bar. Sondaı-aq, irgeli isterge muryndyq bolar iri jobalar da joq emes. Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy qyzmetkerleriniń aı­týynsha,  olqylyqtardyń ornyn toltyrý úshin búginde «Azııa-Qazaqstan» konserni», «Ta­raz-Tartý» kásiporyndary bazalarynda jemis, kókónis ónimderin qaıta óńdeý ón­diristerin jandandyrýǵa baǵyttalǵan ın­ves­tısııalyq jobalar qolǵa alynýda eken. Jemis, kókónis ónimderin qaıta óńdeý jónindegi osy 2 iri kásiporyn iske qosylyp, tolyq qýatynda jumys istegen jaǵdaıda, oblys jemis, kókónisterin qaıta óńdeý kádimgideı artyp, jalpy respýblıkalyq kórsetkishten arta túsedi degen boljam bar. Biraq «úıdegi kóńildi bazardaǵy naryq buzady» degendeı, boljamnyń áli bolyp-tolǵan dúnıe emes ekenin eskersek, irgeli jobanyń bıýrokrattyq jáne qarjylyq kedergisiz tezirek iske asýyna tilektestik bildiremiz. Aýyl sharýashylyǵy ónimderin ósirý men ony qaıta óńdeý jumystarynyń alǵa basýy­na oblysta qurylyp, jumys isteı bastaǵan aýyldyq tutynýshylar kooperatıvteri men servıstik-daıyndaý ortalyqtarynyń da septigi tıedi dep kútilgen eken. Alaıda, búgingi kúni oblys boıynsha qurylǵan 50 aýyldyq tutynýshylar kooperatıvteriniń arasynan Jýa­ly aýdanyndaǵy «Jýaly-Kóltaǵan-Bola­shaq», «Azat», «Aqtóbe» jáne «Agro-Ordahan» aýyldyq tutynýshylar kooperatıvterin ǵana tıisti talapqa saı jumys istep tur dep aıtýǵa bolady. Al basqa aýdandarda qurylǵan ATK-lar qarjy ınstıtýttary arqyly qar­jy­landyrý talaptaryna saı kelmegendikten isteri qojyrap tur. Sondyqtan aýdan ákim­deri olardy «Agrarlyq nesıe korporasııasy» AQ tarapynan usynylǵan qarjylandyrý ta­laptaryna saı qaıta qurýdy uıymdastyrýǵa basshylyq jasaýy tıis dep oılaımyz. ATK-lar sonda ǵana qajetti qarjysyna qol jetkizip, qanat jaıyp, damı bastaıdy. Al damý – aýyl sharýashylyǵy shıkizattaryn óńdeý, ta­sy­maldaý, saqtaý jáne ótkerý mindetterin jú­zege asyryp, aýyl turǵyndary men qala hal­qyna sapaly qyzmet kórsetý degen sóz. Biraq qazirgi ATK-lar «quryldyq» degen atty ǵana ıemdengen bıýdjetke bir tıyn paıdasy joq qaǵaz jónindegi qurylymdar ǵana bolyp otyr. Búginde oblysta «Ońtústik» áleýmettik-kásipkerlik korporasııasy» ulttyq kompa­nııasy» AQ-tyń qarjylandyrýymen ashyl­ǵan 11 servıstik-daıyndaý ortalyqtary bar. Qazir olardy Jambyl oblysynan qu­rylǵan «Taraz» áleýmettik-kásipkerlik korporasııasynyń qaramaǵyna alý máselesi qarastyrylýda. Bul SDO-lar oblys agro­qu­rylymdary men turǵyndaryna tehnıkalyq, servıstik qyzmetter kórsetý, aýyl sharýa­shylyǵy ónimderin óndirý, daıyndaý, saq­taý, qaıta óńdeý, ótkerý jumystaryn júr­gizý arqyly ózderin-ózderi tolyq aqtaý jaǵdaıynda jumys isteýleri qajet. Aldaǵy ýaqytta bul servıstik ortalyqtardyń ja­ny­nan jemis, kókónis jáne kartop saq­taıtyn qoımalar qurylysyn turǵyzý da josparlanýda. Biraq bul oılardyń sóz bolyp júrgenine kóp ýaqyt boldy. Al qashan, qalaı júzege asary belgisiz. О́tken jyly oblys agroónerkásip kesheni salasynda jalpy quny 30,2 mlrd. teńgeni quraıtyn 19 ınvestısııalyq joba jasalyp, qarjylandyrý úshin tıisti qarjy ınstıtýttaryna usynylypty. Onyń 5-i údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyna engizilgen. Munyń 2-i, ıaǵnı  Taraz qalasyndaǵy «POSh-Taraz» fabrıka­synyń bııazy júnnen shúıke (tops) óndirý men «Jasulan jáne K» JShS-niń óndiristik negizde gúl ósirý kesheni jobalary júzege asyryldy. Sondaı-aq, T.Rysqulov aýda­nyndaǵy «Lýgovoı jylqy zaýyty» JShS-de 30 myń bas «talpaq tanaýǵa» arnalǵan bordaqylaý keshenin, Baızaq aýdanyndaǵy «Jambyl Qus» JShS-inde qus etin jáne jumyrtqany tereńdetip qaıta óńdeý jó­nin­degi joǵary tehnologııalyq qus fab­rıka­syn, Shý aýdanyndaǵy «Ońtústik» qazaq et kompanııasy» JShS qolǵa alǵan mal ósirý, bordaqylaý, soıý jáne et ónimderin tereń óńdeý kesheniniń qurylysy jobalary 2011-2012 jyldary tolyǵymen júzege asyryla­tyn bolady degen jańalyq ta tutynýshy­lar qulaǵyna jyly estildi. «Azııa-Qazaq­stan konserni», «Taraz-Tartý», «Taraz-Servıs», «Mır-Asyl-Taraz» jáne «Merki-et» JShS-niń jobalary boıynsha da ilgerileý baıqala bastaǵan. Búginde oblys agroónerkásip keshenin da­mytýǵa baǵyttalǵan barlyq baǵyttar boı­ynsha taldaýlar jasalynyp,  aýdandar men salalardyń sol baǵyttardaǵy múmkin­dikteri anyqtaldy dep estidik. Endi barlyq aýdandar osy baǵyttaǵy jumystardy naq­ty júrgizý, olar boıynsha serpindi jobalar usyný, olardy júzege asyrý  jumystaryn júrgizýleri tıis sııaqty. Qoryta aıtqanda, oblys agroónerkásip kesheni salasyn turaqty jáne joǵary qar­qynmen damytý baǵytyndaǵy jumystar bar. Ony odan da jyldam júrgizý úshin ob­lys, aýdan ákimderi men aýyl sharýashy­lyǵy basqarmalarynyń bastyqtary jáne kásiporyn, fırma, sharýashylyq basshy­lary túsinikpen, ózara tyǵyz baılanysta jumys isteýleri qajet dep bilemiz. Elbasy alǵa qoıǵan tapsyrmalar men odan týyndaıtyn mindetter sonda ǵana oń sheshimin taýyp, shıkizat óńdeý salasyndaǵy jumys shıraı túsetin bolady. Kósemáli SÁTTIBAIULY. Jambyl oblysy.