Gúlorda

Elorda qaly kilemdeı qulpyryp tur. Jaıqalǵan jelek, aınaladaǵy qyzyl-jasyl gúlder el mereıin ósiredi. Dosty qýantyp, tileýles jandardyń júregine jylylyq uıalatady. Kezinde: «Aıazy – qatty, jeri –sortań, topyraǵy – qunarsyz», degender, gúl ósirýdiń naǵyz tehnologııa­sy Astanada qalyptasqanyna kýá boldy. Bas qalada gúl otyrǵyzý ju­mystary mamyr aıynda bastalyp, áli kúnge deıin jalǵasyp keledi. Qalanyń jasyl jelegine jaýapty «Astana kógal­dandyrý» AQ mekemesi bıyl 162 288 sharshy metr jerge gúl otyrǵyzý jos­par­lanǵanyn aıtady. Onyń ishinde birjyldyq jáne kópjyldyq ósimdikter, 25 myńǵa jýyq raýshan gúliniń kósheti bar. Al, qala gúlbaqtary men kóshe gúlzar­laryn árleý úshin 7 mln. 700 myńnan astam gúl egilgen. Kez kelgen joba ıdeıadan bas­taý alatyny belgili. Sol sekildi elordalyq gúl ósirýshiler qalany sándeýde adam men tabıǵat, tehnologııa men dástúr, zat pen túr arasyndaǵy úılesimdikke basa nazar aýdarady. Nátıjesinde ashyq alańdardy jobalaýdaǵy tájirıbe jyl ótken saıyn jetilip keledi. – Myna gúlderdiń bári ózimiz­diń jylyjaıda ósirilgen. Kózdiń jaýyn alatyn gúltósemniń jasalýy ońaı sharýa emes. Otyr­ǵyzyl­ǵan gúlder­diń túr-túsiniń ózinen merekelik saltanat sezilýi tıis. Ol úshin tústerdi tıimdi qol­danyp, gúl kilemderdiń oıýyn aıqyndaımyz. Ajaryn ashý úshin aq mármárdiń qıyr­shyq tas­taryn tóseımiz. Ulttyq boıaýymyz­dy kórsetetin oıýlardy bilikti de bilimdi dızaınerlerimiz jasaıdy, – deıdi saıabaqty bezendirýge jaýapty qyzmet­ker Gúlnár Syzdyqova. Aıta ketý kerek, álem elderi astana­larynyń árqaısysynyń ózderine tán sıpaty bar. Biri kóne ǵımarattarymen tanylsa, biri tarıhı nysandarymen, endi biri qaıtalanbas eskertkishterimen erekshelenedi. Al, bizdiń elorda alýan-alýan gúlderimen kór­gen jannyń janarynda uzaq saqtalady. Mamandardyń pikirinshe, elor­dany kórkeıtýge kóbine bir­jyl­dyq ósimdikter qoldany­lady. Sol gúlderdiń tamyry jaı­qalǵanǵa deıingi kútimi bir­­neshe kezeńderdi qamtıdy, asa tózim­dilikti qajet etedi. Gúl­zar­lar­dy sapaly ekpe gúl kó­shet­teri­­men qamtamasyz etý úshin qalada 2 jylyjaı kesheni ju­­mys isteıdi. Onda 3 174 700 bir­­­jyldyq jáne 800 000 kilem táriz­di gúl kóshetteri ósiriledi. Jy­ly­­jaıda shyraıgúldiń 16, bar­­qyt­gúldiń 3, alıssıýmnyń 2, arys­­­tan aýyzdyń 5, vıolanyń 11, nar­­­qaı­sardyń 5 túsi bar. Jalpy, 85 túr­­li gúldiń tuqymy egiledi eken. Árıne, gúl ósirýdiń masha­qaty kóp. Jerdi óńdeý, tuqymdy egý, sýarý, jeldetý, qopsytý, otaý, tyńaıtý, tańbalaý sekil­di ju­mys­tarǵa 1800 adam tartyl­ǵan. 253 arnaýly tehnıka jumyl­dyrylady. Elordalyqtarǵa, ásirese túrli pishindegi jerjamylǵy gúlderi unaıdy. Qalemsheleý ádisimen ósi­riletin alýan gúlderdiń jıyntyq sany 800 000-nan asatyn kórinedi. Olardyń qatarynda alternantera, sedým, sınerarııa, eheverııa, qamys, senesııa, bozot jáne taǵy basqa gúlder­diń túr-túrleri bar. Qalanyń sánin keltirip turǵan pil, kerik, tasbaqa, hokkeı oıynshysy, «Tabıǵatty aıala» kompozısııasy, jer shary, túıeler, qumyra, fýtbol doby jáne basqa da jasyl músinderdiń syrty osy gúldermen bezendiriledi. «Mundaı jasyl sulbalar­dy jasaý­dyń ózindik tásili bar. Aldymen temir symnan qańqa­syn jasaımyz. Onyń ishin topyraq­pen toltyramyz. Syrty tor­men qym­talyp, gúl otyrǵyzatyn qa­lyń materıalmen kómkeriledi. Sýret­shiler syzyp bergen jobamen gúlderdi ret-retimen otyr­ǵy­za­myz. Gúlder tyǵyz orna­las­qan­dyq­t­an, sulbamyz ádemi kórinedi. Kóbine alternantera, sınerarııa, santolına sekildi gúl túrlerin qoldanamyz. Máselen, bir ǵana pil beınesin jasaý úshin 160 myń dana gúl egiledi», – deıdi jylyjaı agronomy Marııa Sareva. Onyń aıtýynsha, tik kógaldan­dyrýdaǵy gúlzarlarmen birge 19 sándik fıgýraǵa 643 myńǵa jýyq tóselmeli kilem tárizdes ósimdik ósirilgen. Búginde «Prezıdenttik» baq, «Araı», «Jeruıyq» saıabaqtary, «Aqorda», «Qazaq eli» alańdary men «Shabyt» shyǵarmashylyq saraıy, «Stýdentter» saıabaǵy men qalalyq ákimdik, Abaı eskert­kishiniń aýmaǵy jáne taǵy basqa jerler uzatylǵan qyzdyń jasaýyndaı jaınap tur. Bul eren eńbektiń, ortaq beı­nettiń arqasynda jazyq dala­myzdyń jasyl jelekke aınalyp kele jatqanyn aıqyndaıdy.

Elorda mańy – en toǵaı

Elordanyń jasyl beldeýi Elbasynyń únemi nazarynda ekeni jurtshylyqqa etene tanys. Bas qalanyń sánine aınalǵan jasyl jelekti orman alqabynyń jyl saıyn keńeıýi – osynyń dáleli. Otandyq ǵalymdar orman sharýashylyǵyndaǵy sońǵy jetistikterdi paıdalana otyryp, sortań dalany jaıqaltyp tastady desek artyq aıtqandyq emes. Buıyrtsa, 2020 jylǵa qaraı onyń kólemi 100 myń gektarǵa jetetin bolady. Sonaý, 1997 jyldan beri júr­gizilgen eren eńbektiń arqasynda Astana aınalasyna egilgen jasyl jelek 70 myń gektarǵa jetken. Ormanda tek aǵashtyń túrleri ǵana emes, ań-qustar paıda boldy. Búginde 9,6 mıllıon aǵash pen 2 mıllıondaı tal-terek ormannyń sánin keltirip tur. Al, 2017 jyldan 2030 jylǵa deıin qosymsha 9820 gektar jerge orman aǵashtaryn otyrǵyzý kózdelip otyr. Sóıtip Astananyń «jasyl beldeýi» Býrabaıdyń bergi jaǵyndaǵy Aqkól ormandaryna baryp qosylmaqshy. Aýqymdy úsh baǵyt boıynsha, atap aıtqanda qalyptasqan aımaqtardaǵy jasyl jelekti odan ári damytý, qala aýmaǵyndaǵy bos jatqan jerlerge aǵash túrlerin otyrǵyzyp, ıgerý jáne demalys oryndarymen qamtamasyz etý – «Jasyl aımaq» memlekettik kommýnaldyq kásipornynyń moınynda. Prezıdent qaýlysymen 2002 jyly qurylǵan mekeme qysy qytymyr, klımaty qubylmaly ólkemizde qoldan orman turǵyza bildi, al mamandar shuǵyl kontınentti klımatty jazyq dalada keń masshtab­ty orman alqabyn qurý oqıǵasy buǵan deıin bolmaǵanyn alǵa tartady. Ras, elordany aınaldyra aǵash egý aýa raıynyń qolaısyzdyǵyn azaıtty. Arqanyń býyrqanǵan aıazy, ańyzaq jeli «jýasyp», sortań topyraǵy nárlendi. Ormandaǵy eń alǵash otyrǵyzylǵan kóshetterdiń bıiktigi 15-20 metrge deıin jetken. Jylda 5 myń gektar aýmaqqa kóshet otyrǵyzylatynyn eskersek, alqap qanshalyqty órkendep kele jatqanyn ańǵarýǵa bolady. Munda qaraǵaı, qaıyń, shegirshin, qaraqat, shıe, jıde aǵashtary jaıqalyp tur. Ormanshylar aǵash ekpes buryn, aldymen jer tańdaıdy. Zertteý jumystaryn júrgizedi. Qaı aǵashtyń qaı mańda tamyr jaıatynyna kóz jetkizgen soń baryp, iske kirisedi. Saıaly báıterekke aınalsa da, kútip, baptaıdy. Jyldyń barlyq mezgilinde de erekshe kútimge alynady. Prezıdent óz sózinde, elimizde orman ósirý kásibi irgeli ǵylymǵa aınal­ǵanyn aıtqan edi. О́ıtkeni, sýly jerde aǵashtar erkin qanat jaısa, qurǵaq jerden ylǵal tabý tek ǵylymnyń jemisi. Dál qazirgi kezde aýqymdy jobanyń ekinshi kezeńi bastalǵan. Sondaı-aq, bas qaladan bas­taý alǵan «jasyl beldeý» jobasy eli­miz­diń barlyq óńirinde qoldaý tapty. El­di mekender Astanaǵa qarap boı túzedi. Taǵy bir qýantarlyǵy, Astananyń jasyl beldeýi ortasynda «Safarı» saıabaǵy boı kótergen. Safarı-park qala qonaqtary men turǵyndarǵa ásem tabıǵatty, ań-qustardy tamashalaýǵa múm­kindik beredi. Sonymen qatar, el aýma­­ǵynda ornalasqan ań sharýa­shy­ly­ǵyn jandan­­dyrýǵa septigin tıgiz­bek. Aýmaǵy 300 gektar jerdi alyp jat­­qan demalys saıabaǵynda ań-qus­tyń túr-túri bar. Ásirese, elik, túlki, qar­­saq, qoıan sekildi ańdardy kóptep kez­des­tirýge bolady. Oǵan qosa jyl sa­ıyn qyrǵaýyl ushyrylyp, maral jiberiledi. Ormany bar óńirdiń baılyǵy da mol bolady. Aǵash egý, gúl otyrǵyzý, ań­dardy qorǵaý, qustardy kóbeıtý, by­laı­sha aıtqanda ekotýrız­m­niń ele­ment­teri. Elimizdiń mártebesin taǵy bir as­qaqtatatyn «Ekspo-2017» halyq­aralyq mamandandyrylǵan kórmesine kelgen qonaqtarǵa osy baılyǵymyzdy pash etý joparda bar kórinedi.

Jersindirý tehnologııasy jetildirildi

Amanjol KEBEKBAEV, «Astana kógaldandyrý qurylysy» AQ bas agronomy: Bizdiń basty maqsat – Astananyń ekolo­gııa­lyq­ jaǵdaıyn baryn­sha jaq­sartý. Osy ýaqyt­qa deıin túr­li baǵ­dar­la­­ma­­lar qa­byl­da­n­dy, ar­naý­ly shara­lar júr­gi­z­ilip ke­ledi. Topy­raq­tyń quna­ry, aýa raıy­nyń jaı­­syzdyǵy ǵylymı iz­denis­ti qajet etti. Nátı­je­sin­­de klımaty qatal aımaq qul­­pyryp shyǵa keldi. Ásem shahardyń shyraıyn keltirý úshin názik gúlderdiń baby barynsha kútimdi qajet etedi. Bıyl Almaty aýdanynda – 50 myń sharshy metr, Esil aýdanynda – 90 myń sharshy metr, Saryarqa aýdanynda 20 myń sharshy metr jerge gúl egiledi. Bizdiń mekeme elordanyń jas kóshetterin otyrǵyzyp qana qoımaı, ony baǵyp-qaǵýmen aınalysady. Sondyqtan, júktelgen mindetterdi oryndaý úshin mekeme quramynda kógaldandyrý qurylysy, kúrdeli qurylys, tálimbaq, jylyjaı sharýashylyǵy, landshafttyq-jobalaý sheberhanasy, bas ınjener qyzmeti sııaqty 15 qyzmet túri iske qosylǵan. Biz elordanyń qatań topyraqty-klımat­tyq jaǵdaılaryn eskere otyryp, iri aǵash­tardy jer kesegimen qosa jersindirý tehnologııasyn qoldanamyz. Iаǵnı, aǵash arnaıy konteınerlermen tasymaldanyp, egilý jeriniń topyraǵy 100 paıyz aýystyrylady. Egiletin materıal KEIS jáne OPTIMAL arnaıy mama­n­danǵan tehnıkalar kómegimen daıyndalady. Kóshet egý kelesi tártippen júzege asyrylady: jer telimin bólý, egý oryndaryn qazý, jaramsyz jerdi tasyp áketý, drenaj tóseý, kóshetti ornalastyrý, súıeý qazyǵyn qaǵý, qunarly ósimdik topyraǵyn aralastyrý, qazyqqa baılaý, sý quıýǵa arnalǵan jıegin jasaý, sýarý, jabyndaý. Astanada aǵash pen buta otyrǵyzý meke­memizdiń tálimbaǵynda daıyndalatyn jeke otyrǵyzý materıaly esebinen iske asatynyn erekshe atap ótý kerek. Ol – keńes zamanynan saqtalyp kelgen, aýmaǵy 349 gektarǵa teń, Ortalyq jáne Soltústik Qazaqstanda ǵana emes, tutas respýblıka kóleminde 600 myńǵa jýyq túrli aǵash kóshetterin ósiretin birden bir iri tálimbaq sanalady.

Sulýlyǵy kóz sýyrady

Mereı MEIIRBEKOV, qala qonaǵy: – Búginde álem el­deri «jasyl ekonomı­ka­ny» damytýdy bas­tap ketti. Ol degenimiz eko­logııalyq ahýaldy qalyp­tastyrý, alyp zaýyttardan shyqqan ý­ly tútinderdi zalal­syz­dandyrý, qorshaǵan or­ta­ny adamzat ıgiligine aı­nal­dyrý. Bul rette qala­nyń bastamasy jaman emes dep oılaımyn. Sáni men sáýleti kelis­ken ǵı­ma­rat­tar ǵana emes, jasyl jelegi de qýan­tady. Astana kósheleri men saıabaqtarynda ósip turǵan san alýan gúlder naǵyz sulýlyqtyń sımvoly. Ásirese, «Prezıdent» saıabaǵy erek­she qulpyryp tur. Kúıbeń tirlikten shar­shaǵanda, janǵa jaıly, kóńilge medeý bolatyn naǵyz demalys orny dep bilemin.

 Kókpen kómkerilgen kórkemdik

Ásel JAINAQOVA, elorda turǵyny: – «Bir tal kesseń, on tal ek», degen babalar amanaty bar. Osy amanat údesinen shyǵyp, aınalamyzdy jasyl jelekke aınaldy­ra bersek, keleshektiń de bizge aıtar alǵysy shek­siz bolar edi. Qalanyń taza­ly­ǵy­na ár turǵyn jaýapty bolsa eken deımin. Otbasymyzben jyl saıynǵy senbilikten qalmaımyz. Aınalany tazalap, aǵash egip, ony sýaryp, bir kisideı kómektesemiz. Meniń oıymsha, elorda­ny kórkeıtýge árbirimiz borysh­tymyz. Osyny uǵynǵanda ǵana bas shaharymyzdy kókpen kómkerip, gúlmen kesteleı alamyz. Betti ázirlegen Gúlmıra AIMAǴANBET, jýrnalıst