Sońǵy kezderi áleýmettik jelilerde qyrǵyz elindegi «Kırov» sý qoımasynyń qıyn jaǵdaıy týraly aqparattar jıi boı kórsetip júr. Shynynda Taraz qalasynan nebári 40 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan bul sý qoımasynyń jaǵdaıy jergilikti turǵyndardy ájeptáýir alańdatyp júrgeni jasyryn emes. Bıylǵy kóktemde jaýyn-shashyn mol boldy. Maýsym aıynyń basynda kún qatty ysyp ketkenimen ortasyna taman qaıtadan jaýyn quıyp, eldi biraz ábigerge saldy. Sol kúnderi qyrǵyz eliniń taýly aımaqtarynda burshaq jaýyp, jańbyr quıyp, odan aqqan sý «Kırov» sý qoımasynyń erneýin toltyra bastady. Bul árıne, qaýipti tipten kúsheıtip jiberdi.
Biz «Kırov» sý qoımasynyń qazirgi jaǵdaıy jóninde Jambyl oblysy ákiminiń orynbasary Abdaly Nuralıevtiń pikirin suraǵan bolatynbyz.
– «Kırov» sý qoımasynyń jalpy syıymdylyǵy 550 mln. tekshe metrdi quraıdy, – deıdi bizben áńgimesinde Abdaly Toqbergenuly. – Sońǵy jaýyn-shashynnan keıin sý deńgeıi 540, 48 mln. tekshe metrge deıin jetkeni ras. О́ıtkeni, sońǵy aptalarda Qyrǵyzstannyń Talas oblysynyń taýly aımaqtarynda jaýyn-shashyn mol túsip, sý qoımasyna sekýndyna 244 tekshe metr sý quıylyp jatty. Qyrǵyz mamandarynyń aıtýyna qaraǵanda, mundaı telegeı-teńiz sýdyń aǵyp kelýi buryn-sońdy bolmaǵan eken. Salystyrmaly túrde alatyn bolsaq, byltyr dál osy ýaqytta sý qoımasyna taýdan nebári sekýndyna 6 tekshe metr sý ǵana quıylyp jatqan. Bıyl bul kórsetkish 244-ke jetti. Osydan keıin qyrǵyzdar sý qoımasynyń aýzyn keńirek ashyp, sekýndyna 210 tekshe metrge deıin sý jiberýge májbúr boldy. Bul da sý qoımasynyń tarıhynda bolmaǵan jaǵdaı. Taǵy da salystyrmaly túrde alatyn bolsaq, byltyr osy ýaqytta sý qoımasynan sekýndyna 52 tekshe metr sý jiberilip jatqan. Árıne, osynshama mol sýdyń birden laq etip jiberilýi ózen boıynda ornalasqan eldi mekenderge qaýip tóndirgeni anyq. Biz qyrǵyzdardan kelgen 201 tekshe metr sýdyń 185-in Talas ózenine, qalǵandaryn Jambyl, Baızaq aýdandaryndaǵy kanaldarǵa bólip tastadyq. Áıtse de Jambyl aýdanynyń Jasórken aýylyna tartylǵan gaz qubyrlarynyń keı tustaryn jáne Talas ózeniniń arnasynyń biraz jerlerin sý shaıyp, Taraz qalasyndaǵy keıbir jer ýchaskelerin sý basyp qalǵany ras. Biraq turǵyn úıler sý tasqynynan aman. Bul baǵytta biz aýdan ákimdikteri men tótenshe jaǵdaı qyzmetterine aldyn-ala alapat sý týraly eskertý jasaǵanbyz. Sonyń arqasynda Talas ózeniniń keıbir tustary bekemdelip, tar arnalar keńeıtildi, pás jerlerin bıiktettik. Bul sharýaǵa qol sozǵan jergilikti kásipkerlerge myń alǵys.
«Kırov» sý qoımasy qyrǵyzdyń Manas aýdany aýmaǵynda jatyr. Alǵash sý kóp jiberilgen kúni Manas aýdanynyń biraz jerlerin sý basyp, tipti tasqyn birdi-ekili kópirlerin julyp ta ketti. Osydan keıin bul aýdanda tótenshe jaǵdaı jarııalanyp, olar da áli kúnge ábigerge túsýde.
– Odan beri de jańbyr basyldy. Kúnniń beti beri qarady. Endi qazirgi jaǵdaı qandaı?
– Iá, qazir sý qoımasyna taýdan quıylyp jatqan sýdyń ekpini birshama basyldy. Sońǵy málimetter boıynsha aıtar bolsam, sý qoımasyna taýdan sekýndyna 120 tekshe metr sý quıylyp jatsa, qoımadan beri qaraı sekýndyna 180 tekshe metr sý jiberilýde. Tańerteń ǵana bul kórsetkish 198 bolatyn. Onyń 20 tekshe metrin qyrǵyz aýyldary alyp jatyr. Sonda bizge sekýndyna 160 tekshe metr sý kelýde. Bul árıne, sý qoımasyndaǵy jaǵdaı bir qalypqa túsip kele jatqanyn ańǵartady.
– Sonda bul «Kırov» sý qoımasynan keler eshqandaı qaýip joq degen sóz ǵoı...
– Iá, ázirge eshqandaı qaýip joq. Aıdynǵa quıylyp jatqan sýǵa qaraǵanda odan shyǵyp jatqan sýdyń mólsheri áldeqaıda kóp bolǵandyqtan qazir qoımadaǵy sýdyń deńgeıi tómen túsip kele jatqany anyq. Áıtse de bul baǵyttaǵy jumysty bir sát te báseńdetpeýimiz kerek.
...Mine, aǵyn sý arnasyn tabady desek te, aryqtaǵy sýdyń az bolǵany da, kenetten kóp bolyp ketkeni de óte qaýipti ekenin baıqadyq. Áıtse de «Sý – dıqannyń qany, jer – qolyńdaǵy nanyń» demekshi aǵyn sýdyń aryndy
bolýy, laıym, elimizdiń sharýasyn ońaltyp, bereke-molshylyqqa kenelte bergeı.
Oralhan DÁÝIT,
«Egemen Qazaqstan»
Jambyl oblysy