Áleýmettik baǵdardaǵy bıýdjet

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna arnaǵan «Bolashaqtyń irgesin birge qalaımyz» atty Joldaýynan týyndaıtyn mindetterge sáıkes elimizdiń 2011 jylǵa arnalǵan bıýdjeti áleýmettik salaǵa baǵdarlanǵan bıýdjet bolmaq. Bul týraly Premer-Mınıstr Kárim Másimovtiń qatysýymen ótken Qarjy mınıstrliginiń 2010 jylǵy jumys qorytyndylary jáne 2011 jylǵa arnalǵan mindetteri týraly keńeıtilgen alqa májilisinde Qarjy mınıstri Bolat Jámishev málimdedi. Baıandamashy aldymen ótken jylǵy bıýd­jettiń atqarylýy týraly baıandady. 2010 jyly memlekettik bıýdjetke 4 388,8 mıllıard teńge qarjy túsken, bul jospardyń 105,7 paıyzyn quraıdy. Osy oraıda res­pýb­lıkalyq bıýdjetke 3 729,2 mıllıard teńge nemese jospardyń 106 paıyzy kóleminde qarjy quıylǵan. Mınıstr salyqtyń barlyq negizgi túrleri boıynsha túsimder josparly mejeden asyp túskenin atap kórsetti. El ekonomıkasynyń ósý qarqyny ótken jyly aldyn-ala belgilengen mejelerden asyp túsip, bıýdjetti qalyptastyrý jáne naq­tylaý kezinde artyq qarjy kózderin izdestirýge týra keldi. Solaı bola tursa da, saqtalyp otyrǵan makroekonomıkalyq táýe­kel­der jaǵdaıynda bıýdjet túsimderin josparlaý kezindegi konservatıvtik kózqaras ózin tolyǵymen aqtady. Memlekettik bıýdjettiń shyǵystary 4 934,1 mıllıard teńgeni qurady nemese 98,3 paıyzǵa atqaryldy. Respýblıka­lyq bıýdjet shyǵystary 4 284 mıllıard teńge nemese jospardyń 9,1 paıyzyna at­qaryldy. Bıýdjettiń atqarylýy barysynda 37,5 mıllıard teńge ıgerilmeı qaldy. Alaıda bul 2009 jylmen salystyrǵanda 22,6 mıllıard teńgege tómen. Memlekettik bıýd­jet­tiń tapshylyǵy 527,3 mıllıard teńgeni, respýblıkalyq bıýdjet boıynsha 554,8 mıllıard teńgeni qurap, boljalynǵan ishki jal­py ónimniń 2,7 paıyzy deńgeıinde qalyptas­ty. Bul mejelengen jospardan 248,8 mıllıard teńge az. Mınıstr esepti baıandamasynda memlekettik shyǵyndardyń tıimdiligin arttyrý já­ne bıýdjet shyǵystarynyń ysyrapshyldy­ǵyn azaıtý máselelerine erekshe toqtaldy. 2010 jyly bıýdjettik ınvestısııalyq joba­lardy iske asyrý barysynda bastapqy quny 1 990,6 mıllıard teńgege josparlanǵan 377 ınvestısııalyq jobanyń 45-i boıynsha 169,8 mıllıard teńge nemese bastapqy qunynyń 9,1 paıyzǵa qymbattaýyna jol berilgen. Máselen, densaýlyq saqtaý jáne bilim berý salasyndaǵy bir-tekti qurylys nysandary­nyń keıbiriniń baǵasy 3,3 ese qymbattaǵan. Túrkistan qalasyndaǵy 200 adam qabyldaýǵa arnalǵan 60 tósektik týberkýlezge qarsy aýrýhananyń qurylysynda osyndaı kemshilikter oryn alsa, Almaty qalasyndaǵy «Balalar hırýrgııasy jáne pedıatrııasy ǵyly­mı-zertteý ortalyǵyna» qarasty 150 tósek­tik emdeý korpýsynyń, Kókshetaý qalasyn­daǵy perzenthananyń 50 tósektik bala týý korpýsynyń qurylystarynyń bastapqy baǵasynan 1,2 ese qymbattaýǵa jol berilgen. Bıýdjettik ınvestısııalyq jobalardyń qym­bat­taýyna jol bermeý maqsatynda Qarjy mınıstri olardy bıýdjetke engizý kezinde basty talaptardyń biri retinde tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme ǵana emes, jobalaý smetalyq qujattardyń bolýyn da naqtylaý mindetin usyndy. Qazirgi tańda «Memlekettik satyp alý týraly» zańdy jetildirý erekshe mańyzǵa ıe bolyp otyr. Bul zań negizinen IýNIKSTRAL tıptik zańynyń talaptaryna saı halyqara­lyq normalarǵa negizdelip qurylý kerek. Zań jobalardyń qymbattaýy múmkin bolǵan jaǵdaıda mindettemelerdi retteý barysynda halyqaralyq standarttarǵa sáıkes sharalar­ǵa júginýdi kózdeıdi. Qurylysy 3 qarjy jylyna sozylyp ketken nysandar boıynsha ekinshi qarjy jylynda sharttarǵa sáıkes jobanyń qalyptasqan jańa quny boıynsha aldyn-ala túzetýler engizilýi kerek. Esepti kezeńde bıýdjettiń ashyqtyǵy boıyn­sha júrgizilgen halyqaralyq reıtıngte Qazaqstan tómen kórsetkishterge ıe boldy. Bul rette bıýdjettiń ashyqtyq sıpatyn arttyrý úshin qandaı da bir jańa zańnamalyq aktiler qabyldaý talap etilmeıdi, tek qoǵam úshin túsinikti formatta bıýdjettiń atqary­lýy týraly ashyq aqparatty jarııalaý talap etiledi. Halyqaralyq tájirıbede mundaı is-tájirıbe azamattyq bıýdjet dep atalady. Osyǵan sáıkes Qarjy mınıstrligi jaqyn ara­da 2010 jylǵy bıýdjettiń atqarylýy tý­raly jalpy halyqqa túsinikti negizde aqpa­rat­tar taratatyn bolady. Bul tájirıbe alda­ǵy ýaqytta qoǵamdyq birlestikterdiń qaty­sýymen odan ári jetildirilmek. Mınıstrlik­tiń saıtynda osy aqpan aıynda bıýdjettik qarjylardyń atqarylýy turǵysyndaǵy negizgi baǵyttardy kórsetetin «Azamattyq bıýdjet» atty aqparattyq bólim ashylady. Sonymen birge Salyq komıteti de barlyq zańdy tulǵalardan alynatyn salyq túsim­deri týraly aqparatty jarııalaýdy josparlap otyr. О́tken jyldyń ortasynda bıýdjet zańna­masyna bıýdjet shyǵystaryn aǵymdaǵy ba­qy­laýǵa qatysty ózgerister engizilgen bola­tyn. Bul rette úsh jylǵy debıtorlyq bereshekti taldaý barysynda elimizdiń debıtor­lyq beresheginiń óskeni anyqtaldy. Atap aıtqanda, 2011 jylǵy 1 qańtarǵa deıingi derek boıynsha debıtorlyq bereshek ósimi bur­naǵy jylmen salystyrǵanda 50 paıyzdan asyp, 46,7 mıllıard teńgeden 70,4 mıllıard teńgege deıin ósken. Osyǵan baılanysty bıýdjettik shyǵyndarǵa qatań baqylaý jasaý jóninde qosymsha sharalar belgilenýi kerek. Mınıstrlik qanatqaqty negizde «qazynashy­lyq-klıent» elektrondy qujat júıesin da­my­týdy qolǵa aldy. Qazynashylyq komıteti Astana, Almaty qalalarynda jáne Aqmola oblysynda qanatqaqty negizde tehnıkalyq jaraqtandyrýdyń qajetti múmkindigi bar memlekettik mekemelerde «qazynashylyq-klıent» elektrondy qujat aınalymy júıe­sin engizý jónindegi jumystardy júrgizip keledi. Elimizde 2011 jyldan bastap iske asy­rylatyn jańalyqtyń biri ortalyq jáne jer­gilikti atqarýshy organdardyń qyzmet júıe­sin baǵalaýdy jetildirý bolyp tabylady. Esepti kezeńde Qarjy mınıstrligi tara­pynan memlekettik múlikti paıdalaný tıimdiligine de erekshe nazar aýdarylǵandyǵy aıtyldy. Osy oraıda júrgizilgen tekserister barysynda anyqtalǵan tıisti maqsattarǵa nemese múlde paıdalanylmaıtyn memlekettik múlik satylýǵa tıis. Nemese esepten shyǵa­rylyp, qaıta bólinýi kerek.  Máselen, memlekettik apparattyń shtat sanyn qysqartý memlekettik organdar ıelenip otyrǵan keńse alańdarynyń qysqarýyna jáne olardy ustaýǵa jumsalatyn shyǵyndardyń azaıýyna ákelip soqtyrǵan joq. Kerisinshe, aldyn-ala júrgizilgen tekseris derekteri boıynsha ótken jyly keńse alańdary 75833 sharshy metrge artyp ketken. Alqa májilisinde Qarjy mınıstrligine qarasty Salyq komıtetiniń tóraǵasy Dáýlet Erǵojın, Kedendik baqylaý komıtetiniń tór­aǵa­sy Qozy-Kórpesh Kárbozov, qarjy qadaǵa­laý komıtetiniń tóraǵasy Muhtar Beısembaev aýdıtorlyq qyzmet, qarjylyq esep jáne býhgalterlik esep metodologııasy departa­men­tiniń dırektory Arman Tóleýov jáne basqalar esep berdi. Negizgi baıandamashy já­ne qosymsha esep berýshiler atap kórsetken­deı, 2010 jyly salyq salý jáne salyq júıe­siniń tıimdiligin arttyrý jónindegi ju­mys odan ári jalǵasyn tapqan. Jalpy alǵan­da 2005-2010 jyldar ishinde ekonomıkalyq salyq júktemesi shamamen bir deńgeıde saqtalyp otyr. Bul oraıda salystyrmaly túrde alǵanda ekonomıkanyń shıkizattyq emes salasyna salynatyn salyq júktemesi bir­shama azaıǵan. Máselen, 2005-2010 jyl­dar aralyǵynda shıkizattyq emes saladaǵy salyq júktemesi 2005 jylǵy 20,9 paıyzdan 2010 jylǵy 12,1 paıyzǵa tómendegen. «Doing Business-2011» reıtıng agenttiginiń zertteýleri boıynsha álemdegi 183 eldiń ishinde Qazaqstan Ulybrıtanııa, Norvegııa, Reseı, AQSh, Germanııa jáne basqa da damyǵan elderdi basyp ozyp, 37-shi orynǵa shyqty. 2010 jyly kedendik resimderdiń júktemesin tómendetý jáne olardyń tıimdiligin arttyrý maqsatynda da eleýli ju­mystar atqaryldy. Atap aıtqanda, bul salaǵa ıntegrasııalanǵan baqylaý júıesi engizildi. Endi kedendik ba­qylaý komıteti kóliktik, mal dárigerlik-sanı­tarlyq jáne ósimdikter karantınin baqylaý fýnk­sııa­laryn oryndaıdy. 2010 jylǵy 1 shildeden bastap Keden odaǵy jáne elimizdiń jańa kedendik zańnamalarynyń kúshine enýine baılanysty taýarlardy kedendik tekserýler kezinde keden organyna deklarant beretin mindetti qujattardyń tizbesi 3 negizgi qu­jatqa deıin qysqartyldy. Keden shekara­larynda kedendik baqylaýdan ótý ýaqytyn qysqartý úshin eksport-ımporttyq operasııalar «bir tereze» qaǵıdatymen júzege asy­rylatyn boldy. Qarjy mınıstrliginiń alqa májilisin Úkimet basshysy Kárim Másimov qorytyn­dylap, halyqaralyq qarjy salasynda qa­lyp­tasyp otyrǵan kúrdeli jaǵdaıda atqar­ǵan elimizdiń qarjy salasynyń jumysyna qanaǵattanarlyq baǵa berdi. О́z sózinde Premer-Mınıstr Qarjy mınıstrliginiń aldyn­da turǵan negizgi mindetterdi de saralap ótti. Kárim Másimov elimizdiń turǵyndarynan salyq jáne ke­­den organ­da­ry­nyń ju­mys­­ta­ryna baı­lanysty kóp­tegen hattar men sha­ǵymdardyń óziniń jeke blogyna kelip ja­ta­ty­nyn aıtyp, osyndaı sha­ǵym hat­tar­­dyń bir pa­­­rasyn má­jilis ústinde Bolat Jámishevke tapsyrdy. Ár­bir hattyń artynda adam tur­ǵandyǵyn erekshe eskerte kelip, Úkimet bas­shy­sy bul hattar­ǵa der kezinde tolyq ári naq­ty jaýap berilýin talap etti. Elbasy­nyń bıylǵy Jol­daýynan týyn­daıtyn mindetter qarjylyq turǵyda qosym­sha shyǵyndar qarastyrýdy talap etedi. Osy rette Premer-Mınıstr halyqty jumyspen qamtý máselesine erekshe nazar aýdardy. Bul maqsatta taıaý ýaqytta arnaıy baǵdarlama qa­byldanatynyn aıtyp, ony qarjylyq turǵy­da negizdeý kerektigin tapsyrdy. Halqymyz­dy barynsha jumyspen qamtý maqsatynda buryn óz tıimdiligin kórsetken tájirıbeler­di, atap aıtqanda, daǵdarysqa qarsy is-qımyl sharalary ba­ry­synda júzege asy­rylǵan «Jol kar­­tasy» tájirı­be­sin ke­ńi­nen paıdalaný ke­rek. So­nymen bir­ge Pre­mer-Mınıstr sala qyz­met­ker­leriniń al­­dyna memlekettik shy­ǵyn­dar­dyń tı­im­­diligin art­ty­rý, bıýdjettik qar­jy­ny paıdalanýda yj­da­ǵattylyq kórsetý, qarjylyq baqylaý tıimdiligin art­ty­rý máselelerine baılanysty naqty tap­syr­malar berip, keshendi mindetter júktedi. Elimizdiń aldaǵy damý baǵdarlama­synda da makroekonomıkalyq turaqtylyq basty ba­symdyq bolyp tabylady. Sondyq­tan ekono­mı­kanyń negizgi salalaryn qarjy­men qamta­masyz etý – el áleýetin arttyrý maqsatyn­daǵy mańyzdy da sheshýshi mindet­terdiń biregeıi bola bermek, dep túıindedi óz sózin Premer-Mınıstr Kárim Másimov. Jylqybaı JAǴYPARULY.