Máńgilik Eldiń mádenı qundylyǵy

Jańa álemdegi jańa Qazaqstannyń jańa adamy jasampazdyq úlgileri men úr­disteri órisinde ósip-jetilýi úshin ta­rıhı-taǵylymdyq muralarymyz ben odan bastaý alǵan búgingi rýhanı-mádenı, kórkemdik-tálimdik, zaıyrly-zııatty murattarymyzdy ornyqtyrý – kesheden qazirge jalǵasyp, erteńge ulasatyn máńgi mindet, mándi taqyryp. Shırek ǵasyrda shıraq shıryǵyp, shymyr tolysyp, álemdik qaýymdastyqtyń álpetine shyraı qosqan táýelsiz Otanymyzdyń tizginin ustaıtyn urpaqtyń «besigin túzetip» (M.Áýezov), esigin kúzetip, ushpaqqa shyǵaratyn uly ulaǵat qaǵıdatynan, bos­tan bolǵan alǵashqy almaǵaıyp kezeń­derden bastap, Ult Josparyn ushanǵa uzat­qan ýaqytqa deıin aınyǵan emespiz. Elbasymyz N.Nazarbaevtyń jyl saıynǵy Joldaýlarynan týyndaǵan elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq, qoǵamdyq-saıası, órkenıettik túleý baǵyttary, «Tarıh tolqynyndaǵy» (N.Nazarbaev) kepıetti qundylyqtarymyzdy túgendeý arqyly Máńgilik Eldiń otyn mazdatý ıdeıa­sy, sondaı-aq, adamzatty jappaı qyryp-joıyp qana qoımaı, uzaq merzimdik zardaptary genetıkalyq-mýtanttyq qasiretke ushyratatyn atomdyq-ıadrolyq mılıtarızmge qarsy úndegen «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi, zerdelep, zerttep qarasaq, ulttyń qamyn oılaǵan, bolashaqqa boılaǵan Tezıstik Tuǵyrnamalar. Muny «baıyrǵy qazaq jerinde bir taǵdyr jáne tarıhı jady arqyly baı­lanysqan, Uly Dala eliniń dańqty tarıhy men dástúrlerin jalǵastyrǵan Qazaqstan aza­mattary» («Máńgilik El – Patrıottyq aktisi») jáne urpaqtary júzege asyrady, kádege jaratady. Endeshe, jańa Qazaq­stannyń jańa adamy qalaı ónip, qalaı ósip keledi? О́rkenıetti otyz elmen qanattasa sha­ńyraq kóteretin ordamyzdyń keregesiniń kógi men ýyǵynyń qalamy myqty ma? Rýh semse – bolashaqqa bastaıtyn úmitiń men senimiń sónedi. «Myń ólip, myń tirilgen qazaq» muny eshqashan umytpaǵan. Tarıh sabaqtary sanasyn sáýlelendirgen elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev táýelsizdiktiń táýekel jyldarynan bastap Qazaqstan halqynyń tutastyǵy men turaqtylyǵyn, berekeli birligin qamtamasyz etetin sharalar shoǵyryn birinshi kezekke qoıyp, Úki­metke tolaıym tapsyrmalar berip, tarıhı-rýhanı jáne mádenı tuǵyrymyzdy nyǵaıtýǵa úlken eńbek sińirdi. Osy baǵytta memlekettik baǵdarlamalar qabyldanyp, qarjylandyryldy, júzege asyryldy. Nátıjesinde shırek ǵasyrdyń bedelinde álemdik qaýymdastyq Qazaqctandy tú­begeıli tanyp-bilip qana qoımaı, áleýetti áriptes sanady, sanasty. Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń derekterin dáıektesek, saladaǵy atqarylyp jatqan jumystardy jınaqtasaq, aqıqattyń aýylynan tabylatynymyz ras. Búginde elimiz boıynsha memlekettik mádenıet jáne óner mekemeleriniń jıyny respýblıkalyq 9 teatr, 7 konserttik uıym, 3 kitaphana, 6 mýzeı, 9 tarıhı-mádenı mýzeı-qoryqtar, 1 kınokompanııa­ny qosa eseptegende, 7,6 myń nysandy quraıdy. Sondaı-aq, oblystyq mádenıet uıymdarynda 4,1 myń kitaphana, 3 myńǵa jýyq klýb úlgisindegi mekeme, 228 mýzeı, 52 teatr, 22 kıno kórsetetin zal, 34 konserttik uıym, 64 mádenı-demalys saıabaǵy jáne 3 sırk bar. Syqyrlaǵan sıfrlar statıstıkalyq kórsetkish emes, kópultty memleketimizdiń mádenı-rýhanı ómirine qaltqysyz qyzmet etken, beıbitshilik pen ulttyq kelisimdi nasıhattaǵan, álemdik mádenıettiń ozyq ónegelerin tanymdyq tirshiligimizge ki­riktirgen, jańa Qazaqstannyń jańa adamy­nyń bútin bolmysyna tárbıelik qýat bergen tutas generator. Sonyń nátıjesinde ótken jyly elimizde jáne shet elderde tarıhı-mádenı murany dáripteýge, búgingi rýhanı turpatymyzdyń kelisimin kórsetýge arnalǵan 383 is-shara ótkizildi. Oǵan Qazaqstan halqynyń jylnamasynda júrekpen jazylǵan Qazaq handyǵynyń 550, Uly Jeńistiń 70, Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasy men Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 20 jyldyqtary mereıtoılarynyń bú­kilhalyqtyq deńgeıde atalyp ótilgenin qosyńyz. Respýblıkalyq mýzeıler men qoryq-mýzeıler 383, onyń ishinde 20 halyqaralyq kórme uıymdastyrdy. Olardyń 165-i beıneleý, zergerlik jáne qoldanbaly óner týyndylaryna arnalsa, 218 kórmege qoryq-mýzeıler qorlaryndaǵy jádigerler qoıylyp, kórermenderdiń kózaıymyna aınaldy. ejelgi túrki jurtynyń murageri – qazaqtyń shejiresin tanyp-bilýge septigin tıgizetin qundylyqtar kórmesimen qatar, mınıstrlik uıymdastyrǵan «Táýelsizdik tarıhy» kitap kórmesi men «Oqyrman qaýym – Uly Dala eliniń bolashaǵy» Halyqaralyq oqý Kongresiniń jańa adamnyń zerdesin zamanaýı rýhpen zerlegeni kámil. Zamanaýı demekshi, ǵalamdyq tehnologııalardyń úlgisimen 23000 qujattyń elektrondyq kóshirmesi sandyq formatqa aýystyrylyp, Qazaqtyń ulttyq elektrondyq kitap­hanasyna kirýshilerdiń sany 65 myńǵa jetti, sondaı-aq, atalǵan júıeni álemniń 105 elinen 25000 oqyrman vırtýaldy túrde paıdalanyp otyr. Týǵan ádebıetimiz ben ónerimizge ól­sheýsiz olja salǵan, esimderi er ústinen túspeıtin qaıratkerlerimizdi ulyqtaý – mańyzdy mindet qana emes, búgingi urpaqtyń arman-muratyn tulǵaǵa teńestirý nıetinen jáne olardyń boıyndaǵy shyǵarmashylyq talantyn ashyp, qanatqaqty qarymyna qoldaý kórsetý tileginen týyndaǵan sharalar tizbegi bolsa kerek-ti. Áıgili jazýshy Ilııas Esenberlınniń, saýsaǵynda kózi bar kúıshi Táttimbet Qazanǵapulynyń, batyr, ǵalym Málik Ǵabdýllınniń, teatr óneriniń shoǵyr juldyzdaryn shal­ǵaıyna orap ósirip shyǵarǵan ustaz-rejısser Asqar Toqpanovtyń mereıtoılary – sózimizdiń kýádúri. Onyń syrtynda, Shanhaı yntymaqtastyq uıymy, Túrksoı, Táýelsiz Memleketter Dos­tas­tyǵy jáne Eýrazııa ekonomıkalyq qaýymdastyǵy elderinde turaqty ótip turatyn mádenı is-sharalarǵa qatysqan otandyq shyǵarmashylyq ujymdar men jeke oryndaýshylardyń esimderi áıgilenip, ózindik qoltańbalary qalyptasty. AQSh-tyń Nıý-Iork qalasynda Qazaqstannyń mádenı aptalyǵynyń ótýin jáne Mem­leket basshysynyń sheteldik delegasııalarmen resmı kezdesýleri aýqymynda Qazaqstannyń óner sheberleriniń, sondaı-aq, mýzyka jáne horeografııa ujymdarynyń qatysýymen 20-ǵa jýyq konserttik is-sharalar uıymdastyrylýyn ult óneriniń halyqaralyq deńgeıde transformasııalanýy dep túsinýimiz kerek, sol arqyly álem Qazaqstan halqynyń rýhanı qýatyn burynǵydan da aıqyn tanı tústi. Qazaq handyǵynyń shejiresin shertken, Táýelsizdigimizdiń jasampazdyǵyn jyrlaǵan, halyqtar dostyǵynyń dástúrin dáriptegen janrlyq shyǵarmalar men avtorlarǵa moraldyq jáne materıaldyq qoldaý kórsetilip, rýhanı aınalymǵa engizilip keledi. Mysaly, Á.Alpysbaevtyń «Orbulaq tańy», S.Ábdinurovtyń «Kereı-Jánibek», J.Tursynbaevtyń «Abylaıdyń uly isi», T.Raqymovtyń «Áz-Jánibek, Kereı han-kemeńgerler», Sh.Qorǵanbekovanyń «Ǵasyrlar kýási» týyndylary «Eń úzdik mýzykalyq shyǵarma nomınasııasy», A.Jaıymnyń «Merekelik kúı», B.Dáldenbaıdyń «Kók oınaq», V.Strıgoskııdiń «Ekspress na EKSPO-2017» tóltýmalary «Halyq aspaptary jáne estrada – sımfonııalyq orkestrine jazylǵan eń úzdik saltanatty shyǵarma» nomınasııasy, kórnekti jazýshy T.Nurmaǵambetovtiń «Mustafa Shoqaı», belgili qalamger J.Álmashtyń «Shamda sóngen shyraq» dramalyq dúnıeleri «Tarıhqa taǵzym» nomınasııasy boıynsha «júzden júırik shyǵyp», elimizdiń teatrlary men fılarmonııalarynyń, konserttik birlestikteriniń repertýarlaryna qosylsa, M.Muqanov pen A.Jamhannyń «Alataý» (gobelen) H.Qurbanovtyń «Jibek jolyndaǵy juldyzdar» (joný), J.Úmbetovtiń «Kúl­tegin» (teri), M.Ámirhanovtyń «Sáýlettik kádesyı jıyntyǵy» (kúmis, qola, kohalong), A.Bapanovtyń «Táńirge sapar» (gobelen), Z.Shtıfmannyń «Qazaq halqynyń tarıhy men turmysy» (kolleksııa) qoldanbaly sándik óner týyndylary rýhanı ıgiligimizge aınaldy. Respýblıkalyq «Elim meniń» patrıottyq ánder konkýrsynyń jeńimpazdary Á.Áb­dinurovtyń «Oqjetpestiń qııasynda», S.Qa­lymovtyń «Biz – Uly Dala eli», R.Halyq­bektiń «Kókbóriniń tegi edik», «Qazaq Eli», D.Quramysovtyń «Jetisýym – kıeli mekenim», J.Keńesovtiń «Jas ulandar – qyranym» ánderi taqyryptyń tamyrynda túbi túgel ulttyń qanyn oınatqan, táýelsiz elimizdiń bolashaǵyna boılatqan boıaýly sazdar panoramasyn qurady. Teatr jáne kıno óneri de tolysyp-tulǵalanyp keledi. Bir jyldyń aınalasynda respýblıkalyq teatrlarda 40-qa jýyq qoıylym sahnalanyp, bir spektakl jańa redaksııada usynyldy. Astanada kórnekti jazýshy-dramatýrg, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Dýlat Isabekovtiń halyqtar dostyǵyn pash etken «Baqyt qusy», Qyzylordada talantty qalamger Raqymjan Otarbaevtyń saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń taǵdyryn tergegen «Narkom Júrgenov» spektaklderiniń premeralary sátti ótti, Shymkent qala­synda Qazaqstan ulttyq-etnıkalyq teatr­larynyń respýblıkalyq festıvali boldy. Sondaı-aq, respýblıkalyq jáne aımaqtyq prokatqa «Qunanbaı», «Jol», «Teńizdiń tolýyn kútý», «A-ǵa oralý», «Eles aýlaý» jáne t.b. kórkem fılmderi shyqty. Sh.Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» ak­sıonerlik qoǵamy memleketimizdiń shet elderdegi dıplomatııalyq ókildikterimen birlese otyryp, Reseıde, Fınlıandııada, Rýmynııada, Belarýs pen Túrikmenstanda «Qazaq kınosynyń kúnderin» ótkizdi. 5 kórkem jáne 1 anımasııalyq fılm ha­lyqaralyq 8 festıvalge qatysty. Rejısser Erlan Nurmuhambetovtiń «Jań­ǵaq tal» fılmi Ońtústik Koreıanyń Býsan qalasynda «A» sanatyndaǵy HH halyqaralyq kınofestıvalde alǵash kórsetilip, «Jańa aǵym» seksııasynda bas júldeni ıelendi, odan keıin Varshavadaǵy halyqaralyq kınofestıvalge usynyldy. Osy merzimde 8 tolyqmetrajdy jáne 7 qysqametrajdy, 27 derekti, 2 anı­masııalyq fılm túsirildi. Qol jetken tabystardy baıandy etý, ónimder sapasyn arttyrý men jumysty júıeli josparlaý úshin Qazaqstan Respýblıkasynyń Má­denıet jáne sport mınıstrligi kıno isiniń álemdik tálimdi tájirıbelerin eskere otyryp, «Qazaqfılm» AQ-tyń qyzmetin jańǵyrtý boıynsha tujyrymdamanyń jobasy ázirlenýde. Tarıhı-mádenı muralarymyzdy qas­terleý, saqtaý jáne bastapqy qalpyna keltirý sharalary da mınıstrlik tarapynan qaǵajý qalǵan emes. Osy ýaqytqa deıin 100-ge jýyq tarıh jáne mádenıet eskertkishterine restavrasııalaý jáne konservasııalaý jumystary júrgizildi. «Tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jáne paıdalaný týraly» Qazaqstan Res­pýblıkasynyń 1992 jylǵy 2 shildedegi Zańyna sáıkes, óńirlerdegi tarıh jáne mádenıet eskertkishterin qorǵaý aımaǵynyń shekaralaryn belgileý usynystary jer­gilikti ákimdikter tarapynan qoldaý taýyp jatyr. Mysaly, Shıeli aýdany aýmaǵyndaǵy Qarataý jotasynda 472,3 gektar jerdi alyp jatqan «Saýysqandyq shatqalyndaǵy jartastaǵy beıneler kesheniniń» (b.e.d. HVIII-III ǵasyrlar) kó­lemi 85,7 gektar qorǵaý aımaǵynyń jáne kólemi 122,8 gektar qorǵalatyn tabıǵı land­shaftynyń shekaralary Qyzylorda oblys­tyq máslıhatynyń sheshimimen bekitildi. Táýelsiz elimizdiń mádenıeti men óne­rin damytýda kórkemdik keńesterdiń atqaratyn mindetteri zor. Mádenıet jáne sport mınıstrligi janynan qurylǵan kórkemdik keńester teatr, mýzyka, sırk, horeografııa óneriniń, kınoóndiristiń, ádebıet jáne kitap shyǵarý isiniń, arheologııa, kórkemsýret, dızaın, sáýlet, kitaphana men mýzeı salasynyń iskerlik baǵyttary men zárý máselelerin talqylap, quzyretti mekemelerge usynystar engizdi. Keńesterdiń quramynda mádenıet jáne óner qaıratkerleri, qoǵamdyq birlestikterdiń, shyǵarmashylyq odaqtardyń ókilderi bar. Baspasóz betterinde, áleýmettik jeli­lerde áralýan pikir týǵyzǵan Astana qa­­­­­la­­­syndaǵy «Ǵashyqtar» saıabaǵynda ornalasqan «Baqytym meniń» músini boıynsha keńes músheleri oń kózqarastaryn bildirdi. Onyń landshaftyq bezendirý jáne saıabaqtyq sándik-músindik kompozısııa ekendigi, avtordyń shyǵarmashylyq sheshiminiń astarynda daý-damaıǵa aınaldyratyndaı ábestik nyshandarynyń joqtyǵy, qaıta jan tazalyǵy men tán sulýlyǵynyń tabıǵı úılesim taýyp turatyndyǵy aıtylyp, músindi búgingi qalpynda qaldyrýǵa uıǵarym jasaldy. Mýzyka óneri jónindegi kórkemdik keńeste Jambyl atyndaǵy Qazaq memlekettik fılarmonııasynyń dástúrli ulttyq ónerdi damytýdaǵy róli, qazirgi tańdaǵy aıtys saıysynyń ózekti máseleleri, «Qazaqstan» jáne «Habar» telearnalarynyń áýendik jáne oıyn-saýyqtyq baǵdarlamalary jaıly sóz qozǵaldy. Memleket jáne qoǵam qaıratkeri M.Joldasbekov, dástúrli ánshi Q.Baıbosynov, Parlament Májilisiniń depýtaty B.Tileýhan, jyraý A.Almatov, aqyndar J.Erman, Á.Berkenova, A.Áltaev «Shoý-aıtysqa» aıtys aqyn­daryn nemese buryn-sońdy aıtysqa qatysqan, sýyrypsalmalyq qabileti bar óner ıelerin qatystyrý, «bóten sózben sóz arasyn búldiretin» (Abaı) saıqy-mazaq, arzan kúlkige jol bermeý, «qoldan aqyn jasaý» sındromyna tyıym salý máselesin kóterip, dástúrli ulttyq ónerdi nasıhattaý maqsatynda mýzykalyq, oıyn-sa­ýyqtyq baǵdarlamalardyń kórkemdik jáne estetıkalyq sapasyn arttyrýǵa jáne ulttyq ónerdi dáripteıtin turaqty baǵ­darlamalardy uıymdastyrýǵa baılanys­ty oılaryn ortaǵa saldy. Mine, ýaqyt keńistiginde meshin jyly órmeginiń júzi aýyp barady. Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń «100 naqty qadam» Tujyrymdamasy men «Máńgilik El» – Patrıottyq aktisin júzege asyrýǵa jumylǵan Qazaqstan jurty daǵdarysqa qarsy sharalardy eńserip, «Máńgilik Eldiń myzǵymas Jeti tuǵyryn nyǵaıtýǵa, saqtaýǵa jáne urpaqtan-urpaqqa amanat etýge» (Máńgilik El – Patrıottyq aktisi) nıet baılasyp, qulshyna qareket jasaý­da. Keıbireýler teologııalyq turǵydan jiktep, astraldyq ushqary uǵymǵa tańǵysy keletin Máńgilik El ıdeıasy – Jer máńgilik tursa, Adamzat urpaǵy máńgilik ómir súrse, qazaq halqy da máńgiliktiń kóshine ilesedi degen uǵymdy bildirse kerek-ti. Endeshe, tarıhı muralarymyz ben rý­hanı-mádenı qundylyqtarymyzdyń birligi, memlekettik tilimizdiń ómirsheńdigi men ortaqtyǵy tańdaǵan jolymyzdan aınymaýǵa jáne ózimizdi jalpaq jahanǵa pash etýge múmkindik beredi. Muhtar ÁBDIKÁRIMOV, Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń bas sarapshysy Astana