«HALYQ ÁRTISI AITSA DA, HALYQ AITPAIDY»
Bir jas kompozıtor óziniń ánderin ataqty ánshilerge usynyp, solardyń úlken sahnadan oryndaýyn jalynyp-jalba-rynyp júrip suraıdy eken. Bir kúni sol sazger Muzafar Álimbaevqa kelip: – Meniń ánebir keremet ánimdi KSRO-nyń halyq ártisi Ermek Serkebaevtyń ózi oryndaıtyn boldy, – dep isip-keýip maqtanypty. Onyń darynsyz kompozıtor ekenin jaqsy biletin Muzaǵań: – Qasıetsiz ándi halyq ártisi aıtsa da, biraq ony halyq aıta qoımaıdy ǵoı, – dep álginiń jeligin basyp jiberipti.«О́ZIŃDI SYZYP TASTA»
Ilgeride búkil qazaq basylymdary jylda jaqsy týyndylarǵa báıge jarııalap, olardyń avtorlaryn qomaqty júldemen marapattap otyratyn úrdis bolypty. Sondaı báıgeniń birin «Baldyrǵan» jýrnaly da uıymdastyryp, jyl aıaǵynda júldegerler anyqtalady. Álgi saıysqa jýrnal qyzmetkeriniń biri qatysqan kórinedi. Sol júldeden dámelengen álgi: – Muzaǵa, bul joly da syılyqtan maqurym qalǵan túrim bar. Meniń alatyn jónim bar edi, – dep ókpe-renishin bildiripti. Sonda basylymnyń bas redaktory Muzafar Álimbaev sál únsiz otyryp: «Júk kóteriskende – Áýeli ózińnen basta. Júlde bóliskende – О́zińdi syzyp tasta!» – dep shýmaqtatyp baryp: – Báıge jarııalap otyrǵan ózimiz emes pe?! Ony ózdi-ózimiz bólisip alsaq, elden uıat bolmaı ma?! Sen odan da basqa basylymdardyń báıgesine atyńdy qosyp, júldeńdi jeńip al! – degen eken.«SARAŃNYŃ ASY PISKENShE, TAÝDYŃ TASY PISEDI»
Baıaǵyda ata-babalarymyz kez kelgen úıge kelip: «Áı, kim bar-aý? Qudaıy qonaqpyz» dep as-sýyn iship kete bergen. Sol ádetke basyp, birde Muzaǵań otbasymen birge et jaqyn aǵaıyndarynyń úıine esh eskertýsiz qonaqqa barady. Qonaq kútpegen úıdiń qamsyz otyratyn ádeti ǵoı. Tez arada dastarqan jaıyla qoımaı, jol júrip kelgen qonaqtardyń qarny asha bastaıdy. Úı ıesi Muzaǵańa aǵa bolyp keledi eken. Sony paıdalanǵan Muzaǵań aǵasy men jeńgesine erkelep: «Aqynjanovtardyń asy piskenshe, Alataýdyń tasy pisedi» – dep, shabyttana naqyldatyp jiberipti. Keıin Muzaǵań álgi taban astynda shyǵarǵan naqylyn óńdep-jóndep, halyq maqaly retinde «666 maqal-mátel» atty jınaqqa: «Sarańnyń asy piskenshe, Taýdyń tasy pisedi» – dep, engizip jiberipti. Ermahan ShAIHYULY. Astana. ______________________________________ О́tpeli kezeń hıkaıalaryYM men JYM
En baılyqty sylqyta soryp qalýǵa umtylǵan eki kásipker jigit mámile jolynda jolyǵysa qaldy. Úles ekeýine de ortaq bolǵan soń, aldymen tanysyp-bilisý burynnan bar buljymas qaǵıda. Jylmııa jymııa qaraǵan bireýi: – Tanysyp qoıaıyq, meniń atym – Jym, – dedi. – Qýanyshtymyn, meniń atym – Ym. Bitirgeniń qaı oqý? – Ýnıversıtet, bıznestegi qýlyq amaldaryn. О́ziń she? – Akademııa, bıznestegi sumdyq amaldaryn. – Báse, ózim de birden sezip edim, áriptes ekenińdi! – Qalaısha sezip qoıdyń-eı?! – Áı, Ym, bıznestegi qýlyq-sumdyq teorııasynyń, ádis-tásilderiniń, aıla-amaldary men sharǵylarynyń jiligin shaǵyp taldap oqyp, mı sandyqqa myqtap toqydyq emes pe, sony seniń boıyńnan sonadaıdan jalǵan jymıǵan «jarqyn» júzińnen-aq baıqaǵam. – Men de seniń júzińnen dál sony baıqaǵam! – Mynda neǵyp júrsiń-eı? Alǵan kásibı dárejeńe olqylaý ǵoı. Seniń ornyń..., tý-ý-ý so-naý-ý-ý ! ... – Ol suq saýsaǵymen joǵary jaqty nusqaı kórsetti. – Tálim-tárbıe, amal, aıla-sharǵy men tájirıbeni tómennen bastap jınaıyn dep... – Álbette, men de sol maqsatpen... Ázirshe tómengi býynda júrgen... – Endeshe, ekeýmizdiń esimimiz de, kesimimiz de uıqas eken, qane búginnen bastap birigip, bútin, birge bolaıyq! Súbeli úlesti teń bólip alaıyq! – dep bıznestegi qýlyq pen sumdyqtyń oqýyn bitirgen Ym men Jym birimen-biri qol alysyp, tós túıistire qabysyp, «perdeli» jymıǵan júzderi janasa jabysyp, ekeýi de aınalasyna jemirli janarlarymen burynǵydan da jymysqylana qarasty. Mámileler... Mámileler ... jasalyp jatty... Ymyralasqan Ymdar men Jymdar zymııandyqpen jymdasyp jatty... Atalyq ÁBDEShULY. Mańǵystaý oblysy. _____________________________________SURAQ-JAÝAP
– Qasqyrdyń tisiniń myqtylyǵyna tańǵalamyn. Aýyz salǵan jerin oryp, julyp alady. – Bizdegi eki aıaqty jemqor «qasqyrlar» odan da myqty. Olar qomaqty kapıtaldy, ormanyńdy, qazba baılyǵy mol jerińdi tistep tartqanda ázireıildiń ózi abdyrap qalar. * * * – Qurdas, sizdiń inińiz dókeı bastyq bolýǵa laıyq eken. – Ony qaıdan bildiń? – Bir nárseniń jónin surasań jaýap bermeı melshıip, jelke tamyry tartylyp, basy qaqshıyp qalady eken. * * * – Aspandaǵy juldyzdan ózimizdiń «juldyzdardyń» qandaı aıyrmashylyǵy bar? – Tabıǵı juldyzdar – aspan ashyq kezde jarqyrap turady da, bizdiń «juldyzdar» – qarly, jańbyrly, bultty, tumandy kúnderi de «biz juldyzbyz» dep yshqyna aıqaılaı beredi. * * * – Qurdas, alqynyp qaıdan kelesiń? – Aqsha qýalap júrmin. – Jettiń be? – Sonyń sońynan júgire-júgire búkil densaýlyqtan aıyryldym. – Á, onda jaqyndap-aq qalǵan ekensiń. * * * – Myna zamanda aqsha sóıleıdi, – deıdi. – Onyń aıtary myqty. Sheshenniń tilin tistetedi, dókeıdiń jaǵyn qarystyrady, jetpesińdi quryqtaıdy, ónbesińdi óndirip, kónbeıtinińdi kóndirip beredi. Júnis QOQYShULY. Almaty oblysy. ___________________________________TARTPASAŃ TÝMAǴYR
Budan ǵasyr buryn myna búginderi jasy toqsan toǵyzǵa kelgen Pyqyp aqsaqal shyr etip dúnıe esigin ashqanda, tórinen kóri jaqyn bolyp jantaıyp jatqan Meńdibaı atasy: «Bárekeldi! Tartpasań týmaǵyr... Meńi bar, naq ózim dúnıege keldi! Endi Alla alsa, armanym joq» dep qýanǵan eken. Buǵan deıin nemere de, birneshe shóbere de kórgen Meńdibaı aqsaqal myna bir shóberesinen arǵy atasynan qalǵan óziniń mańdaıyndaǵy meńdi kórip kózine jas ala, kenje ulyna mán-jaıdy ejiktep aıtyp, erekshe tabystaǵan kórinedi. Sóıtse, arǵy atalardan mańdaıyna meń bite dúnıege kelgen sábıdi ardaq tutyp aspanǵa kóterý dástúrge aınalypty. О́ıtkeni, ol urpaq ózgelerden erekshe jaratylǵan dep baǵamdalyp, oǵan ǵumyrynda erekshe jaǵdaılar jasalypty. Iаǵnı, qanattyǵa qaqtyrmaý, tumsyqtyǵa shoqytpaý. Eseıgeninde de erekshe qamqorlyqta bolýǵa tıis. Negizinde, bul urpaq qııalılaý bolyp, án aıtyp, jyr jyrlap, serilik tirlik keshedi eken. Úı bolyp otbasyn qurǵanmen, qym-qıǵash tirliktiń bar-joǵyn bilmeı, bar aýyrtpalyqty basqalar kórip kóndigýge tıis. Sóıtip, Pyqyp aqsaqal armansyz ǵumyr keshti. Atadan qalǵan sal-seriliktiń dáýrenin dúrildetti. Aqyn bolyp jyr-shýmaq ta shyǵardy. Ánin áýeletip, kúıin kúmbirletip kóptiń kózaıymy da boldy. Dúnıeniń ne ekenin, qym-qıǵash tirliktiń ashy-tushysynan ada bolyp kúnderi ótip jatty. Týrasyn aıtsaq, elý jastyń bel ortasyna deıin marqum ákesiniń tolyqtaı qamqorlyǵynda boldy. Áke ólip, ádirem qalmady. Bulsyz-aq jetip eseıgen balasynyń qamqorlyǵyna kóship, alpysty alqymdaǵan shaǵynda da baıaǵy ánin aıtyp, jyryn jyrlap júre berdi. Oıpyr-aı, mundaı ǵajap ǵumyr syılaǵan ata-babadan aınalyp ketpeımisiń! Aldymen san urpaq arasynan meń buıyrtqan jazmyshyna rıza! Dástúr saqtalyp, mańdaıǵa bitken bir shókim meńniń arqasynda ne ishemin, ne jeımin demeı, dáýren súrdi. Táı-táı basqanynan tumsyqtyǵa shoqytpaı, qanattyǵa qaqtyrmaı ólgenshe ózgeshe ómir súrgizgen ákesine rıza. Ákesi ólip ádirem qaldyrmaǵan balaǵa da rızashylyǵy sheksiz. Bala, nemere arqasynda armansyz ǵumyr keship júzge jetken Pyqyp aqsaqal kúni keshe dúnıege kelgen shóberesiniń mańdaıyndaǵy meńdi kórip: «Bárekeldi! Tartpasań týmaǵyr... kútken urpaq dúnıege keldi! Endi Alla alsa, armanym joq» dep bul jalǵanǵa rızashylyǵyn bildirip, kenje ulyna mán-jaıdy ejiktep aıtyp, erekshe tabystady. Kenje ERKIN. Almaty oblysy. * * * CÚIINShI! «Sóz soıyldyń» belsendi avtory, B.Qydyrbekuly atyndaǵy júldeniń ıegeri Alpysbaı Boranbaıulynyń «Nurly álem» baspasynan ázil-ospaq óleńder, satıralyq poema, qıssa, balladalaryn qamtyǵan «Qaryz berińdershi» atty kitaby jaryq kóripti. Satıra sańlaǵyna jazar kóbeısin deı otyryp, sol jınaqtaǵy az-maz dúnıesin oqyrmanǵa usynyp otyrmyz. JUMYSSYZDYQTY JOIDYQ Úıdiń ishi Opyr da topyr maman! Áıel de maman, Bala da maman, Qyz da, kelin de maman! Qos-qostan ınstıtýt bitire bergen, Dıplomdary úıilip jatyr, saban!.. Alaıda, jaǵdaıymyz máz emes, Jaman bop tur, jaman! Mamandardan bir tıyn kiris joq! Kiris kirgizerdeı aýylda Bir túıir jumys joq. Qysqasy, urysta turys joq, Jumyssyzdyqpen kúresý jaıly Baǵdarlamany lezde qurdyq. Qurdyq ta, moınymyzdy Mektepke qaraı burdyq. Dırektoryn úıge shaqyryp alyp, Aqshamen urdyq kep, urdyq! Áýeli qoınyna urdyq... Sosyn qonyshyna urdyq... Qaltalaryna túgeldeı urdyq... Mes bolǵan dırektorǵa “Qaıter eken?” dep qarap turdyq. “Bularyń ne?” deı berip edi, Aýzyna jáne aqshamen urdyq. “Quldyq! – dedi, – Oıbaı, quldyq!” Urǵan saıyn uǵa berdi, uǵa berdi... Áp-sátte áıel de, Qyz da, Kelin de, Muǵalim bop shyǵa keldi! “Oıbaı, para berip jatyr!” degen Anaý-mynaý áńgimeni qoıyńyzdar. Áli de eki otardaı qoıymyz bar. Jumyssyz júrgen ulymyzdy Prokýratýraǵa qyzmetke Kirgizip jibermek oıymyz bar... Qysqasy, núkte qoıdyq. Jumyssyzdyqty osylaı Túp-tamyrymen joıdyq! BIR DEPÝTATQA TILEK Esigin tartyp ár úıdiń Un taratyp eki qap, Ákeń boldy depýtat. Tesigin qaǵyp ár úıdiń Jún taratyp jeti qap Shesheń boldy depýtat. Jolyn qýyp solardyń О́ziń boldyń depýtat. Endigi myna saılaýda Balań bolsyn depýtat! Túk bitirmesin biraq ta Depýtattyqqa ótip ap! Aýmın! Alpysbaı BORANBAIULY. Ońtústik Qazaqstan oblysy. ____________________________________ Aýyldyń aıtqyshtary Semeıdegi Degeleń taýynyń etegindegi Sarjal aýylynda Bekbatyr degen aqsaqal jasy júzge jaqyndaǵan shaǵynda dúnıeden ozdy. Ol kisi týraly kónekóz qarııalar atyna saı, jasynda batyr, balýan bolǵan adam edi desetin. Sonymen birge bul jaryqtyq artynda sóz qaldyrǵan adam edi. Sonyń qaısybirin oqyrman nazaryna usynyp otyrǵan jaıymyz bar. “AITYP QOIMAŃDAR” Bekeń súıegi jaǵynan tobyqty ishine sińgen kereı eken. Jıyn-toı, ólim-jitimde bul kisi otyrǵan jerde áńgime aıaǵy ázil-kúlkige ulasyp jatatyn. Sondaı bir sátte jas jigitterdiń biri qaljyńdap “aýyldyń aqsaqaldary bitýge aınaldy, bárine topyraq salyp kelesiz, al ózińizge qashan kezek keledi» depti. Sonda Bekeń: – Alla taǵala meni óz tizimi boıynsha, Shubartaý kereıleriniń ishinen izdestirip júrgen bolar. Meniń munda, tobyqty ishinde jasyrynyp júrgenimdi qaıdan bilsin, sender meni osynda júr dep aıtyp qoımańdar, – degen eken. “TAǴY DA BIR RETI BOLAR…” Bekeń ál ústinde degen habar jıilep, balalary jan-jaqtan Sarjalǵa shapqylap, jıi kele bastaıdy. Sonda shyn mánisinde álsirep jatqanmen de Bekeń úlken-kishimen ázildese beretin ádetinen tanbapty. Kóńili kóterilgen ákeleriniń beti beri qarap, balalary úı-úılerine tarasa bastaǵanda, ol: – Iı-ı, qaraqtarym-aı, taǵy da náýmez qaıtatyn boldyńdar-aý, renjimeńder, taǵy bir reti bolar, – degen eken. “SÚIEGIM KEREI, ETIM TOBYQTY” Birde Sarjal aýylyna alystaǵy Almatydan bir top belgili aqyn-jazýshylar kele qalady. Ázil sózdiń tıegin aǵytqan Bekeń olarǵa birden unap qalsa kerek. Sondyqtan da bolar, qart aqyn Ǵalı Ormanov Bekeńe rızashylyqpen: – Oý, aqsaqal, óziń bir sóz biletin shal ekensiń. Qaı eldiń týmasysyń? – demeı me. Sonda Bekeń oılanyp jatpastan: – Súıegim kereı, etim tobyqty, – degen eken. Ǵalı aqyn bolsa mynaý qaǵazǵa túsirip qoıatyn sóz eken dep bloknotyn ashypty. Dáýlet SEISENULY. Semeı.