Qydyr ata. Ol bar ma?

«О́zekti janǵa bir ólim» deıdi qazaq. Dúnıege kelý bar da, ketý bar. Keshe ǵana qara jer qusha­ǵyna alǵan Qadyr aqyn: «Kók daýylmen jaǵalasyp kememiz, Kók muhıtta qaqpaqyl bop kelemiz. O, Jasaǵan! О́stip júrip bir kúni, О́lemiz-aý, О́lemiz», depti. ...Arba – ajal tasýshydaı bolyp kórinedi keıde maǵan. Jelmen jarysyp júıitkigen, «taba­ny» jerge tımegen temir tulpar talaı arystyń ajalyn jaqyn­dat­­ty. Qyrshynnan qıdy. Aǵa­ıyn­­dy azaǵa, qorymdy qazaǵa tol­tyrdy. Ondaı qazalar keıde bir áýletti ǵana emes, tutas ultty qaıǵyrtyp ketip jatty. Mysaly, Bekzat ba­tyr Sattarhanov. 20 jyl kútken Olımpıada altynyn 20 jasynda alyp, 2000 jylǵa 20 mınýt qal­ǵanda Ońtústik Qazaq­stan­nyń Temirlan aýylynyń tu­synda tul­parymen aýdarylyp, tutas bir ha­lyqty jylatyp kete bardy. Bir kezderi halyqty áni­men terbegen, Odaqtyq deńgeıde ǵana emes, álem sheńberinde aty shyqqan «Dos-Muqasan» ansam­bli­niń mú­she­si Baqyt Jumádilov te byltyr jol apatynan qaza bolyp, ja­nary­myz jasqa toldy. Sybyzǵy-syrnaıdaı daýsy bar, «qazaqtyń Aqbaıany» atanǵan Má­dına Era­lıe­vanyń qazasy da osy kólik apatynan bolyp edi. Tize berseń, qazaqtyń mańdaıyna bitken ul-qyzynyń tizimi jalǵasa beredi. Eski jaranyń betin tyr­nap qaı­teıik. Eske túskennen keıin eriksiz qalam ushyna ilinip jatyr. Aıtaıyn degenimiz mynaý edi: osydan bir jyl ýaqyt buryn artymyzdan ergen tuıaq, izimizdi basqan inimiz Elamandy kólik qaq­ty. Kósheden óte bergeninde nán djıp qańbaqsha ilip ketipti. Qara­baıyr tilmen aıtsaq, djıptiń «kengýrıatnıgi» bar eken. Júr­gizý­shi jurt biledi, djıptiń aldynda salmaǵy aýyr temir turady. Ony avstralııalyqtar oılap tapqan. О́ıtkeni tún mezgilinde jaryqqa um­tylǵan talaı kengýrý temir tul­pardyń tumsyǵyna urynyp, kólik­tiń mylja-myljasyn shy­ǵa­ra bergen. Kengýrýdan saqtaný úshin, avstralııalyqtar álgi temirdi ilgen. Ony bizdikiler «kengýrıatnık» atap ketken. Avstralııa­lyq­tar temirdi kengýrýdan saqtaný úshin ilse, bizdikiler sán úshin qoıa­dy. Aıtyp-aıtpaı ne kerek, som temir jýan sandy julyp kete jazdaıdy. Onysymen qoımaı, joldyń qara­ma-qarsy baǵytyna laqtyryp tas­taıdy. Tóbesinen jaı túskendeı bol­ǵan jigit jan­dármenimen um­tylyp tura bergeninde ekinshi kó­lik kelip qaǵady. Aýada aq qaǵaz­daı qalyqtap ush­qan bala qara joldy murny­men tirep qulaıdy. Oqıǵa ornyna jet­kenimizde ekinshi qaqqan kólik joq. Qashyp ketipti. Adamnan yn­sap ketken zaman ǵoı. Baıqamaı tyshqan qaqsań da toqtap qara­maısyń ba?! Álgi – adam qaǵyp ketse de toqtamaǵan. Aldy-arty­na qaramaı, taıyp tur­ǵan. Ol sol kú­ıinde tabyl­mady. Birinshi qaq­qan jigit ımandy bo­lyp shyqty. Jany murnynyń ushy­na kelgen baýy­rym­nyń basyn qushaqtap otyr eken. Almatyda jedel-járdemniń tez jetýi múmkin emes. Kólik kep­telisiniń ózi jolyn bógep, barar jerine keshiktiredi. Al jedel-jár­dem jetkenshe, talaı adam ómir­men qosh aıtysa barady. О́ıtkeni baıqaýsyzda aýyr soqqy alǵanda adam boıyndaǵy qan uıyp, júrek soǵysyn álsiretip tastaıdy. Dári­gerler ony «bolevoı shok» dep ataıdy. Qan aınalymy buzylyp, júrekke salmaq túskende sorly bir japyraq et ony kótere almaı toqtap qalady eken. Kólik apatyna ushyraǵandardyń kóbi alǵashqy medısınalyq kómektiń úlger­meýi­ne baılanysty jalǵanmen qosh aıtysatyny sondyqtan kórinedi. Bir emes, eki kólik qatarynan qaǵyp, jýan sany opyrylyp, ba­sy jarylyp, jany qysylyp jat­qanda adamdar jan-jaǵynan qaý­malap, onsyzda dem alýy qıyn­dap jatqan jigittiń aýasyn tary­l­typ tastaıdy. «Ári tur» dep aı­taıyn dese, aýyzy ıkemge kelmeıdi. Qolyn kóterip, ym ja­saıyn dese de áli joq. Osy sátte qaıdan paıda bolǵany belgisiz, oıla­maǵan jerden aq halat kıgen dáriger keledi. Sóıtedi de qaýma­lap turǵan adamdardy tara­typ, aýany keńitip, úsh jerden dári egedi. Keıin bilip jatyrmyz ǵoı, salǵan dárisi qan aınalymyn rettep, júrek soǵysyn júıeleıdi eken. Jańa ǵana jalǵanmen qosh aıtysqaly jatqan jigitke jan kiredi. Sý suraıdy. О́mirge qaıta ora­­­lady. Jedel-járdem jarty sa­ǵat keshigip kelgen. Eger jaqsy­lyq­­tyń jarshysyndaı bolǵan dár­ger kelmegende, baýyry­myz­dan aı­ry­lyp qalýymyz múmkin edi. Al ǵaıyptan paıda bolǵan dáriger izim-ǵaıym joq. Qaıdan kelgeni, qaı­da bara jatqany belgisiz. Qa­laı kelse, solaı ketken. Jaǵdaı orny­ǵyp, Elaman jazyl­ǵannan keıin de birtalaı izdedik. Tappadyq. Endi jigittiń kórer jaryǵyn uzart­qan, ómirge ekinshi ret kelýine kómektes­ken dárigerdi Qydyr demeı kórińiz. Aty-jónin de bilmeımiz. Sodan beri ol kisini Qydyr atap kettik. Qazaq «Qyryqtyń biri Qydyr, myńnyń biri Ýálı» deıdi. Osy oqıǵadan keıin «qyryqtyń biri Qydyr» degenge men shyn ılana­myn. Senemin. Qydyr ata qazaq­tyń arasynda júr... Erjan BAITILES, Qyzylorda oblysy.