Erdi el tárbıeleıdi

Men ony alǵash Maqtaı Rama­zan­uly Saǵdıevtiń qasynan kór­dim. Ataqty Zilqaranyń urpaǵy, alǵyr qaıratker, seri jigit Maq­taı­dyń qasynda kez kelgen adam júre bermeıtinin, onyń joldas, dos tańdaı alatynyn biletin me­niń jańa ta­nys­qa kóz tige qara­ǵa­nym esimde. Bý­ryl tarta bas­ta­ǵan shashy arys­tannyń jalyndaı tó­gilgen, ózi de arystan kelbetti jigit eken. Keń ıyqty, keýdesi shal­­qaq bitken, uzyn boıly aza­mat­tyń tulǵasy da «Eshkimge eshqashan ılik­­­peımin, tize búk­peımin» dep tur­ǵandaı, tákap­par kórindi. Maq­­­­taı ony «eski do­sym» dep tanystyrdy. Ol «Rym­bek Júni­sov» dep aty-jónin aıtty. Keshikpeı ol bizdi – Maq­taıdyń dos­taryn qonaq­qa sha­qyr­dy. Taıaýda ǵana kóship kel­gen eken. Báıken-aǵa Áshimov, Saǵa­dat-aǵa Nurmaǵambetov, Saǵyn­dyq-aǵa Ken­­jebaev, ishinde biz bar – tanysyp, biraz otyryp, áńgime­le­sip qaıttyq. Rymbektiń otba­syn, tegin bildik. Qaraǵandy ob­ly­synyń Aqtoǵaı (buryn Qo­ńy­rat atanǵan) aýdanynyń tý­ma­sy bo­lyp shyqty. Bul – Álıhan Bó­keıhanov, Álimhan Ermekov, Ja­­qyp Aqbaev sııaqty Alashtyń arys­tary shyqqan ólke bolatyn. Alashordashylarǵa, olardyń ur­pa­ǵyna, jerlesterine kekshildikpen qaraǵan keńes ókimeti olar­dyń eline de kóp jyldar qaǵajaý kórsetip, aýdannyń damýyna kó­ńil bólmegen. Sóıtip ol únemi «alys, artta qalǵan» aýdandar ti­zi­minde júrgen. О́mir boıy ol elden shyqqan adamdarǵa senim kór­setilmeı, biren-saran óz qabi­le­ti­men kózge túskenderdiń ústinen ylǵı aryzdar jazylǵanyn da biletinbiz. Aqtoǵaı aýdan bolǵan­nan beri 60 jyldyń ishinde el bas­shylyǵyna óz ishinen bir adam usynylmaı, kadrdy ylǵı syrt­tan tasyǵanyn da jergilikti jigitter ókpe qyp aıtyp júretin. Sol ádet «qaıta qurý» kezinde bu­­zy­lyp, aýdan eńbekshileri aý­dandyq partııa komıtetiniń birinshi hat­shysyna ózderi saılap al­ǵan tuń­ǵysh jergilikti jigit osy Rymbek bolǵan eken. Rymbektiń eńbek jolynyń ózi – bir adamnyń ómirine jeterlik, ári qyzǵylyqty, ári az kúngi adamı tirshilikti qalaı qurýǵa bola­ty­ny jaıly tájirıbege uqsas. Onyń ómirden alǵan sabaǵy men kó­ńiline túıgen syry kóp. Tekti jigit jastaıynan ulttyq ónege dás­túrlerdiń kóńilge qonymdy ja­­ǵyn ekshep boıyna sińirgen. Jańany da tanyǵysh, biraq kór­se­qyzarlyq tanytpaı, abaılap, oı ele­ginen ótkizip baryp qabyl­da­ǵan. Qazaqy tirshilikti buzbaı, sabaqtastyra paıdalanǵan. Osy­ǵan azamattyń el súıý, jer súıý se­zimderin, ulttyq maqtanysh pen namysyn bıik qoıatynyn, arýaq­­tar men úlkenderdi syılaı bilýin, alǵa qaraýshylyq, bola­shaq­ty bol­jaǵysh qabiletin, bo­ıyna bitken qaıratty qosyńyz. Rym­bek­tiń izdenimpazdyǵyn, kisiligin tár­­­bıelegen uǵymdardyń osy­lar bol­ǵanyn onyń ómir jo­lymen ta­nysqan adamnyń bári de túsine alady. Ol osynysymen, aza­mat­­tyq ulaǵatymen iri kórinedi. Rymbek alǵashqy qyzmetin aýyl sharýashylyǵy tehnıkýmyn bitirip kelip, sovhozǵa agronom bo­lýdan bastapty. Ár nárseni bilýge qumar, talapty, pysyq jas jigitti aý­dandyq partııa komı­te­tiniń birinshi hatshysy kórip, ony partııaǵa al­ǵyzypty. Ári onymen áńgimelesip, bolashaǵyna jol siltepti. «Bul oqýyń azdyq etedi. Keleshegiń úlken sııaqty. Oqýyń­dy jalǵastyr», dep aqylyn da aıtypty. Sodan Rym­bek Almatynyń aýyl sharýa­shy­lyǵy ınstıtýtyna túsip oqyǵan. Sodan keıingi onyń ómiri eldegi aýyl sharýashylyǵy sala­syn­daǵy eńbegimen jalǵasqan. Sov­hozda bas agronom, aýdandyq partııa komıtetinde nusqaýshy, aý­dandyq aýyl sharýashylyǵy bas­qarmasy bastyǵynyń oryn­basa­ry qyzmetterin istep, «Qy­zyl araı» atty sovhozǵa dırek­tor­lyq­qa taǵaıyndalǵan. Osy jyl­dary oıshyl jas jigit aýyl­daǵy tirshilikti, sharýashy­lyq­ty bas­qa­rý jú­ıe­sin tolyq zerttep, oılana bas­taıdy. Aýyl sharýa­shy­lyǵyn­da­ǵy olqylyqtardy kó­redi. Iske ja­ýap­syz qaraý, ótirik aıtý, jal­ǵan má­limetter berýdiń óris al­ǵanyna kú­ıinedi. Endi bılikke kel­gende, ju­mysty neden bastaý kerek ekendigine mán bere qa­raıdy. Sóıtip, ol sovhoz dırek­to­ry bolyp istegen 8 jyl ishinde óz uǵym-túsinigimen sharýashylyq­ty ja­ńasha basqarýǵa umtylady. Ka­dr­lardy aýystyrmaıdy, tek olar­ǵa jańasha isteý talabyn qoıa­dy, jaýapkershiligin kúsheıtedi. El­den ja­syryp, «bireý kórip qoı­masyn» degen uǵymmen jumys is­teýdiń qylmysqa aparatynyn aı­typ, ne isteseń de ashyq, elge kórsetip isteýdi tap­syrady. Osy­nyń ózimen sharýa­shylyqta bar múmkindikter­di alǵa shyǵaryp, mal basy mól­sherin molaı­tady. Sov­hozda memleketke et tap­syrý 525 tonnadan 800 tonnaǵa, qoı basy 22 myńnan 38 myńǵa, sıyr 2800-den 4000-ǵa, jylqy 475-ten 850 basqa deıin ósedi. Aýyldyń áleýmettik tirshiligin de jaqsartýǵa jol ashylady. Sov­hoz ortalyǵyna on jyldyq jańa mektep saldyryp, tuńǵysh bala­baq­sha ashady. Aýdanda birinshi bop «Qyzyl araıǵa» telefon jú­ıesi keledi, teledıdar qabyl­daý­ǵa qol jetkizedi. Aýdan men sovhoz arasyna kóterme jol sal­dyrady. Sol jolmen eki araǵa avtobýs qa­tynasyn uıymdas­ty­ra­dy. Sol 70-jyldary alys Aq­to­ǵaı­dyń bir aýy­lynda iske asqan osyndaı ja­ńalyqtar bir aýdandy dúrlik­tirýge jaraıtyn edi. Eldiń bári «Qyzyl araıǵa» qaraıdy. Aý­dan bas­shy­la­ry olardyń táji­rıbesin paıdalaný úshin kórshi aýyl­dardan kisiler jiberedi. Jas dırektordyń esimi de ár jerde atala bastaıdy. Sóıtip ol áýeli aýdanǵa aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń bas­­­­tyǵy, odan soń aýdandyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy, aýdan­dyq atqarý komıtetiniń tór­aǵasy sııaqty laýazymdarǵa kó­te­riledi. Aý­dandyq partııa komı­te­tiniń birinshi hatshysy qyzme­tine saılanady. Rymbek Aqtoǵaı aýdanyna bas­shy bolǵan jyldary Gorba­chevtyń demokratııany damytý jó­nindegi ıdeıasy jer-jerge taraı bastaǵan edi. Qazaqstanda da jekelegen ujym­­dar óz basshy­la­ryn ózderi saılap ala bastady. Aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hat­shysy ketip, jańa bas­tyq saılaý kezinde jergilikti kom­mýnıster daýys kó­terip, «Par­tııa Aqtoǵaıǵa kadrdy ómir boıy syrttan tasýmen boldy. Bizdiń adamdarǵa senim kórset­pedi. Endi óz basshymyzdy ózimiz saılap alatyn kún týdy» dep, Rymbek Júnisovty usynyp, balama negizde biraýyzdan saılaıdy. Jas basshyny aldymen oblys ortalyǵynan alys ornalasqan aý­dannyń artta qalyp otyrǵan jaǵ­daılary oılandyrady. 1986 jyl­­dy aýdan 6 mln. rýbl qa­ryz­ben aıaqtapty. Tabysy maldyń tó­li­men, júnimen, sútimen, etimen ba­ǵa­la­natyn aýdanda bul kór­set­kishter tym tómen ekeni belgili. Ol sha­rýa­shylyqtarda bolyp, mem­leketke bereshek qaryzdy joıý, tabysty ul­ǵaıtý, ol úshin ár ujym­nyń ózin-ózi aqtaýy máse­lelerin aqyl­da­sady. Birtindep qarjylandyrýdyń jańa prınsıpine kóshýdiń qajet­ti­gin kóteredi. Osy saladaǵy betbu­rys aqtoǵaı­lyq­tardy ekonomı­ka­lyq refor­maǵa jeteleıdi. Mundaı joldyń paıdaly ekenine halyqtyń kózi jete bastaıdy. Sóıtip, 1987 jy­ly saılanǵan jas basshy aýdan­nyń burynǵy qaryzyn ótep, 1988 jyldyń 2 mln. rýbl tabyspen aıaq­talýyn qamtamasyz etedi. Aýdan boıynsha arendalyq qatynas­tardy damytýdyń múmkindikteri ashyla­dy. 1989 jyly aýdan 5 mln. 886 myń rýbl paıda tabady. Sóıtip túp tamyry tereńge ket­­ken biryńǵaı sharýashylyq kór­setkishterin endi ekonomı­ka­lyq tut­qalar batyl almastyra bas­­taıdy. Arendalyq, merdigerlik ádis keń óris alady. Eki jyl ishinde aýdan sharýashylyq­tary­nan 93 brı­gada arendalyq qaty­nas­qa kó­shedi. Aýdanda mal ustaý­dyń jyl­dar boıy qalyptasqan bir jaqty eńbek ádisine ózgeris­ter jasaýdyń qajettigi kórine bas­taıdy. Jarty­laı shóleıt aı­maqqa ornalasqan aýdanda jaıy­lym­dar men shabyn­dyq­tardyń jutań tartýy, topyraq jamyl­ǵy­synyń mal tuıaǵymen to­zýy, aq­shańdaqtarǵa aınalýy ony paı­da­lanýdyń jańa ádisi jaıly oı­lan­dyrady. Olardy qalpyna kel­tirý jumystarymen birge, ar­naıy mal bordaqylaý alańdaryn jasaý má­se­lesi qozǵalady. Aýdan boıynsha eki jyldyń ishinde 4 myń qoı, 500 iri qara semirtetin 5 mal bor­daqylaý alańy iske qo­sylady. Osyndaı bastamalar negizinde aýdannyń ekonomıkalyq jaǵdaıy úlken ózgeriske ushyraıdy. Aqto­ǵaı basshy oryndardyń nazaryna iligedi. 1988 jyldyń qorytyn­dy­sy boıynsha, aýdan KOKP OK-niń, KSRO mınıstrler keńesiniń, kásip­odaqtardyń búkilodaqtyq or­ta­lyq keńesiniń, BLKJO OK-niń qurmet dıplomyn jeńip alady. Bul – ómir boıy artta qalyp kelgen Aqtoǵaı aýdanynyń alǵashqy jeńisi edi. Osynyń bári bir adamnyń eń­begi emestigi aıqyn. Biraq eldi uly isterge bastap, uıymdastyra bile­tin basshy­nyń róli eshýa­qyt­ta da joqqa shyq­paıdy. Rymbek bas bo­lyp, aýdan jigitterine, maman­dar­ǵa oı saldy, jiger berdi, jas­tar­dyń iskerligin, sheberligin, basqa da qabiletin ashýǵa kómek­testi. Kómek alýdyń da joly kóp. Rymbek árbir saparynda Al­ma­ty­da, oblys ortalyǵynda bolǵan kez­deri respýblıkanyń basshy qyz­metker­lerin aýdanǵa shaqy­ra­tyn mi­nez shyǵardy. Olardy aýdanmen tanys­tyryp, eńbek­shiler­diń muń-muqta­jyn aıtady. Sóı­tip kómek alady. Baılanys mınıstri Ýlıanov oǵan teledıdar, telefon jú­ıesin syılasa, Avtomobıl jol­da­ry mınıstri Sh.Bekbolatov joldy jóndeýge kómek berdi. Tutyný qo­ǵa­mynyń bastyǵy О́.Sársenov úl­ken saýda ortaly­ǵyn salyp berse, S.Qubashev Bal­qash óndirisiniń aý­danǵa kómek­te­sýine jár­dem jasa­dy. Ala bilý, uıym­dastyrý – bul da óner. Rymbektiń kezinde Aqtoǵaıda eńbek adamdarynyń turmys kú­ıi­ne, jastardyń oqyp bilim alýy­na, mektep, mádenıet saraıy, kitaphana, kıno qondyrǵy, aýrýhana, emhana, saýda, turmys qajetin óteý, baılanys mekemeleriniń ju­mys­tary jolǵa qoıyldy. Mýz­yka, sport mektepteri ashyl­dy. Oı­yn-saýyq attraksıony or­na­dy. Buryn joǵarǵy bilimdi maman kadrlary az aýdan jastaryn qol­dap, sharýa­shy­lyqtar esebinen oqý­ǵa jiberý praktıkasy iske asty. Osyndaı jaǵdaıda 1990 jyly aýdannyń uıymdastyrylǵanyna 60 jyl tolýy atap ótildi. Rymbek ony ózi basqaryp, úı tigý, as ta tók jasap, baılyqty básekemen kór­setý jolyn emes, aýdannyń bú­gingi kelbetin ta­nytý jolyn tań­dady. «Aýdan tarıhy óte baı, biraq onyń qaǵazǵa túskeni joq» degen ol aýdan ómiri jaıly tele, radıo ha­barlar jasatty. «Aq­to­ǵaı – al­tyn besigim» atty kitap shy­ǵardy. Olarda ar jaǵy Qara­mende bı men Jıdebaı batyrdyń, ber jaǵynda Álıhan Bókeıhanov, Álim­han Ermekov, Jaqyp Aqpaev sııaqty Alash arystarynyń, Nar­manbet Or­man­be­tov, Shashýbaı Qosh­qarbaev, Kúlásh Baıseıitova, Manarbek Erjanov, Ma­ǵaýııa Ham­zın tárizdi ádebıet pen óner tarlan­da­rynyń, Aqjan Mashanov, Qaıdar Arystanbekov, Ra­qym­jan Shaıahmetov, Álıhan Mýsın sııaq­ty qo­ǵam jáne ǵylym qaırat­ker­leriniń otany jaıly qyzyqty áńgi­meler qamtyldy. Respýblıkada halyq depýtat­tary saılaýy ótken kezde Rymbek kóppen birge sol saılaýǵa qaty­nas­­ty. Saılaý taǵdyry úsh aýdan (Aqtoǵaı, Shet, Prıozer) saılaý­shy­larynyń qatysýymen sheshildi. Aqtoǵaıda Rymbek atqarǵan jumystar kórshi aýdandarǵa da belgili bolyp qalǵan kez. Son­dyqtan olar da eline ortaq aza­matty shyn kóńilderimen qol­dady. Sóıtip «Qazaq KSR halyq depýtaty» degen ataqqa ıe bolyp, Joǵarǵy Keńestiń HII sessııa­sy­nyń jumysyna qatys­ty. Osy depýtattyq mandatymen ol 1991 jyly elimizdiń egemendigin jarııalaýda, N.Nazarbaevty Prezıdent etip saılaýda, egemen eldiń zań­namalyq qujattaryn qabyl­daý­da belsendi jumystar jasady. «Otan» (keıin «Nur-Otan») par­tııa­synyń alǵashqy músheleriniń biri bolyp, par­tııanyń saıası ke­ńesiniń qura­myna saılandy. Úshin­shi shaqy­ryl­ǵan Parlamentke osy partııa atynan usynyldy. Keıin Astanaǵa ornalasyp «Aq­­mola-beton» zaýytyn bas­qar­ǵan­nan beri de eline kómegin jalǵastyryp keledi. Astananyń on jyldyǵy tusynda qaraǵan­dylyqtar ornatqan ortalyq sırk alańyndaǵy tuǵyrlardy salýǵa kerek betondy osy zaýyt berdi. Aqtoǵaı aýdanynyń orta­ly­ǵyn­daǵy kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshe onyń árqashan da qam­qorly­ǵyna ıe bolyp keledi. Azamatyna rıza aqtoǵaılyqtar Rymbekti «Aqtoǵaı aýdanynyń qurmetti azamaty» etip saılady. El táýelsizdigine qosqan osyndaı úlesi úshin ol «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» ata­ǵyna ıe boldy. Azamattyń júrgen joly qaı kezde de tegis bolmaǵan. О́mirdiń qıynshylyqtaryna qosa, kóre almaýshylar, qyzǵanyshpen qa­raý­shy­lar da bolǵan. Rymbektiń joly da osyndaılardan qur emes. «Kóptiń kóńilinen shyǵyp, sál bıikteı bastasań, kóre al­maýshylyq bastalady, – deıdi ol. – Syrttan kelmese de, ózińmen birge júrgen, qolynan túk kelmeıtin dármensizderdiń pıǵyly­nan týatyn jaıttar barlyq jerde kezdesedi. Jaman bolmaı, jaqsy qaıdan shyǵady? Aq pen qara qosa júrse, jaman men jaqsy da solaı júredi. Qazir oılap otyrsam, sol aryzdardyń kóp paıdasy tıgen eken. Birinshiden, saqtanasyń, oılaý qabiletiń kúsheıedi. Ekinshiden, tekserip kelgen kisilermen tanysasyń, órisiń keńeıedi. Adaldyqqa kózi jetkennen keıin olar qol ushyn beredi, qoldaıdy, qorǵaıdy». Osy buralań, taıǵaq joldarmen Rymbek tizesi búgilmeı, tabany taımaı, súrinbeı ótti. Búginde qurmetti demalysyn alyp, azdaǵan bıznesin kúıttep júrgen azamattyń isi men oıynda tynym joq. Ol táýelsiz eliniń tirshiligi jaıly oılanady. Jaq­sysyna qýanyp, sátsiz qadam­daryna syn kózimen qarap oty­rady, onyń devızi – «qaı jasqa kelseń de, elińe paıdańdy tıgizý. Tipti qolyńnan eshteńe kelmese, tilekshi bol. Bastyq bolý mindetti emes. Qandaı jumys atqarsań da, peıilińmen iste, artyńda iz qalsyn. Ata arýaǵyna syıynyp kún kórýge bolmaıdy, meniń ákem ǵulama bolǵan, baı, bolys, batyr bolǵan degendi aıtýdyń ózi kúlki». Ol Qazaqstannyń jetistigine qýanady. Rymbektiń oılary da, isteri de kópke tanymal. Onyń «Kó­ńilge túıgenderim» (2000), «To­qyraýyn toqyramasyn» (2007) degen kitaptary bul kúnderi oqyrmandaryn tapqan. Osylar­dy oqý biraz jyldan beri tanysyp, tabysqan inime degen meniń qurmetimdi oıatqany ja­syryn emes. 20 jyldyq tanys­tyq, týystyq sezimder onyń keń minezdi, kisige jaqyn júretin, adam tanıtyn, úlkenge kishi, kishige aǵa bola biletin azamat ekenin kórsetti. Osy merzim ishinde men onyń azamattyq beınesin tolyq kóz aldyma keltirip, jan dúnıesin tanyǵandaımyn. Dos-inim týraly eki-úsh aýyz sóz aıtýǵa bekinýim de osydan. ... Qarqaraly taýlarynyń eń bıik shyńdary – Qyzylaraı men Aqsorań, sýy elge bereke ákelgen, jaǵasy ný Toqyraýyn Rymbektiń azamattyq beınesin de, eliniń tabıǵatyn da kóz aldyńnan ótkizip tur. Erdi el týǵyzady, tárbıeleıdi. Serik QIRABAEV.