Sektalardyń maqsaty ne?

Jazylǵan jaıdyń jańǵyryǵy «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 25 qańtar kúngi sanyndaǵy Seıfolla Shaıynǵazynyń «Syǵa­laǵan sektalar, mardamsyǵan mıssıonerler» atty maqalasynda aıtylǵandaı, rasynda da, sońǵy jyldary elimizdiń barlyq aımaǵynda derlik pıǵyly men maqsaty teris sektalardyń emin-erkin áreket etip jatqandyǵy júrekti aýyrtatyn indetke aınalyp bara jatqandaı. Maqalada birneshe sektalardyń atyn atap, qaıdan shyqqandyǵy jaıynda jaqsy málimet berip ótken. Kelimsek sektalar elýinshi jyl­dar­daǵy tyń ıgerý sekildi táýelsizdik alǵannan bastap qazaq dalasynda din ıgerýge kóshkendeı. Shyntýaıtyna kelgende, qazaq dalasy men halqy dinsiz emes edi. Keńes ókimeti 70 jyl boıy dinsizdik ıdeologııasyn júrgizgenimen barsha qazaq­ty dinsiz ete alǵan joq. Qoǵamda dinı is-sharalar men joralǵylar resmı túrde bolma­ǵanymen ıslam dini­niń etıkasy men qa­ǵı­dalary bizdiń tárbıemiz ben salt dástúrimizge sińisip, bite qaınasyp jatty. Sol sebepti bizdiń salt-dástúrimizdi ıslam dininen, ımandylyqtan bólip qaraý áste múmkin emes. Bile-bilsek, Qazaq dalasyna ıslam dini 751 jyly tamyz aıynda Talas ózeni boıyndaǵy Atlaq degen jerde qytaılar men Salıh bın Zııad bastaǵan musylman arab áskerleri arasyndaǵy birneshe kúnge sozylǵan qııan-keski shaıqastan keıin jaıyla tústi. Osy shaıqasta babalarymyz arabtarǵa bolysyp, jeńistiń ońdy sheshilýine kóp yqpal etedi. Mine, osydan bastap ıslam dini qazaq dalasyna jaıyla bastady. Osydan kóp uzamaı qazaq dalasynan ekinshi Arıstotel atanǵan Ábý Nasyr ál-Farabı syndy uly ǵalym shyqty. Al Jibek jolynyń boıynda Otyrar, Túrkistan, Syǵanaq, Saıram t.b. úlkendi-kishili qalalar boı kóterdi. Ol qalalar saýda-sattyq ortalyǵy ǵana bolyp qoımaı dinim ıslam, tegim túrki degen qanshama máshhúr ǵalymdardy shy­ǵar­dy. Tarıhtyń qoınaýyna ketken Otyrar shaharyndaǵy kitaphana ısi qazaqqa málim. Sol kitaphanadaǵy kitaptardyń basym kópshiligi dinı ádebıetter ekendigin jáne barlyǵy arab tilinde jazylǵandyǵyn aıta alamyz. Olaı deıtinimiz Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń tóraǵasy, Bas múftı Ábsattar qajy Derbisáli hazret bir ǵana Otyrardan otyzǵa jýyq Farabı­ler­diń shyqqandyǵyn «Islamnyń jaýharlary men jádigerlikteri» atty kitabynda baıandap ótedi. Bertin kele Abaı, Shákárim, Ybyraı syndy alashtyń betke ustar zııaly azamattary din, ımandylyq máselesinde kóptegen keleli oılar aıtyp, qalam sermep ketti. Saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵandardyń deni de dinnen habary barlar edi. Eger sektanttar nemese keıbir musylman baýyrlarymyz aıtqanyndaı qazaq dalasynda din bolmasa, joǵaryda qysqasha aıtyp ótken tarıhı shyndyq qaıda qalmaq? Qazaq dalasynda kóptegen meshitter men medreseler bolǵany aqıqat. О́kinishke oraı, olar solaqaı saıasat nátıjesinde qıratyldy. Mysaly, bir ǵana Batys Qazaqstan oblysyna kóz júgirtsek, sol kezdegi Bókeı handyǵynda Aq patshanyń tusynda 1873 jyly 144 meshit bolǵan. Jáńgir han 300-den asa molda ustaǵan. Maqsaty árbir 170 úıge 1 molda taǵaıyndap, ósip kele jatqan jas urpaqtyń bo­ıy­na ımandylyq tár­bıe­si­men qatar izgilik nu­ryn uıalatý edi. Bul tek bir oblystaǵy derek q­a­na. Osy máselege baıla­nys­ty dinbasy­myz Áb­sat­tar qajy Der­bisáli hazret 2009 jyly bizderge jáne keıingi ur­paqqa úlgi bolatyndaı «Qazaq­stannyń meshitteri men medreseleri» atty úlken eńbek jazdy. Mine, osy kitapta kúni búginge deıin jetken tarıhı meshit-med­reseler qamtylǵan. Táýelsizdik alǵannan beri elimizdiń túpkir-túpkirinde kún sanap ashylyp jatqan meshitter qazaq halqynyń dinsiz emestigine aıqyn dálel dep bilemiz. Bul turǵyda Elbasymyz asyl dinimiz ben ımandylyǵymyzǵa úlken qoldaý kórsetip, qamqorlyǵyna alyp otyrǵany úshin biz, din ókilderi Elbasymyzdy shyn yqylaspen maqtan etemiz. Elbasymyz elordamyzdaǵy Nur-Astana meshitin áýejaıdan qalaǵa kirgen bette birinshi bolyp kórinetindeı etip saldyrýynyń ózi barsha teris pıǵyldy sektalar jeteginde ketkenderge oı salýy tıis. Bul degenimiz «Bul qazaq eli, musylman el» degendi bildiredi. Sebebi, shetelden kelgen qonaqtar áýejaı arqyly elorda­myzǵa kirgende Elbasymyzdyń kóregen saıa­satyn birden túsineri sózsiz. Endi osy sektalardyń maqsaty ne? Bul suraqqa ártúrli jaýap berýge bolady. Degenmen sol sektalardyń basty maqsaty jaıynda ortaq qorytyndy shyǵarýǵa bolady. Birinshiden, memlekettiń ishki qaýipsizdigine zııan tıgizý. Qaısy bir sektany alatyn bolsaq, eshbiri qazaqtyń muńyn muńdap, kúıin kúıtteý úshin kelmegendigi anyq. Túrli sektanyń jetegine ketý arqyly otbasyn oırandatyp, qoǵamdy shýlatyp, tyńshylyq, ekstremıstik, terrorlyq is-áreket jasap, memlekettiń ishki qaýipsizdigine orasan zııan tıgizýi bek múmkin. Ekinshiden, damyǵan nemese damý ústindegi tynysh jatqan bir eldi toqyraýǵa jiberýdiń bir tásili túrli dinı aǵymdar arqyly qoǵam ishinde iritki týdyrý. Máselen, ıslam álemi­niń tarıhyna qarasaq, dush­pandary maı­danda jeńe almaǵan soń mu­syl­mandardy ál­siretý úshin túrli teris aǵym­dardy qoldan jasap, mu­syl­man jamaǵa­tyn dúrda­raz etip, yn­ty­maq pen birlikti ydy­­ra­typ, memleketti álsiretken. Úshinshiden, memle­kettiń bola­sha­ǵy bilim men ǵylymǵa, ekonomıka men kóregen saıasatqa baılanysty. Al sektalar bilim men ǵylymǵa qarsy. Táp-táýir oqyp júrgen stýdent sektaǵa kirgen boıda oqýy nasharlap, tipti tastap ketip jatady. Sebebi, oǵan memlekettiń bolashaǵy qajet emes. Tórtinshiden, bolashaq jastardyń qolynda dep bilemiz. Olaı bolsa, sektalar bizdiń bola­shaǵymyz dep úmit artyp otyrǵan jastary­myzdy óz qatarlaryna tartýmen keleshekke qaýip tóndiredi. Olardyń jetegine ketken jastar eli­mizdiń zańyn qurmettemeıdi, áskerge bar­maıdy, qolyna qarý alyp otanyn qorǵa­maıdy, salty­myz men mádenıetimizge atústi qaraıtyn bolady. Sol sebepti jastarymyzdy ımandylyqqa, ata-babalarymyzdyń san ǵasyrlar boıy ustanyp kelgen asyl dinimiz ıslamǵa baýlysaq, túrli jat aǵymdardyń jetegine ketpeıtin bolady. Sonymen qatar ımandy jas otanyn, elin, jerin súıetin, salt-dástúrin, tilin, mádenıetin berik us­taıtyn bolady. О́ıtkeni, Muhammed paıǵam­barymyz (s.ǵ.s.): «Otandy súıý ımannan», – degen. Máselen, Eýropa elderinde mektep qabyrǵasynan, ıaǵnı 4-5 synyptan bastap óz eliniń resmı dinin arnaıy pán retinde úıretedi. О́z dinin jastaıynan sanasyna sińirgen balany qandaı sekta bolmasyn arbaı almasy anyq. Sol sebepti ol elge sektanttar barǵanymen bos qaıtatyndyqtan, Eýropa bul máselede ózge elderge bizde din bostandyǵy bar dep jar salady. Besinshiden, ýaqyt óte kele dinaralyq qaqtyǵys týdyrady. Álem oqıǵalaryna kóz tikkenimizde dinaralyq kıkiljińder men qaq­ty­ǵystarǵa kýá bolyp jatamyz. Árıne, 16 mıllıon halqy bar Qazaqstanǵa 40 túrli konfessııa (din) óte kóp. Mysaly, sońǵy ýaqyttarda keıbir otbasylarda ákesi bir dindi, balasy bir dindi, anasy bir dindi ustanatyn halge keldik. Alla saqtasyn, osyndaı otbasylarda kıkiljiń týa­tyn bolsa, árkim óz jaqtastaryn máselege ara­las­tyryp, arty bitpes janjalǵa ulasyp ketýi múmkin. Altynshydan, qoǵamdy dinnen, rýhanııattan alshaqtatý arqyly qoǵamdy dinge qarsy qoıady. Sektalar dál osylaı taırańdap bilgenderin jasaı berer bolsa, bolashaqta qoǵamdy dinnen, rýhanııattan azarda-bezer etetin halge jetkizedi. Dinı sektalardyń áreketine kúıingen halyq dinge degen kózqarasy ózgerip, dinsizdikke ushyraýy múmkin. Mysaly, qazirgi kezde saqaldy kisini kórse, ajy­ratyp jatpastan birden ýahhabıst dep qorqady. Árıne, árbir sa­qaldy kisi ýahhabıst emes. Qoǵam dinnen, ıman­dylyq­tan al­shaq­tasa, rýhanı az­ǵyn­dyq bastalady. Rýhanı azǵyndaý qoǵamnyń, ulttyń ishteı ydyraýyna, artynan joıy­lýyna alyp baratyn negizgi faktordyń biri. Qazaq dalasy din ıgeriletin, ıakı dinı ıdeolo­gııa­nyń synaqtan ótetin jeri emes ekendigin jat pıǵyl­dy sekta basshylary men qosshylaryna kóki­regimizdi kerip turyp aıtqymyz keledi. Elbasy­myzdyń myna bir qanatty sózin sanalaryna quıyp alsyn demekpiz: «Dinimiz ıslam, tegimiz túrki, Qasıetti kitabymyz Quran». Qoryta aıtar bolsaq, taırańdaǵan sektalarǵa qoǵam bolyp qarsy turyp kúrespesek, erteńgi kúni áttegenaılap qalýymyz múmkin. Sektalarǵa qarsy kúres tek bir ǵana meshit ımamynyń mindeti emes, Otan barshamyzǵa ortaq qasıetti meken bolǵandyqtan zań sheńberinde jumyla kirisken jón. Smaıyl SEIITBEKOV, Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń Batys Qazaqstan oblysy boıynsha ókil ımamy, fılosofııa ǵylymdarynyń  kandıdaty.