Dúbirge toly dúnıe

Davos – myqtylar bas qosatyn jer

Shveısarııanyń kýrortty Davos qalasynda jyl saıyn ekonomıkanyń ózekti máselelerin sóz etý úshin myńdaǵan aıtýly qarjygerler, ekonomıkanyń alpaýyttary, memleket, úkimet basshylary, saıasatkerler, aýzy dýaly saıasatshylar, bastary ıdeıaǵa toly ǵulamalar keledi. Basqalardy tyńdaý úshin, ózderin tyńdatý úshin. Buǵan qa­ty­sa­tyndar klýbynda 7 myńnan asa sý­bekt bar kórinedi. Olar­dyń qataryna kirý de bedel. Kire a­l­maǵan elder de, kompanııalar da, baılar da senimge zárý, qaltasy juqa esepteledi. Jyldyq jarna 50 myń dollardan 263 myń dol­larǵa deıin. Al kezekti jıynǵa qatysý úshin taǵy 20 myń dollar tóleı­siń. Onyń ústine túrli semınarlarda sóılegiń kelse, 75 myń dollar qosymsha. Sondaı-aq, myqty degen 25 alpaýyt «usaqtamaı» 500 myń­dy birden tólep qoıatyn kórinedi. Davostaǵy Búkilálemdik eko­no­mıkalyq forým (BEF) bıyl­ǵy jyly birshama kóterińki kó­ńilmen ótti. Áli de birshama sal­qyny baıqalǵanmen, álem eko­no­mıkalyq daǵdarystan ótip, qa­lyp­ty damý jaǵdaıyna kósh­ken. Sóıleýshilerdiń sózinde optımızm basym. Alda turǵan qıyn­dyqtar týraly arnaıy baıandama jasalsa da, ony damý­dyń jolyn­daǵy kedergilerdi joıý retinde qarastyryp otyr. Dástúrli ekonomıkalyq bas­qosýda eshqandaı qaýly, sheshim qabyldanbaıdy, tipti usynystar da qujattalmaıdy. Talqylaý semınar sıpatynda ótedi. Jurt pikirin aıtady, qabyldaý-qabyl­da­maý óz erkińde. Jurt sóılegende, basqalarǵa ózderiniń múmkin­dik­terin, seriktes bola qalǵanda, qandaı paıda kóretinin aıtady. Kóptegen elge jobalaryn jú­zege asyrý úshin qarjy kerek. Al qarjysy barlar aldy­men aq­sha­larynyń eselenip qaıt­qa­nyn qa­laı­dy. Sodan da biraz adam óz jo­balarynyń senimdi eke­nin dá­lel­dep sóıleıdi. Qar­jygerler óz aq­sha­larynyń qun­dy­ly­ǵyn aıta­dy. Sa­rapshylar, mamandar qa­lyp­­­tas­qan jaǵ­daıǵa sholý jasaıdy. BEF-tiń basqa bedeldi zert­teý­shi toptarmen birigip ázir­le­gen «Ja­han­dyq tá­ýe­kel­­dik-2011» baıan­da­ma­sy aıryqsha nazar aý­dardy. Onda túrli táýekel jaǵ­daı­dyń, ıaǵnı qı­yn­shy­lyq­tyń úsh tobyna taldaý ja­sal­dy. Birinshiden, ol makro­eko­nomıka­lyq táýekelshilik, onyń ishinde damy­ǵan elderdegi mak­ro­ekono­mıkalyq balanstyń úıle­sim­siz­digi, salyq-bıýdjettik daǵ­da­rys. Ekinshi top­taǵy táýekel­shi­lik kó­leńkeli ekono­mıkaǵa baı­lanysty eken. Úshinshi­den, sý­dyń, azyq-túliktiń jáne ener­gııanyń tap­shylyǵyna baıla­nysty shekteýler úlken qıyn­dyqtar týǵyza­tyn kórinedi. Jıynda jeke aımaqtarǵa, jeke elderge baılanysty da ses­sııalar ótkizilip, túrli boljamdar jasaldy. Reseı, Úndi­stan, Af­rıka, Taıaý Shyǵys, AQSh, eý­roaımaq osyndaı pikir almasý ny­sanyna aınaldy. Ortalyq Azııa­nyń nazarǵa ilinbeı qal­ǵany ókinishti-aq deısiń. Biraz sóz eýroǵa baı­lanys­ty boldy. Ol jaıynda birazdan beri áńgime aıtylyp keledi. Eýro­palyqtar oǵan myqtap toıtarys berdi. Basqalardy aıt­paǵanda, Fransııa prezıdenti Nıkolıa Sarkozı Fransııa men Germanııa eý­ropalyq valıýtadan esh­qa­shanda bas tartpaıdy, al «eýro­nyń jo­ǵa­lýy apatqa teń» dep sheshimdi sóz aıtty. Davos jıynyndaǵy áńgimege arqaý bolǵan máselelerge tolyq toqtalý qıyn, óıtkeni, ol kóp te kúrdeli. Árkim ózine keregin aı­tady, keregiń tyńdaıdy. Aı­tar­lyq­taı qarjy shyǵaryp barǵan­nan keıin kóp nárseni oıyna túıip qaıtady. Onda bizdiń elimizden de ókil boldy. Onda Prezıdent N.Nazarbaevtyń bıylǵy Joldaýy da ekonomıkalyq qujat retinde tirkeldi. Demek, bul jı­yn­nyń bizdiń elimizdiń ekono­mı­kalyq ómirine de qatysy bolmaq. Mıýnhen qaýipsizdik qaqpasyna aınala ma? Mine, jarty ǵasyrdan beri nemistiń osynaý kóne qalasynda jyl saıyn memleket, úkimet basshylary, qorǵanys jáne syrtqy ister mınıstrleri bas qosyp, saıasat, qaýipsizdik máselelerin sóz etedi. Osy joldaǵy ózderiniń baǵyt-baǵdarlaryn belgileıdi. Ras, keshegi «qyr­­­­ǵı-qabaq so­ǵys» za­ma­nynda onyń sı­pa­ty ózgesheleý edi, qazir basqasha. Bu­ry­ny­raq NATO-ǵa birikken elder negizinen Shyǵystan ke­ler qaýiptiń aldyn alýdy sóz eter edi. Odan soń, KSRO kúı­rep, onyń negizgi murageri bol­ǵan Reseıdi óz aralaryna tar­typ, qaý­ip­­­sizdik ortaq másele ekenin aı­typ, ony birge oıla­saıyq degen usy­nys jasaǵan. Birazdan beri bul dástúrli konfe­rensııaǵa Más­keý de qatysyp keledi. Keıde ýájge toqtasa, keıde týlaıtyny bar. Sondaı bir minezin Máskeý osydan tórt jyl buryn, 2007 jyly kórsetken. Sol kezde prezıdent taǵynda otyrǵan Vla­dımır Pýtın ózderiniń eshkimnen qoryqpaıtynyn aıt­qa­ny bar. Jurt ony ártúrli qabyl­dady. Bireýler ashyǵyn aıtty dep maq­tady, ekinshileri shoq­paryn kóte­rip ákireńdegendi aqyldy adam­nyń áreketi emes dep baǵalady. Zaman ózgerip kele jatyr. Qaýipsizdikti kúshpen emes, kelisimmen qamtamasyz etý qajet ekenin jurt túsine bastady. So­nyń bir kórinisi AQSh pen Re­seı­diń arasyndaǵy SShQ-Z týraly shartqa qol qoıylýy bolsa, sol shart atalǵan elderde ratıfı­ka­sııalanyp, onyń gramo­talary osy konferensııa ústinde alma­syl­dy. Konferen­sııanyń eń bas­ty taqyryby Egıpettegi já­ne arab álemin­degi birqatar elderdegi bılikke qarsy qozǵalys­tar týraly bol­dy. Bul taqy­ryp­ty jıynda sóı­legen adam­dar­dyń esh­qaısy­sy da attap ótken joq jáne ártúrli pikirler aıt­ty. Ási­rese, BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn bul qoz­ǵa­lystar búkil aı­maq­ty sharpyp, ál­em­­dik sıpat alyp ketý qaý­pine nazar aýdardy. Jıynǵa qa­­tysý­shy­lar­dyń só­zine qa­ra­ǵan­da, Bas hat­shy oǵan jol bermeý úshin Hosnı Múbáraktyń Taıaý Shy­ǵys­taǵy bedelin eske alǵandy jón kóredi, ıaǵnı onyń áli de bılikte qal­ǵanyn quptaıdy. NATO Bas hatshysy Anders Fog Rasmýssen Mysyr elindegi oqıǵalar búkil álemdik tártipti ózgertetini jóninde qaýip qyl­sa, AQSh Memlekettik hat­shy­sy Hılları Klınton sol oqıǵa­lar­dy «shyn mánindegi jary­lys­tar» dep sıpattady. Bul pikir­lerdiń arjaǵynda oǵan belsendi aralasý pikiri jatqandaı. Al Germanııa kansleri Angela Merkeldiń pikiri birshama óz­geshe. Jalpy, halyqtardyń de­mo­­­kra­­tııalyq talpynysyn qupta­ǵan­men, kansler máseleni sol el­diń ózderi sheshkenin jón sanaı­dy. Asyǵys­tyqtyń arty jaqsy­lyqqa apar­maýy múmkin, deıdi ol. Konferensııada alǵash ret Taıaý Shyǵys jónindegi «tórttik» (AQSh, Reseı, BUU jáne Eýro­odaq) bas qosyp, ondaǵy jaǵ­daı­dy sóz etken. Eýroodaqtyń syrt­qy ister jónindegi ókili Ketrın Eshton bul kezdesýdiń tabysty ótkenin, taraptardyń aldaǵy ýa­qytta belsendirek ju­mys isteý­ge keliskenin málimdedi. Dástúrli Mıýnhen konfe­ren­sııasyna jurt úlken úmit ar­ta­dy. Oǵan qatysatyn álemniń jetekshi elderi qaýipsizdik jolynda kúsh biriktirer bolsa, talaı qaýip­ke tos­­qaýyl qoıylary da kúmánsiz. Ha­lyqtar solaı bolǵa­nyn qalaıdy. Mamadııar JAQYP.