Bank reformasy bastaýynda

Táýelsizdik talaptary

Iá, táýelsizdikke qol jetkizgennen keıin onyń basty talaptarynyń biri – aqsha-nesıe saıa­satyn iske asyrý bolǵany belgili. Alaıda osy is biraz ýaqytqa deıin sheshimin taba almaı kelgeni búginde aıtýǵa ǵana jeńil. Naqty derekter men qujattarǵa júginsek, áli de KSRO quramynda bol­ǵan kezimizde, 1991 jyldyń 20 maýsymy kúni Qazaq KSR-iniń Jo­ǵarǵy Keńesi «Qazaq KSR-iniń Ulttyq Bank týraly» qaýly­syn qa­byl­dapty. Tek sodan keıin arada eki jyl ótken soń 1993 jyl­dyń 13 sáýi­rinde res­pýblı­ka­nyń Joǵar­ǵy Ke­ńesi «QR-nyń Ult­tyq Bank týra­ly» Zańyn qabyl­da­dy. Al ulttyq valıý­ta­myz – teńge budan soń taǵy da jeti aı ótken soń aınalymǵa engizildi. Tek sol kezde ǵana aıaǵyn táı-táı basqan balǵyn egemen el Reseıge qolma-qol aqsha táýeldiliginen qutylǵan-dy. Osy ara­lyq­ta aqsha-nesıe tóńireginde adam túsi­nip bol­maı­tyn, shym-shytyryq oqıǵalar oryn al­dy. Adam jaqsyǵa tez úırenedi ǵoı. Táýel­siz­dik­tiń 20 jylynyń bıiginen qaraǵanda so­nyń bárin umytyp ketkendeımiz be, qalaı ózi? Odaqtyń ydyraý, irgesi sógilý úderisi sekseninshi jyldardyń aıaǵynda aıqyn kóri­ne bastady. KSRO dep atalatyn alyp eldiń bank júıesi de ózgeristerge ushyrady. Bankter halyq sharýashylyǵy salalary boıyn­sha AgroPromBank, KredSosBank, PromStroıBank, JılSosBank dep bólinip, jary­la bastady. 1991 jyly Keńes Odaǵy ydyra­ǵan­nan keıin bul bankter egemen qazaq eliniń menshigine aýysyp, kommersııalyq bankter bolyp qaıta quryldy. Osy ýaqyttan bastap elde bank kapı­talyn jınaqtaý, aksıonerlerdi bankige tartý qa­jet­tiligi týyndady. Aıtaıyn degenimiz – jo­ǵary­da atalǵan bankter óndiristiń qul­dy­raýyna yqpal jasaı almady. О́ıtkeni bu­rynǵy ortalyqqa baǵynǵan kásiporyn­dar­dyń aqsha qarajaty Reseıge aǵyldy. Qaza­qstanda qalǵa­ny­n­yń ózi jyrym-jyrymy shyǵyp, kásip­oryndardy ornynan turǵyzýǵa dármen­siz bol­dy. Sóıtip, olar qarajatsyz qaldy. Bul kezde bankten nesıe alyp, is tyndyra­myn deý qur qııalǵa aınaldy. Sol kezde bank­tiń paıyzdyq stavkasy 250-270 paıyzǵa jetkenin otandas­tarymyz umyta qoımaǵan shyǵar. Toqsanynshy jyldardyń basy men orta tusynda dúken sóreleri jylan jalaǵandaı bos qaldy. Osyndaı azyq-túlik tapshylyǵy ony talon arqyly jan basyna shektep berýdi talap etti. Qolma-qol aqshanyń jetispeýinen bankterge bıýdjettik túsimder túspedi. Adamdar jalaqylaryn aılap ala almady. Munyń bárin nege táptishtep otyrmyz? Árı­ne, tekten-tek emes. О́ıtkeni osyndaı kúr­meýi qıyn bank júıesi men aqsha-nesıe re­formasyn alǵa aparý úshin tek joǵaryda ǵana emes, sonymen birge jergilikti oryn­darda da oǵan bel sheship kirise alatyn júıe jetekshileri de aýadaı qajet edi. Daýylpaz aqyn Ma­ham­bettiń bir óleńi tómendegishe órilip keler edi. «Qabyrǵasyn qaýsatyp, Bir-birindep sókse de, Qabaǵyn shytpas er kerek, Bizdiń búıtken bul iske». Sondaı qabaǵyn shyt­paıtyn erdiń biri sonaý 1992 jyl­dyń basynda memlekettik banktiń Oral oblystyq basqarmasyna bas­tyq bolyp taǵaıyndalǵan Borıs Izbasarov bola­tyn. Ol 1993 jyly Ulttyq Banktiń Batys Qazaqstan oblystyq fılıalynyń bas­shysy bolyp qaıta bekitildi. Onyń aldynda qysqa ýaqyttyń ishinde táýelsiz el talaptaryna saı bank júıesi fı­lıalyn qalyptastyrý mindeti turdy. Eń bas­tysy, dál osy kezeńde ulttyq kadrlar ázirlik qajettigi týyndady. Osydan on toǵyz jyl buryn memlekettik bank júıesi basqar­masyn­da qyzmet jasaıtyn qandastarymyzdyń úles salmaǵy 5-6 paıyzdan aspaıtyn. Qazir 80 paıyzdan asyp otyr, dep málimet berdi bizge bú­gingi áńgimemizdiń keıipkeri. Basqarmada bank salasynyń qyry men syryn jetik meń­gergen, tájirıbeleri mol, kásibı deńgeıleri joǵary, qaı kezde de óz isterine muqııat, yjdaǵatty ózge ult ókilderi qyzmet jasady. Fılıalda tálimgerlik qozǵalysty óristetý arqyly biz olardyń kásibı daǵdylary men tabandy qasıetterin búgingi býyn bank júıesi tol­qyndaryna aýystyrýǵa tyrystyq. Bul isi men sóziniń arasynda aıyrma­shy­lyq joq Ulttyq Bank fılıaly basshysy B.Izbasarovtyń aq adal syry da, shyny da ekenine bás tige alamyz. Kóp keshikpeı Ulttyq Bank júıesi fılıaldaryn kompıýterlik j­ú­ıege kóshirý úrdisi bastaldy. Respýb­lıkadaǵy aýdan ortalyqtary osy baılanys júıesine engizildi. Dál osy tusta kadrlardy kompıýterde jumys isteýge daǵdylandyrý isi de keń qarqyn aldy. Ulttyq Banktiń Batys Qazaq­stan oblystyq bólimshesi tózimdilik pen jaýapkershilikti, kásibı biliktilikti talap etetin bul isti de alǵashqylardyń biri bolyp aby­roımen atqaryp shyqty. Buǵan fılıal basshysynyń  qosqan úlesi qomaqty. Táýelsizdiktiń eleń-alańynda bank júıe­sin­de oryn alǵan kúrmeýi qıyn, sebebi men saldary qaıda aparyp soqtyratyny belgisiz kúrdeli kezeńde, sol ýaqyttyń tynysyn aı­qyn ańǵaryp, soǵan ıkemdele bilgeni, adamdarmen qarym-qatynas­tarda mámi­le­gerlik tanytqany B.Izbasarov­tyń da, ol basqaratyn Ulttyq Bank fılıalynyń da tek paı­da­syna shyǵyp otyrdy. Eń bastysy, ol turǵyndar arasynda Ulttyq Bank júıesi men onyń bolashaǵyna senimdilikti ornyq­tyra bildi. Osy oraıda «Sabyr túbi – sary altyn» degen halyq mátelin sál ózgertip: «Sabyr túbi – tól teńge, ulttyq valıýta bolyp shyqty» dep qoldansaq, shyndyqtan alshaq ketpeımiz. Táýelsizdik jyldary Ulttyq Bank júıesi joǵaryda aıtylǵandaı, tyń­nan túren sala otyryp, óz damý jolyn qa­lyptastyrdy. Qara­ńyz, búginde ol táýelsiz erkin damý men turǵyndardyń alańsyz ómir súrip, eńbek etýiniń bir kepiline aınalyp keledi. Júıeniń osyndaı bıik deńgeıge kóterilýi­ne, egemen elge qyzmet jasaýyna respýblıka aımaqtaryn­daǵy Borıs Izbasarov sekildi bank salasynyń baıypty da bekem, sabyrly da  salmaqty basshylary óz úles­terin qosqany kámil. Qaı salada da kadr­lar­dyń býyn almasýlary bolyp jata­dy. О́ıt­keni ómir zańy osyndaı. Mundaı kezde óz tájirıbesi men kásibı daǵdylaryn keıingi tolqynmen bólisip, bank júıesinde ulttyq kadrlardy qalyptas­tyrýǵa ólsheýsiz úles qosqan Borısteı maıtalman bankırler qandaı qurmetke de laıyqty. Aqjaıyq óńirindegi bank júıesiniń búgingi býyn ókilderi ony ózderine ustaz sanaıdy. Bankır mereıi degenimiz de osy shyǵar, bálkim. Al onyń bank refor­ma­synyń bastaýynan qanyp iship, búgingi kúnge deıin úzdiksiz on toǵyz jyl boıy Ulttyq Bank fılıalyn úlken abyroımen basqaryp kele jatqany júıege degen adaldyǵy men arynyń tazalyǵy dep bilemiz. Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy qarsańynda mundaı jandar osyndaı eki-úsh aýyz jýrnalıstik tolǵam jasaýǵa ábden laıyqty bolsa kerek. Temir QUSAIYN, Batys Qazaqstan oblysy. Sýrette: Borıs Izbasarov.