Qadaǵalaý pármendiligi – zańdylyqtyń saqtalýyn qamtamasyz etedi

Talap jáne tártip Astana qalasynyń prokýrory, 3 dárejeli memlekettik ádilet keńesshisi Muhtar JО́RGENBAEVPEN áńgime – Muhtar Ákebaıuly, bú­ginde elordamyz óndiris oryn­dary men mekeme-uıymdar sho­ǵyrlanǵan iri megapolıske aı­nalyp keledi. Ýaqyt ótken saıyn turǵyndar sany da kó­beıe túsýde. Prokýratýra – zań­dy­lyqtyń saqtalýyn qadaǵa­laıtyn eń basty organ. Al Astana qalasynyń prokýra­týra­sy osy baǵytta qandaı ju­mystar atqaryp keledi? – Prokýratýra organdary­nyń basty mindeti zańdylyqtyń saq­talýyn qadaǵalaý arqyly qu­qyq­tyq tártipti nyǵaıtý, aza­mat­tar­dyń quqyqtarynyń qor­ǵalýyn qam­tamasyz etý bolyp tabylady. Astana qalasynyń pro­kýratýra­sy el Konstıtýsııasyn basshy­lyq­qa alyp, osy baǵyt­tar­da tıisti qada­ǵalaý sharalaryn jú­zege asy­ryp keledi. О́tken jy­ly azamat­tar­dyń eńbek quqy­ǵyn, turǵyn úı qu­ry­ly­syna qatysý­shy úlesker­ler­­diń qu­qy­ǵyn qor­ǵaýǵa, bıýdjet qar­jysy­nyń maq­satty paıda­la­nýy­na, son­daı-aq sybaılas jem­qor­­lyq pen basqa da qylmys túr­lerimen kúres­ti kú­sheı­týge jáne azama­ttar­dyń kons­tı­týsııalyq qu­qyq­taryn qor­ǵaýǵa basa nazar aýdaryldy. Astanalyq prokýratýra úshin halyqaralyq saıası forým – EQYU Sammıtiniń ótýine baıla­nysty Astana aýmaǵynda ishki saıası-áleýmettik turaqtylyqty jáne azamattardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge qatysty máse­le­ler erekshe mańyzdy bolǵa­nyn atap ótken jón. Zańdylyq pen qu­qyqtyq tártipti nyǵaıtý, qylmys jáne sybaılas jem­qor­lyqqa qar­sy kúreske baıla­nys­ty asa ma­ńyz­dy máseleler Q­u­qyq qorǵaý organdary úılestirý keńesiniń qa­raýyna engizildi. Sy­baılas jem­qor­lyqqa qarsy kúreste onyń al­dyn alýǵa ba­ǵyt­talǵan naqty ister júzege asyrylýda. My­saly, pro­ký­rorlardyń usynys­tary­nyń negizinde ótken jyly 27 adam tár­tiptik, bir adam ákimshilik jaýapkershilikke tartylyp, úsh laýa­zymdy tulǵa, onyń ishinde ha­lyq­qa qyzmet kórsetý ortalyq­tary­nyń eki dırektory qyzmet­terinen bosatyldy. – Qazirgi kezde áleýmettik-ekonomıkalyq salada eńbek­aqyny ýaqtyly tólemeı, eń­bek adamdaryn áýre-sarsańǵa salý úlken problemalardyń biri bolyp tur. Bul – Astana qalasyna da tán. – Búginde atalǵan máseleler, shynynda da, Astanadaǵy eń ózekti problemalardyń biri. О́t­ken jyly qala prokýratýrasy osy másele­ler­ge birinshi kezekte nazar aýda­ryp, tıisti sharalar qoldandy. My­saly, eńbekaqy bo­ıyn­sha edáýir bereshegi bar kásip­oryndarǵa keń kó­lemde tekseris júrgizdik. Tekserý is-sharalary, sondaı-aq osy kásip­oryn­dardyń debıtorlary bolyp tabylatyn memlekettik mekemelerdi de qam­ty­dy. Prokýratýra ta­ra­pynan qol­danylǵan qatań shara­lar­dyń nátıjesinde eńbekaqy bo­ıyn­sha bereshek kólemi 459 mıllıonnan 248 mıllıon teńgege tó­men­­de­di. Sonymen qatar, óz isine jaýap­­syz qaraǵan jumys berý­shil­erdiń ústi­nen 15 qylmystyq is qozǵal­sa, onyń 11-in qala pro­kýra­týra­sy qozǵaǵan. Qylmystyq isterdi tergeý barysynda 155 mıllıon teń­­ge­den astam eńbekaqy be­re­­shegi­niń ótelýi qamtamasyz etildi. Qazirgi kezde joǵaryda atal­ǵan qylmystyq isterdiń úsheýi eńbekaqy beresheginiń tolyq óte­lip, taraptardyń ózara b­i­tim­ge kelýine baılanysty toq­ta­tyl­dy. Qalǵan 9 qylmystyq is Astana qala­sy ishki ister depar­ta­menti­­niń óndirisinde jáne qala pro­ký­ratýrasynyń erekshe baqy­laýyna alynǵan. – Úleskerlerdiń turǵyn úı qu­ry­lysyna salǵan qar­jy­laryn jym­qyrý faktileri bo­ıyn­sha qan­daı jumys atqa­ryl­dy? Jal­py, astanalyq prokýratýra tur­ǵyn úı qurylysy úles­kerleriniń problemalaryn sheshýge qalaı yqpal etýde? – Úleskerler problemalary Astana turǵyndary úshin ózekti de ótkir máselelerdiń qataryna jata­dy. Retine qaraı aıtatyn bol­saq, ótken jyly úlesker­ler­diń salǵan aqshalaryn jymqyr­ǵan turǵyn úı keshenderi quryly­syn salýshy­lar­ǵa qatysty 8 qyl­mystyq is qozǵal­dy. Bes qylmys­tyq is sotqa joldansa, eki qyl­mys­tyq is qarjy po­lısııasynyń óndirisinde. Jalpy, úlesker­ler­diń qarajatyn urlaýyna baıla­nys­ty 39 qurylys kompanııa­sy­nyń basshysy qylmystyq jaýapkershilikke tartylyp otyr. Sondaı-aq biz turǵyn úı qury­lysy kooperatıvteriniń 5750-den astam múshesiniń múddelerin qor­ǵaı otyryp, Astana qalasynyń ma­man­dan­dyrylǵan aýdanaralyq eko­nomı­kalyq sotyna 75 talap-aryz engizgen edik. Sot onyń bá­rin qana­ǵattan­dyr­dy. Prokýra­tý­r­a­nyń talap-aryz­dary boıyn­sha jalpy kó­lemi 29 867 101 998 teńgeni qu­raı­tyn kóp qabat­ty turǵyn úı qury­lysy keshenderine úleskerlik qa­ty­sý týraly 5 999 shart buzyldy. Onyń ishinde aıaqtal­maǵan mansard qurylys­ta­ry­na qa­tysty sharttar da bar. So­nymen qa­tar, Astana sot­taryn­da qazirgi ýa­qyt­ta jo­syq­syz qu­rylys salýshy­lar­dyń múl­ki men debıtorlyq qa­ryz­dary­nyń esebinen 3,9 mıllıardtan astam teńgeni óndirý týraly qala pro­kýra­týra­synyń 11 talap-aryzy qaralýda. Elordada birqatar jyldardan beri sheshimin tappaı kelgen memleket qajettiligine alynǵan jer telimderi úshin azamattarǵa ótem­aqy tóleý má­selesiniń de qala prokýra­týra­sy­nyń erekshe baqy­laýynda eke­nin atap ótkim keledi. О́kinishke qaraı, aza­mattarǵa ótem­aqy tóleý maq­sa­tyn­­da qurylǵan «Páter bıý­ro­sy» AQ bólingen qarajatty bas­qa maq­satqa paıdalanǵan. Osyǵan baı­lanysty 6 qylmystyq is qoz­ǵalyp, onyń bireýi sotqa joldansa, qalǵan­dary boıyn­sha qazirgi kezde tergeý amaldary júr­gizilip jatyr. Qalyp­tasqan jaǵ­daıdy túzeý úshin prokýratýra kóp jumys atqardy, nátı­jesinde qaryz kólemi 3 mıllıard teńgeden 880 mıllıon teńgege tómendep otyr. – Tabıǵat qorǵaý, ekologııa­lyq zańdylyq­tardy saqtamaý jıilep bara jatqan sekildi. Bu­ǵan qarsy Astana prokýratýra­sy tarapynan qandaı sharalar qoldanylýda? – Qorshaǵan ortany qorǵaý máse­lelerine qatysty astanalyq prokýratýra ótken jyly 37 tekseris júr­gizip, ekologııalyq zań­na­ma talap­ta­ryn buzýdyń 193 fak­tisin anyqta­dy. 14 laýazymdy tul­ǵa tártiptik, 4 laýazymdy tul­ǵa ákimshilik jaýapkershilikke tar­tyldy. Prokýrorlyq yqpal etý nátıjesinde «Astana Sý Arnasy» MKK 25,6 mıllıon teńge mól­she­rin­de qorshaǵan ortaǵa keltirilgen zııandy ótedi jáne kásiporyn ákim­shilik jaýapkershilikke tarty­lyp, memleket bıýdjetine 21,7 mıllıon teńge aıyppul tóledi. – Prokýratýra árqashan da kámeletke tolmaǵandardyń, ıaǵnı balalardyń quqyqtaryn qor­ǵaý­ǵa aıryqsha kóńil bóletini bel­gili. Osy baǵytta atqaryl­ǵan jumysqa toqtalyp ótseńiz. – Durys aıtasyz, kámeletke tol­maǵandardyń quqyqtaryn qor­ǵaý máselesin eshqashan nazardan tys qaldyrǵan emespiz. Osy maq­sat­ta júrgizilgen 98 tek­seris­tiń nátıjesinde kámeletke tolma­ǵan 190 jasóspirimniń kons­tıtý­sııa­lyq quqyǵy qorǵaldy. Pro­kýra­týranyń der kezinde qabyl­daǵan shara­lary­nyń arqasynda psıho­nevrolo­gııa­lyq dıspanserde tár­bıe­lený­shi­lerdiń jeke esep-sho­ty­nan jalpy kólemi 80 mıllıon teńgeni qu­raıtyn qarajatty negizsiz alýdyń joly kesildi. Sony­men qatar, prokýratýranyń yqpal etýimen jetim balalarǵa arnalǵan ınter­nattyń 18 túlegi tuńǵysh ret pátermen qamtamasyz etildi. Qala prokýratýrasy jastar­dyń jaǵymsyz áreketterge boı al­dyr­maýyna da yqpal etip keledi. Pro­kýrorlardyń joǵary oqý oryn­­darynda, kolledjderde, mek­tep­ter men lıseılerde qu­qyq tú­sin­dirý jumystary kúsheıtildi. Bul másele meniń jeke baqy­laýyma alynǵan. Sondaı-aq stýdent jas­tar­dy tol­ǵan­dyratyn eń ózekti má­selelerdi taldap, ýáki­letti organ­dar­dy olar­dy sheshýge baǵyttap otyramyz. – Astanada qylmystylyq­tyń jaı-kúıi qandaı deńgeıde? – Statıstıkalyq málimetter­ge súıensek, ótken jyldyń qory­tyn­dysy boıynsha elordada qyl­mys­tylyqtyń ósýi baıqalady, ıaǵnı tirkelgen qylmystar sany 2009 jyl­men salystyrǵanda 13,4 pa­ıyz­ǵa ulǵaıyp, 4491-ge jetken. Degenmen, qylmys sanynyń ósýi­ne negizinen Bas prokýratýranyń bastamasymen júzege asyrylyp jatqan «Elektrondy aryzdardy esepke alý kitaby» atty qanat­qaqty jobanyń sebepshi bolǵanyn atap ótken jón. О́ıtkeni, osy jo­ba­ǵa sáıkes, qylmystar týraly aryzdar men aqparattar elektron­dy júıe arqyly tirkeledi. О́tken jyly asa aýyr qylmystar men kisi óltirý, denege aýyr jaraqat salý sııaqty qylmystar edáýir azaıyp otyr. Sonymen qatar, jasalǵan qylmystardy esepke alý-tirkeý tártibin qadaǵalaý kúsheı­tilip, ná­tı­jesinde 325 qylmys anyqta­lyp, olar is qozǵaý arqyly esepke qoıyldy, onyń ishinde 60 is sottyń qaraýyna jiberildi. Jalpy, prokýratýra osy ba­ǵyt­taǵy ártúrli zań buzýshy­lyq­tar boıynsha 361 qadaǵalaý aktisin engizip, olarǵa jol bergen qylmystyq qýdalaý organdary­nyń 283 qyzmetkeri tártiptik jaýapkershilikke tartyldy. – Al azamattardyń ótinish­terin qaraý boıynsha qandaı sharalar qabyldanýda? – Jalpy, azamattar men zańdy tulǵalardyń ótinishteri – bul zań­dy­lyqtyń eń obektıvti kórset­kishi ekeni málim. О́tken jyly azamattar men zańdy tulǵalardan pro­kýratýraǵa kelip túsken 15 myńǵa jýyq ótinishtiń 8 myńnan astamy tikeleı prokýratýra or­gan­darymen sheshildi. Onyń ishinde 22 paıyzy qanaǵattan­dyryl­ǵan, ıaǵnı árbir besinshi ótinish boıynsha azamattar­dyń zańdy quqyqtarynyń buzylýy anyqta­lyp, shara qabyldanǵan. О́tinishterdi qaraý bary­syn­da anyqtalǵan zań buzýshy­lyq­tardy joıý maqsatynda qalanyń prokýratýra organdary 161 uı­ǵarym, 79 usynys engizip, 52 na­ra­zylyq keltirse, olardy qaraý nátıjesinde 66 laýazymdy tulǵa tártiptik, 54 tulǵa ákimshilik jaýapkershilikke tartyl­dy, 21 qylmystyq is qozǵa­lyp, 4 adam sottalǵan. Aldaǵy ýaqytta da azamattar men zańdy tulǵalar­dyń ótinishterin qaraýdyń tıimdiligin arttyrý Astana qalasy prokýra­týra­synyń basty naza­rynda bola­dy. О́ıtkeni, soǵan qa­rap halyq mem­lekettik bılik or­gan­darynyń qyzmetiniń tıimdiligine baǵa beredi. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Álısultan QULANBAI.