Atkınson urpaqtary – Astanada

  Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵy qar­sańynda Astanada Ulttyq akade­mııalyq kitaphananyń uıym­dastyrýymen Mádenıet jáne sport mınıstrligi men Qazaqstannyń Ulybrıtanııa jáne Soltústik Irlandııa koroldigin­degi elshiliginiń, sondaı-aq, Qazaq geo­grafııalyq qoǵamynyń qoldaýymen aǵylshyn jazýshysy, jýrnalıst Nık Fıldıngtiń «South to the Great Steppe: The Travels of Thomas and Lucy Atkinson in Eastern Kazakhstan, 1847-1852» («Ońtústikke Uly dalaǵa: 1847-1852 jylǵy Tomas pen Lıýsı Atkınsonnyń Shyǵys Qazaqstanǵa saıahaty») atty kitabynyń tusaýkeseri ótti. Alqaly jıynǵa qatysqan Mem­leket jáne qoǵam qaıratkeri Myrzataı Joldasbekov: «Ol zamanda ushaq joq, tek at-shanamen, jaıaý júrip, nebir qıyndyqtar kórip, qaqaǵan qaharly qysta ulyn shetinetip almaı, ony aman-esen eline alyp qaıtýynyń ózi tańǵalarlyq nárse! Tomas Atkınson saıahattaǵan Tamshybulaq óte qasıetti jer! Sonyń qasıetin bilgennen soń ulynyń atyn solaı qoıǵan» dep atap ótti. Saǵym oınaǵan saıyn dala­myzǵa saparlap, saıahattap kim­der kelip, kimder ketpegen... Bi­ri barlaýshy, biri mıssıoner, biri bas erkinen aıyrylǵan baıǵus, taǵysyn taǵylar. Olardyń oıynda ne bol­ǵanyn qaıdan bileıik. Áıteýir esh­qaısysynyń qyzyq qýyp qy­dyryp, qudalyq quryp, quıryq-baýyr jesiskeli kelmegeni anyq. Árıne «ár kálláda – bir qııal» bolǵan. Biraq bizdiń babalarymyz baıaǵy qonaqjaılyq saltymen qoıyn soıyp, qolyn qýsyryp solardyń bárin jany qalmaı jalbaqtap kútken. Iá, jatjerlik jıhangerler ushqan qustyń qanatyn taldyratyn ulan-ǵaıyr qıyrlarymyz­dy ári-beri ótkende tek tamsana tamashalap qana qoımaı, kórgen-bilgenderin tasqa bas­tyryp, taǵylymdy jazba­lar qal­dyrǵan. Máselen, sonaý HIII ǵasyrda Fransııa koroli To­ǵyzynshy Lıýdovıktiń tapsyrmasymen Mońǵol hany Móńke­niń Qaraqorymdaǵy ordasyna jaıaý-jalpylap barǵan Vıllem Rýb­rýk jol-jónekeı Aral, Bal­qash, Otyrardy basyp, Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine erýlep, Talas jaǵasyndaǵy Tarazdy kóripti. Tamǵaly petroglıfterine tańdanyp, Altyn adam tabylǵan Esik qorǵanyn alystan sholǵan. Uzyn-yrǵasy 38 taraýdan tu­ratyn kúndeliginde ol qazirgi Qazaqstan aýmaǵyndaǵy biraz jer-sý attaryn hatqa túsirgen. Sondaı-aq, arǵy atalarymyz­dyń turmys-tirshiligine tikeleı qatysty detaldardy oqýǵa bo­lady. Keıbirin keltire ke­teıik. «...Olardyń úıleriniń keregesi torkózdene toqylǵan aǵashtardan qurastyrylǵan. Tóbesinde dóńgelek tesigi bar. Jan-jaǵy kıizben jabylǵan. Ishi-syrty ádemi órnektermen áshe­keılengen» nemese «...Onyń qyshqyl dámi jańadan ashytylǵan sharaptaı tilińdi tyz etkizedi. Ishkende aýzyńa súttiń dámi kelip, qanyńdy qyzdyrady». Aıtyp otyrǵany «bir aıaq qymyzdyń – eki aıaq jeligi» ǵoı. Odan beride Marko Polo, Adolf Iаnýshkeevıch, Gýstav Ze­lınskıı, taǵy basqa tarlan­dar Qazaqstan jaıynda kitaptar jazǵany kókiregi oıaý oqyrmanǵa belgili. Bulardy tegis túgendeý mindet emes. *** Al, endi maqalamyzdyń ta­qy­rybyna shyǵaryp ardaqtaǵan Atkınsonǵa keleıik. Ataq-dań­qy alystarǵa taraǵan Tomas Atkınson erjúrek aǵylshyn saıa­hatshysy. Jeti jyl, jeti aı Reseıdiń azııalyq bóligin atpen, arbamen, qaıyqpen sharlap, alpys myń shaqyrymnan astam jol júrgen. Máskeý, Sankt-Pe­ter­býrgte bolyp, orys patshasy Nıkolaı Birinshimen kezdes­ken. Imperator óz eliniń An­­glııamen qarym-qatynasy onsha emestigine qaramastan, ony jy­ly qabyldap, qalaǵan jaǵyna kedergisiz sa­par­laýǵa ruqsat bergen. Soǵan qaraǵanda albıondyq aq beren kisideginiń kiltin ala biletin­­deı alymdy-shalymdy bolǵan-aý shamasy. Soıy bólek saıypqyran sodan Oraldy, Altaıdy, Qıyr Shy­­ǵysty, Batys Sibirdi, Shyǵys Qazaqstan, Jetisýdy kezip kete barǵan. Adam jatyrqamaıtyn At­kınsonyńyz ala-qula qoǵamnyń ártúrli ókilderimen alǵaýsyz aralasypty. Barlyǵyn baýyryna tartypty. Dinine, tiline, diline qaraı bólmepti. Qazaqtyń baı-baǵlandarymen de, jalbyr tymaqty jarly-jaqybaıymen de, orystyń oıazdarymen de, shek­pendi sheneýnikterimen de, soqasyn súıretken sharýasymen de, monarhııany moıyndamaı ıtjekkenge aıdalǵan dekabrıs­termen de teń atanyń balasyndaı syrlasypty. Eń bastysy, jáı júrmeı aınalasynan alǵan áserlerin qoıyn dápterine qotaryp, aq qaǵazdy aıǵyzdap, qaryndashpen qaptatyp sýret salǵan. Olardyń ishinde asyl tekti Abylaıdyń uldary Sók, Beksultan tórelerdiń, qarapaıym qazaqtardyń turmys-tirshili­gin beıneleıtin etnografııalyq etıýdter, kórkine kóz toımas ól­kemizdiń tańǵajaıyp tabıǵatyn órnektegen peızajdyq kórinister óte kóp. Otanyna oralǵan soń osy­nyń bárin kitapqa kirgizip, keń-baıtaq elimizdiń kıeli bir pushpaǵy týraly aıshyqty akvareldermen bezendirilgen ta­nymdyq sıpaty mol, derektik qundylyǵy zor tarıhı-jaǵ­rapııalyq albom shyǵarǵany ámbege aıan. *** Taý asyp, tas basyp talaı jerdiń dámin tatqan Tomastaı at jalyndaǵy azamattyń jan jary Lıýsı de kúıeýimen birge nebir tar jol, taıǵaq keshýler­den taısalmaı ótken. Qulaı súıgen qosaǵynyń qosyn tartyp, qıyn-qystaý sát­terde qa­synan tabylǵan. Biraz ýaqyt Sankt-Peterbýrgtegi sar­­súıek zııa­lylardyń úıinde qyz­met is­tegendikten orysshaǵa da jetik­teý bolǵan tárizdi. El aqtaǵan ekeý 1848 jyly Semeıde serýendep, Aıagózde aıal­dap, jolshybaı Alakól, Bal­­qashta baıyrqalap, aqqý ushyp, qaz qonǵan Aqsý, Tentek, Sarqan, Basqan boıyndaǵy kóne qorǵandardyń kóp syryn kókeıge toqyp, Ba­tys Sibir general-gýbernatory P.Gorchakovtyń aqy­lymen Alash­qa attary málim bı-sultandarmen suhbattasyp, aqyrynda aıańdap Qapalǵa je­tedi. Bul jóninde bel­gili jazýshy Sergeı Markov «As­qarǵa at­­tanǵandar» romanynda bir­shama baıandaıdy. Jankeshti ju­baılardy Jetisý ákimi baron Aleksandr Vrangel men kazak áskerleriniń komandıri Stepan Abakýmov qushaq jaıa qarsy alǵan. Jaqynda ǵana qala mártebesin alǵan Qapalyńyz ol kezde áli qa­lyptasa qoımapty. Qaraǵaıdan qıyp salǵan aýqattylardyń qos qabatty aǵash úıleri keıinirek boı kótergen. Sondyqtan erli-zaıypty Atkınsondar alǵashynda jertólede turypty. Jergilikti bıshigeshter ári-beri shapqylap, áreń temir tósek ákep beripti. Sonymen qoıshy, sol jyly qarashanyń 4-de Lıýsı aıy jetpeı bosanyp, altyn asyqtaı ul týypty. Aqyldy aǵylshyndar aryp-ashyp júrgenderinde azdy kún nanyn jep, sýyn ishken qazaqtardyń qurmetine balasyna Alataý-Tamshybulaq dep at qoıypty. Eldiń ıesin, jerdiń kıesin syılaýdyń jarqyn bir úlgisi osyndaı-aq bolar, sirá! *** O, on toǵyzynshy ǵasyrdyń orta tusynda Qapalyńyzǵa ataq­ty Vernyı astar kelmegen. Áý bas­ta áskerı bekinis retinde salynyp, artynan Alataý okrýginiń ákimshilik ortalyǵyna aınalǵan. Oqaly kıimdi orystyń ozbyr ulyqtary osynda otyryp, Uly júz qazaqtaryn bılegen. Onyń ústine Qytaı shekarasyna jaqyn ornalasqan. Bazarǵa baı Ortalyq Azııaǵa da irgesi tıip tur. Toǵyz joldyń torabyndaǵy osynaý meken Reseıdiń ishki-syrt­qy saıasatynda qandaı ma­ńyzdy oryn alǵandyǵyn Shoqan Ýálıhanov óziniń «Rýsskıı ınvalıd» jýrnalynyń 1865 jyl­ǵy №51 sanynda jarııalanǵan «Qy­­taı ımperııasynyń batys ólkesindegi dúngender kóterilisi týraly» maqalasynda aıryqsha ashyp kórsetken. «Ne dýmaıý, chto nashlos ochen mnogo ız chıtateleı rýsskıh gazet, kotorye by znalı to mesto, ız kotorogo ıa pıshý Vam moe pısmo, ı hotıa by prıblızıtelno moglı ýkazat ne karte Kapal. A mejdý tem znanıe etogo pýnkta ne pokazyvaet odnogo tolko ısklıýchıtelnogo znakomstva s geografıeıý, ono ýkazyvaet ı na stepen togo ınteresa, kotorym pronıknýto nashe obshestvo k svoım polıtıcheskım delam otdalennyh predelah Rossıı» delingen onda. Sol kezdiń ólshemimen alǵan­da sán-saltanaty kelisken sha­ǵyn shaharǵa álemge áıgili saıa­hat­shy-ǵalymdar jıi soqqan. Atkınsondar mine, solardyń soıynan. *** Atalarymyz bilip aıtqan: «О́t­ken kúnnen belgi bar». At­kın­sondar aman-esen eline baryp, esterin jıǵan soń «Vostok ı Zapadnaıa Sıbır», «Pýteshestvıe po Nıjnemý ı Verhnemý Amýrý», «Vospomınanııa o  Tatarskıh stepıah ı obıtatelıah» deıtin kitaptar shyǵardy. Kindik qany qasıetti Qapal topyraǵyna tamǵan Alataý At­kınson Brıtanııada bilim alyp, Gavaı aralynda qyzmet etipti. Jeti bala tárbıelep, ósiripti. Ga­zetke redaktorlyq etipti. Burnaǵy kúni Ulttyq aka­de­mııalyq kitaphanada jan tebi­renterlik jaqsy jańalyq boldy. Sańlaq saıahatshylardyń sanaly urpaqtary alystan ushaq minip Astanaǵa arnaıy shaqyrýmen kelipti. Tipti, bir-ekeýi kezindegi atasy men ájesiniń kıim úlgisimen kıinip alypty. Jýrnalıstermen júzdesip, Táýelsiz Qazaqstannyń halyq­aralyq arenada aıtarlyqtaı oryn alatyndyǵynan habardar ekendikterin bildirdi. О́zderin  Premer-Mınıstr Kárim Mási­mov qabyldaǵanyn maqtanyshpen jetkizdi. Kitaphana basshysy Úmithan Muńalbaeva kirispe sóz sóılep ashqan kezdesýde ulybrıtanııa­lyq qalamger Nık Fıldıngtiń aǵyl­shyn tilinde jaryq kórgen «Ońtústikke, Uly dalaǵa: Tomas jáne Lıýsı Atkınsondardyń Shyǵys Qazaqstanǵa 1847-1853 jyl­dardaǵy saıahaty» deıtin ki­tabynyń tusaýy kesildi. Otan­dastary osydan neshe júz jyl burynǵy izimen júrip ótken avtor shyǵarmasynyń jazylý tarıhyna toqtalyp, bolashaqta onyń qazaq oqyrmandarynyń rýhanı oljasyna aınalǵanyn qalaıtynyn jasyrmady. Jalpy, Atkınsondardyń kitaptary da ana tilimizge aýdarylsa bitken istiń biri bolar edi. N.Fıldıng slaıd arqyly zalǵa jınalǵan zııaly qaýym ókilderin T.Atkınsonnyń týyp-ósken ortasymen, Qazaq saharasynan eskızderin salyp ákelgen sýretterimen keńinen tanystyrdy. Sóıtsek, bul Atkınsonyńyz ámbebep, adam bolypty. Ákeden erte aıyrylyp, áýeli kásiptiń basyn shalypty. Arhıtektor ma­mandyǵyn meńgerip  óziniń týǵan qalasyndaǵy birqatar ǵı­marattardy jobalaýǵa qaty­sypty. Ádebı týyndylardy qumarta oqyp, qylqalamǵa jıi qol artqan. Baz-bazynda fleıtada oınap, kóńil kóteretin ádeti de joq emes kórinedi. Germanııaǵa barǵanynda ataqty Aleksandr Gýmboldpen pikirlesken soń ańsary saıahat álemine birjola aýǵan sııaqty. Alqalaǵan áleýmet aldynda Atkınsonnyń búgingi úrim-butaqtary sanalatyn Pol Dalk­vıst, Belında Braýn, Fılıp­pa Smıt, Raýz Ýaıthed arqalana sóı­­lep, uly babalaryn ulyqtaǵan qazaq halqyna aǵynan jaryla alǵystaryn jaýdyrdy. Baıypty basqosýǵa qatys­qan memleket jáne qoǵam qaıratkeri Myrzataı Joldasbekov, Mem­leket tarıhy ınstıtýtynyń dı­­rektory Búrkit Aıaǵan, tarıh ǵylymdarynyń doktory Zııa­bek Qabyldınov, belgili jazý­shy Shárbaný Beı­senova tól ta­rıhymyzdyń tórt qubylasyn túgendeýge qomaqty úles qosqan Atkınsondardyń eren eńbekteri elep-eskerýge turar­lyq ekenine erekshe ekpin túsire áńgimeledi. Osylaısha Aqordaly Astanada Atkınson urpaqtaryna laıyq­ty syı-sııapat jasaldy. Endi olar Almaty oblysyna baryp, Tamshybulaqtyń tańdaıdan ketpes taza sýynan dám tatpaq. Talǵat BATYRHAN, «Egemen Qazaqstan» Sýretterdi túsirgen Erlan Omarov