О́rik órisi

Kádimgi ystyq óńirlerde ósetin jemisterdiń taý arasynda jaıqalyp turǵanyn kórip pe edińiz? Bıyl Almaty oblysynyń Uıǵyr aýdanynda aýqymy 100 gektar jerdi alatyn abrıkos alqaby paıda boldy. Buryn alma ósirilip kelgen atyrapta endi jemistiń osyndaı túri de búr jara bastady. Aýdandaǵy «Shonjy Agro» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi jemis aǵashtary alqabyn jasaý jobasyn Indýstrııalandyrý kartasynyń sheńberinde qolǵa alypty. ...Osy kezde meniń esime bala shaǵym túsip otyr. О́z atalarym da, naǵashy jurtym da shetinen aǵashqa jan bitirgen aıtýly baǵbandar boldy. Anamnyń aǵasy Esmahan býdandastyrý jolymen bir daraqtan birneshe máýe shyǵara beretin óte usynaqty kisi-tin. Stalıngrad túbindegi qyrǵynnan oń aıaǵyn saýǵaǵa berip oralǵan Ybyraı atam qos baldaqpen júrip, tipti, qudyq qazsa da, sonyń aınalasyn birden jasyl jelek pen baý-baqshaǵa aınaldyryp jiberetin edi. Al Ábdireı atamnyń arǵy shetine júgirgen balanyń ókpesi óshetin úlken baýynda óspeıtin jemis túri kemde-kem bolatyn. Solardyń arasynda oınap ósken biz úshin kólemi kishkentaı balanyń judyryǵyna jaqyndap qalatyn abrıkos ta kózge qazir erekshe ystyq kórinedi. Osynyń da áseri bolar, álde baǵban­dyqtyń babyn baıyptaǵan atalarym esime túsip ketti me, Almaty obly­sy­nyń taýly aýdanynyń alabynda abrı­kos alqaby paıda bolǵanyn estigende, kádimgideı qýanyp qaldym. «Kádimgideı» demekshi, biz sóz etip otyrǵan abrıkos botanıkter tilinde «kádimgi órik» dep atalady eken. Al biz ony keı-keıde «iri órik», budan góri shaǵyn­daýyn «sary órik» deýshi edik. Mine, sol kádimgi órik Qazaqstannyń negizinen tústik óńirlerinde, sonyń ishinde Almaty, Ońtús­tik Qazaqstan, Jambyl jáne Qyzylorda oblystary aýma­ǵynda ósedi. Biraq onyń Alma­ty­­nyń taýly óńirlerinde tir­shilik etip ketetini jaıynda il­geride estimeppiz. Aıtylyp otyrǵan «Shonjy Agro» úlken táýekelge baryp, bıyl abrıkos pen sol sekildi topy­raǵy jyly, kúni yssy óńir­lerdi saıa etetin shabdaly aǵash­tary­nyń kóshetin egip tastapty. Al budan bir jyl buryn bul mańǵa súıekti jemis aǵashtary kóshet­terin otyrǵyzý týraly tipti sóz de qozǵala qoımaǵan eken. Sebebi, ol múmkin emes nár­se­­deı kóringen. Sonda da bol­sa, agrarshylar kúnderdiń kúnin­de kásip­ker­ler palatasyna shy­ǵyp, óz usy­nys­taryn alǵa tar­typ baqqan. Nátıjesinde onyń jaı-kúıin jan-jaqty zerttegen sarapshylar usynystan min tap­paǵan. Dáliregi, bul ólkede atalmysh súıekti jemis aǵashtaryn ósirýdiń tıimdilikke jetkizetinin dáleldep bergen. Sonymen, tyń iske qulash urylyp, nıetke násip etilgen. Qazirgi kún­deri sol kóshet­­teri kúnge qarap boı túzep, jel­­ge qarap sán túzip, aıtaqyrly al­qap­ta japyraqtaryn jaıqal­ta, ón­dirdeı bolyp ósip keledi. Jalpy, seriktestikke osy maq­sat­­ta barlyǵy 800 gektar jer bólin­gen. Oblystyq kásip­ker­ler pala­ta­sy Uıǵyr aýdan­dyq fı­lıaly­­nyń dırektory Músilim Aman­­gel­diniń aıtýyn­sha, bıyl alǵash­qy jyly osyn­shama jer­diń 100 gek­tary ıgeri­lip, sary órik pen shab­daly kóshet­teri otyrǵyzylyp shyqqan. – Biz «Shonjy Agro» JShS úshin bıznes-jospar taldap, jasap shyqtyq. Zańgerler onyń quryltaıshylyq qujattaryn daıyndaýǵa kómektesti. Sóıtip, seriktestiktiń óndirisshi retinde Indýstrııalandyrý kartasyna kirýine yqpal jasadyq. Osydan keıin aımaqtyq kredıt keńes kompanııaǵa 800 gektar jerdi bólip berdi. Kásipkerler bul alqapty aldaǵy úsh jyldyń ishinde tolyq ıgerip shyǵatyn bolady, – dedi Músilim Amangeldi. Onyń aıtýynsha, aımaqtyń klımaty munda jyldyń kez kel­gen mezgilinde jumys jasaý­ǵa jaq­sy múmkindik bere­di. Sondyqtan kóktemde 30 gektar jerge jemis aǵashtary otyrǵyzylsa, jaz ortasy aýa qalǵan 70 gektaryn egý qolǵa alynǵan. Al olar tolyq otyrǵyzylyp bolyp, máýe bere bastaǵan kezde bul jerden jylyna 400 tonna ónim jınap alý josparlanyp otyr eken. Al oblystyq kásipkerler palatasy jobalardy qoldaý bóliminiń sarapshysy Dana Qalyqovanyń aıtýynsha, mundaı kólemdegi ónim aımaqtyń suranysyn tolyq qamtamasyz ete alatyn bolady. Tipti, syrtqa jemis shyǵaryp turýǵa da múmkindik beredi. – 2018 jyly kásipkerler je­mis­ti syǵý jolymen onyń shy­ry­nyn daıyndaý zaýytyn salýdy mejelep otyr, – deıdi sarapshy budan ári. – Sóıtip, óńirde eshqandaı konservant qosylmaǵan taza, tabıǵı ónim shyǵarý qolǵa alyn­ǵaly tur. Olardy taratý má­selesi de sheshilip qoıyldy. Negi­zi­nen bizdiń ónimderimizdi satyp alýǵa sheteldik kompanııalar múddeli bolyp otyr. Jalpy, bıyl Uıǵyr aýdanynda jańadan 261 baq ýchaske­leri men alqaptary paıda bolǵan eken. Aýdan boıynsha 6 myńnan astam adam shaǵyn bıznespen aınalysyp keledi. Sóz sońynda, sary órikke qatys­ty taǵy birer sóz. Adamzat balasy jemistiń bul túrin myń­daǵan jyldardan beri paıdalanyp keledi. Dámi óte juǵymdy bolyp keletin ol ashyǵyp qalǵan jannyń da aranyn jedel basady. Quramynda kalorııasy az, ár júz gramynda nebári 41 kılokalorııa bolǵanyna qaramastan, sary órik aǵzany túrli vıtamındermen jáne mıkroelementtermen tez tolyqtyrady. Kádimgi órik sondaı-aq, birqatar aýrýlardyń aldyn alýǵa, adam­nyń jumys isteý qabiletin kúrt arttyrýǵa kómektesedi. So­nyń ishinde, medı­sınada beta-karo­tınniń osha­ǵy retinde tanylyp qalǵan ol túrli qaterli isik aýrýlary men júrek keseliniń aldyn alýda aıtarlyqtaı belsendi qyzmet atqarady. Quramynda temir kóp bolǵandyqtan, óriktiń bul túri adam aǵzasyndaǵy kalıı­di kóbeıte otyryp, qan azdyq aýrý­­laryn jeńýge de muryndyq bola­­dy. Onyń paıdasy, ásirese, ósip kele jatqan balalardyń boıy­nyń ósýine aıryqsha ser­pin berýimen aıryqsha qundy kórinedi. Tereńdetip bilem degen adam­ǵa sary óriktiń budan da basqa paıdaly tustary az emes. Sol sebepti, Almaty oblysynda paıda bolǵan órik alqaby týrasynda osyndaı oda jazýǵa týra keldi.  Serik PIRNAZAR, «Egemen Qazaqstan» Almaty oblysy