nemese Amsterdam saparynan qalǵan sarqyt oı
Aıtqandaı, burynyraqta Vashıngtonnan issaparmen kele jatyp, ústinen kúndiz ushaqpen kelip qonyp, abstraksııalyq kilem sııaqty áser qaldyratyn osy eldiń áýejaıynda jarty kún qamalyp otyryp, Gollandııaǵa sózsiz qaıtadan oralýdy kóksegenimiz de esimde. Sol tranzıttik jolaýshynyń qyzyǵy men qupııasyn ishine búkken bólek eldi armansyz aralasa degen tilegi táńir diń qulaǵyna jetip, Amsterdamǵa da bir jol túsken-di.
Aınalasy bir aptanyń aıasynda ejelgi eldi túgel taný, árıne, múmkin emes-tin. Biraq, bizdi kóp oıǵa qaldyrǵan sapardyń biri osy boldy. Sońǵy tórt ǵasyrda toqtaýsyz damyǵan Nıderland memleketiniń astanasyna alyp barǵan oqıǵa – Onkologtardyń eýropalyq forýmy. Ol týraly kezinde keńinen jazyldy.
Endi ne aıtpaq edik? Iá, álgi golland irimshigi. Bir ǵana sıyrdyń sútinen júz túrli as oılap taýyp, ony álemniń ár túkpirine eksporttap, aǵylyp jatqan týrısterge tonnalap satyp baıyǵan gollandyqtar týraly ǵoı.
Sol sııaqty baıaǵyda súıegi qýrap qalǵan Van Gog ta kún saıyn óz eliniń qazynasyna ǵalamat qarajat quıyp otyrǵanyn kórgenbiz. Qysqa qaıyryp aıtqanda, onyń sýretterin tamashalaǵysy keletin týrıster tań atpaı turyp, mýzeıge kirýdiń uzyn-sonar kezegine turady. Aǵylyp jatqan qonaqtar, sartyldap quıylyp jatqan aqsha. Onyń sýretteriniń kóshirmeleri salynǵan sývenırlerdiń qandaı túri joq deısiz?! Van Gog shyǵarmalary salynǵan sómkeler, jeıdeler... tizip taýysa almaısyń-aý.
Toqtańyz, endi týrızmdi damytýdyń qyryq túrli aıla-sharǵysyn oılap tapqan bul el jalǵyz golland irimshiginen tabys taýyp otyrǵan joq. Kúnine mıllıondap satylatyn jaýqazyndar men onyń tuqymdary, ıakı qyzǵaldaq beıneli kádesyılar, onyń aǵashtan, matadan, qyshtan jasalǵan túr-túri kózdiń jaýyn alady-aý. Tipti, seleksııalanǵan jaýqazyn suryptaryn sanap taýysý múmkin emes.
Eń qyzyǵy, aldyńǵy jyly Elbasynyń osy Nıderland Koroldigine resmı saparynda jaýqazynnyń túp otany Qazaqstan ekenin gollandyqtardyń ózderi moıyndap, tipti, gúldiń jańa bir surybyn «Prezıdent Nazarbaev» dep ataǵanyn bilemiz.
Sol golland irimshigin qaıta-qaıta eske alýǵa túrtki bolǵan – kádimgi qazaqtyń qurty. Sol ózimiz qadirin bile bermeıtin qurttyń da túr-túri bar emes pe?! Ony kelistirip daıyndaıtyn, qoly tátti apalarymyz jasaǵan qaımaqtaı qurttyń dámi she?
Qazaqtyń qurt-irimshigin jasaýdyń tehnologııalaryn jetildirip, tabıǵı ónim retinde taratý talaıdan beri kóterilip júr. Amsterdamǵa baryp, sút ónimderinen jasalǵan óz ónimderimizdi osylaısha álemdik deńgeıde eksporttasa ǵoı degen armanymyzdy da umyta bastaǵan ekenbiz.
Jýyrda Almaty irgesindegi Eltaı degen aýylǵa qonaqqa bardyq. Úı ıesi qonaq kúte-kúte ákki bolǵany sonshalyqty, sirne, et asý, baptalǵan qymyz quıý sııaqty qonaqqa usynylatyn ulttyq taǵamdardy óner deńgeıinde kórsetti.
«Qazaqtyń dastarqany mine, osyndaı!» dep shirkin sheteldikterdi osy úıge qonaqqa shaqyrsa ǵoı dep kersen keselerge qarap qııaldap otyryp, etpen birge kelgen maıda birkelki, úlkendigi jasyl burshaqtaı aq kámpıtterge kózim túsip ketkeni. Ystyq tamaqpen tátti ákelgeni nesi dep otyrǵanda, «jarty ýys kámpıtti» qonaqtardyń biri sorpasyna salyp jiberdi.
Sóıtsek, zaýyttan shyqqandaı birkelki burshaq qurttardy osy úıdegi jeńgemizdiń ózi qoly bosta jasaıdy eken. Bir jaǵy ermek sııaqty, bir jaǵy sharshaǵanymdy osylaı basamyn deıdi.
Endeshe, bizdi tań-tamasha qaldyryp, kóz úırengen kádimgi qarapaıym qurtty osylaısha neshe túrli etip jasap, tamasha qoraptap, nege satpasqa? Máselenkı, qurt degeniń irimshik emes qoı.
Mysaly, sol Amsterdam saparynan atyshýly, eń maqtaýly degen irimshikterdiń birneshe túrin ákelgenmin. Birinshiden, ony tońazytqyshta saqtamasań, keıbir sorttary uzaq shydamaıdy. Al endi kógergen irimshikti bizdiń halyq tipti túsinbeıdi. Eshki sútinen jasalǵan túrlerin maqtasań ǵana jeıdi. Qysqasy, sonaý jerdiń túbinen ýdaı baǵaǵa sarqyt dep satyp ákelgen golland irimshikterin sonsha baǵalaı qoıǵan adam bolǵan joq.
Esesine bizdiń qazekeń qoıdyń sútinen, sıyr sútinen jasalǵan dámi til úıiretin qurt-irimshikterdi birden aıyrady. Ári qurt uzaq saqtalady.
Qurttyń da neshe atasy bolatynyn, tipti, onyń daıyndaý tehnologııalary ártúrli bolyp keletinin de sońǵy jyldary áleýmettik jelilerden baıqap júrmiz. Ár óńirdiń qurt jasaý ádisi bólek. Mońǵolııa qazaqtarynyń qurttary tipti tamasha. Osynyń ózi de qurttardyń túr-túrin týrısterge qalaı jarnamalasań da jetip jatyr. Jolda qansha alyp júrseń de buzylmaıdy, sarqyt dep salyp berseń sasymaıdy. Tańsyq as, paıdaly taǵam. Qandaı sándi túrin jasaımyn deseń de ıleýge kónedi, qalypqa ıligedi.
Bir túıir qurtty osynshama sóz etip otyrǵanymyz, myna ómir bizge eshteńeniń de usaq-túıegi bolmaıtyndyǵyn kórsetip otyrǵan joq pa?! Ulttyq taǵamdar da ózimizge ǵana tán kádesyılar sııaqty týrızmniń bólinbeıtin bir bólshegi.
Eger osy bir oı tamyzyq bir qazaq bolmasa, kelesi bir isker qazaqqa túrtki bolyp, tabys tabýdyń kiltine aınalyp jatsa, qýanar edik.
Bir kezde qazaq dalasynan tuqymyn alyp ketken jaýqazyndy ulttyq tábárikke aınaldyra bilgen gollandyqtardaı qurtty ulttyq brendke aınaldyra alsaq, tipti, quba-qup.
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY