Qazaq qazaq bolǵaly menińshe úzdiksiz talqylanyp kele jatqan eń basty eki úlken másele bar. Onyń birinshisi – El birligi bolsa, ekinshisi odan bólip qaraýǵa bolmaıtyn Jer bútindigi máselesi. Tipti, aldymen Jer bútindigi, sodan soń El birligi desek te qatelespeıtinimiz anyq. О́ıtkeni, bul ekeýi – adamnyń jany men táni sııaqty, bir-birinen eshqashan bólip qaraýǵa bolmaıtyn dúnıeler.
Búgingi kúni qoǵamda qyzý talqylanyp jatqan másele – Jerdi jalǵa berý, satý-satpaý, al túptep kelgende, ony el ıgiligi úshin durys, nátıjeli paıdalaný, urpaqtan-urpaqqa kútimdi, qunarly kúıinde jetkizip otyrý. Ábden pisip-jetilgen tolǵaqty máselege degen nazardy Jer kodeksine engizilgen sońǵy ózgerister men tolyqtyrýlar tipti kúsheıtip, qoǵam dúrligip ketti. Árqashan El birligin birinshi orynǵa qoıyp, muny kúnine myń ret qaıtalaıtyn Elbasy Nursultan Nazarbaev buǵan erekshe nazar aýdaryp, Jer kodeksine engizilgen tórt bapqa jyl sońyna deıin moratorıı jarııalap qana qoımaı, osy dúrligýge sebep bolǵan jańa baptardy engizýge jaýapty mınıstrlerdi qyzmetinen bosatty. Birinshi vıse-premer Baqytjan Saǵyntaevtyń, keıinirek Asqar Myrzahmetovtiń basshylyǵynda qoǵamdyq komıssııa quryp, máseleni jan-jaqty talqylap, aıtylǵan barlyq pikirler tolyq eskerilgen usynys daıyndaý jóninde tapsyrma berdi.
Qazirge deıin ótken Jer reformasy jónindegi komıssııanyń birneshe otyrysynda paıymdy pikirler kóp aıtyldy. Olardyń ishinen memleket jáne qoǵam qaıratkeri Myrzataı Joldasbekov, «Nur Otan» partııasy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Muhtar Qul-Muhammed, Májilis depýtaty Vladıslav Kosarev, «Rodına» agrofırmasy JShS dırektory Ivan Saýer, qoǵam qaıratkeri Mereke Qulkenov aıtqan batyl pikirlerdi atap aıtýǵa bolady.
Myrzataı Joldasbekov pen Muhtar Abraruly qazaq tarıhynda jerdiń jekemenshikte bolǵany jóninde naqty derekter keltirip, onyń qandaı ról atqarǵanyn dáleldep berdi. Qart kommýnıst Vladıslav Kosarev egistik jerdiń 1 gektary úshin tólenetin salyqtyń 70-aq (!) teńge ekenin jalpaq elge jaıyp saldy. Agrarshy Ivan Saýer aýyl sharýashylyǵyna bólinip jatqan mıllıardtaǵan qarjynyń han-talapaı bolyp jatqanyn, halyqqa málimetti tolyq jetkizip, onyń sózine qulaq túrý qajettigin aıtty. Onyń oıynsha, sonda qalyń buqara tıisti qorytyndy shyǵarady. Bul Elbasynyń oıymen dóp keledi.
Endi ári qaraı saraptaıyq, Jer kodeksine sońǵy ózgertýler men tolyqtyrýlar ne úshin engizildi? Árıne, jerdi el ıgiligi úshin tıimdi paıdalanyp, aýyl sharýashylyǵyn damytý, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etip, memleketimizdiń ekonomıkalyq áleýetin nyǵaıtý maqsatynda. Al ol nege álige deıin tıimsiz paıdalanylyp, tipti tozyp bara jatyr?! Buǵan jaýapty depýtat Kosarevtiń sózinen tabýǵa bolady. Eger shamamen jylyna 20 mıllıon tonna astyq óndiriletin soltústik aımaqtaǵy egistik jerdiń gektaryna tek 70-aq teńge salyq belgilengen bolsa, 80 myń gektar jerdiń salyǵyn Sergeı Vıtalevıch sııaqty alpaýyttar, oǵan tuqym salmaǵan kúnniń ózinde, qaltasynan-aq tóleı salady. О́ıtkeni, onyń bir jyldyq salyǵy bar-joǵy 5,6 mıllıon teńge bolady, tek jerdi ıemdenip otyrsa bolǵany. Al tuqym salsa, odan ortasha 12-13 sentnerden astyq alyp, tonnasyn 100 dollardan satqannyń ózinde 2,5-3 mıllıard teńge tabys tabady! Onda tipti keremet, qazynaǵa bolmashy ǵana salyq tólep, ózi mol paıdaǵa keneledi. Bul tek bir ǵana mysal, al soltústikte ǵana emes, shyraıly shyǵys, jánnat meken Jetisý, boz topyraqty batys, jalpy el kóleminde osyndaı birneshe ondaǵan myń, tipti júzdegen myń gektar jerdi paıdalanyp otyrǵan jeke tulǵalar qansha?!
О́te oryndy, saýatty ári batyl qoıylǵan bul suraqtardan kóp nárseni ańǵarýǵa bolady. Ásirese qarapaıym halyqtyń jersiz, eli táýelsiz bolǵanmen olardyń baı-manaptarǵa, sonyń ishinde óz aýylynan shyqqan emes, ózge óńirlerden, tipti, kózge kórinbeıtin ózge elderden shyqqan alpaýyttarǵa táýeldi bolyp qalǵanyn baıqaý qıyn emes. Al ol jerler tıimdi paıdalanylyp jatyr ma, tıisti salyq tólenip jatyr ma – bul da óte mańyzdy. Taǵy bir baıqalatyny, jerdi tek alpaýyttar ıemdenip, aýyldaǵy qarapaıym halyqtyń kópshiligi kásipkerlikpen aınalysýdan maqrum qalǵany. Múmkin, kásipkerliktiń damymaı, aýyl sharýashylyǵynyń órge baspaı otyrǵandyǵynyń basty sebebi de osynda shyǵar! Eger halyq jappaı kásipkerlikpen aınalysatyn bolsa, bılikte otyrǵan alpaýyttar men qaltaly azamattardyń kásibi paıdasyz bolyp qalady ǵoı. Sondyqtan bizde áli bıliktegilerdiń ózi kásipkerliktiń damýyna kedergi bolyp turǵandaı. Al Elbasy Nursultan Nazarbaev: «Eńbek etýshi halyqtyń 60 paıyzy shaǵyn jáne orta bızneste jumys istegen kezde Qazaqstan turaqtylyqqa qol jetkizetin bolady» demep pe edi. Sonda shaǵyn jáne orta bıznestiń ishki jalpy ónimdegi úlesi de anaǵurlym artar edi...
Bul – búgingi ahýal. Eger keleshekte de Saýer, Joldybaev, Iskakov, Emelıanov, Ahmetov, Fast, Tereshenko, Kýlagın sııaqty birneshe júz adam shyǵyp, árqaısysy 100-500 myń gektarlap qunarly jerlerdi jeke menshigine satyp ala berse jáne olar bir-birimen tutasyp jatsa, odan mıllıardtaǵan teńge paıda taýyp, qazynaǵa bolmashy ǵana salyq tóleıtin bolsa jaǵdaı qandaı bolmaq?! Eldiń birligine, Jerdiń bútindigine, Ulttyq qaýipsizdigimizge syzat túspeı me?! Osydan soń da Táýelsiz Elimizdiń tizginin qolyna alǵan Tuńǵysh Prezıdentimizdiń memleket ortalyǵyn Almatydan Astanaǵa kóshirgendegi kóregendigin, ishki-syrtqy kóshi-qon úderisiniń baǵytyn da soltústikke qaraı burǵanyn túsinbeı kórińiz!..
Ata Zańnyń 6-bap, 3-tarmaǵynda «Jer jáne onyń qoınaýy, sý kózderi, ósimdikter men janýarlar dúnıesi, basqa da tabıǵı resýrstar memleket menshiginde bolady. Jer, sondaı-aq zańda belgilengen negizderde, sharttar men shekterde jeke menshikte de bolýy múmkin» dep taıǵa tańba basqandaı jazylǵan. Budan Jerdiń memleket menshiginde bolatynyn jáne ol shekti deńgeıde ǵana jeke menshikke berilýi múmkin ekenin uǵamyz. Al «múmkin» degen tujyrym jerdi satýǵa mindettemeıdi. Jer satylǵan jaǵdaıda da shekti mólsherde ǵana satylýy múmkin. Onda da basshylyqqa alatyn bir negiz, ustanym bolýy kerek-aq. Menińshe, ol bylaı bolýy tıis.
Eger elimizdegi búkil jer – memlekettiń, demek Qazaqstan halqynyń ortaq menshigi desek, onda konstıtýsııalyq teńquqyqtylyq negizinde ár turǵynnyń úlesine tıetin jer mólsheri de teń bolady. Qazirgi jaǵdaıda áńgime negizinen aýylsharýashylyq maqsattaǵy jer jóninde bolǵandyqtan, 100 mıllıon gektar jerdi 18 mıllıon turǵynǵa bólsek, árqaısysyna shamamen 5,5 gektardan týra keledi. Demek, jer satylatyn jaǵdaıda osy shekten asýǵa bolmaıdy. Onyń ústine halyq sany bir deńgeıde turmaıdy ǵoı, Elbasy jaqyn jyldarda turǵyndar sanyn 20 mıllıonǵa jetkizý mejesin qoıdy. Máńgilik El bolýǵa umtylýdamyz!
Sondyqtan muny jeti ǵana emes, jetpis ret ólshep, asyqpaı, aptyqpaı, dúrlikpeı, daýryqpaı Ata Zań negizinde, bizdiń basty ustanymymyz – El birligi, Jer bútindigi, búgingi ulttyq ıdeıamyz – Máńgilik El bolý turǵysynan, qazaqtyń menshiginde máńgilikke qalatyn, máńgilikke sol Eldiń ıgiligine jarap, táýelsizdiktiń negizi – onyń ekonomıkalyq, ulttyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý turǵysynan sheshýimiz kerek. Jerdi jekemenshikke satsaq, tek zaýyt, fabrıka, óńdeý kásiporyndaryn, qyzmet kórsetý nysandaryn, áleýmettik nysandar salamyn deıtin Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattaryna ǵana 5 gektardan aspaıtyn mólsherde satýǵa bolady dep oılaımyn. Al, jaıylym, shabyndyq jerlerdi, sý qoımalary ornalasqan aýmaqtardy, qazba baılyq kenishterin satýǵa múlde tyıym salý kerek. Investısııa salamyn deýshiler bolsa, onda da tek Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattaryna, jerdi emes, tek belgili bir merzimge onyń belgili bir kólemin paıdalaný quqyǵyn ǵana satýǵa bolady dep esepteımin.
Sondaı-aq, jerdi satyp alǵan jeke adamdar nemese jalǵa alǵan ujymdar osy ustanym negizinde Ata Zańnyń 6-bap, 2-tarmaǵynda aıtylǵan: «Menshik mindet júkteıdi, ony paıdalaný sonymen qatar qoǵam ıgiligine de qyzmet etýge tıis» degen konstıtýsııalyq talap negizinde belgili mólsherdegi adamdy jumyspen, sol arqyly tabyspen qamtamasyz etýi tıis. Aıtalyq, ár adamǵa 5 gektardan keledi, ár otbasynda – ortasha 5 adam, onyń asyraýshysy 1 adam desek, 5-ti 5-ke kóbeıtsek 25-ke teń bolady. Demek, jer ıelenýshi ár 25 gektar jer úshin kem degende 1 adamdy jumyspen qamtýǵa mindetti bolýy tıis. Sonda aýyldaǵy, tipti qaladaǵy jumyssyzdyq ta óz-ózinen joǵalady. Esterińizde bolsa, Elbasynyń «Áli adamdar jumys izdep qaladan aýylǵa barady» degen sózi bar. Bul óz kezeginde turǵyndardyń turmys jaǵdaıynyń jaqsaryp, qoǵamda áleýmettik turaqtylyqtyń jaqsarýyna ákeledi.
Al, azyp-tozyp bara jatqan jerimizdi tıimdi paıdalaný, aýyl sharýashylyǵyn damytý máselesin menińshe jerdi satpaı-aq sheshýge bolady.
1.Memleket-jekemenshik áriptestigi negizinde jerdi jalǵa berý arqyly usaq jeke jáne sharýa qojalyqtaryn irilendirip, aýylsharýashylyq óndiristik kooperatıvterin uıymdastyrý, aýyldyq jerlerde óńdeý ónerkásibin damytý, sonyń ishinde eksportqa baǵyttalǵan ónim óndirýdi qolǵa alý arqyly jumys oryndaryn eselep kóbeıtý;
2.Aýyl sharýashylyǵyna jeńildikpen bólinip jatqan mıllıardtaǵan qarjynyń dıqan-sharýalarǵa tolyq jetýin qatań qamtamasyz etip, tıimdi ıgerilýin (al bizde jetpegenimen turmaı, trıllıondaǵan teńgeniń ıgerilmeı jatqany keshe ǵana Parlamenttiń birlesken otyrysynda aıtyldy), jańadan qurylyp jatqan kooperatıvterdiń jedel aıaqqa turýyna memlekettik yqpal etý, aýyl sharýashylyǵynda óndiriletin azyq-túlik ónimderin tıimdi baǵada, deldaldarsyz turaqty ótkizý júıesin qurý;
3.Aýylsharýashylyq maqsattaǵy jerlerdiń kadastrlyq qunyn birneshe ese, al sýarmaly jáne basqa da egistik jerlerden alynatyn salyq kólemin keminde on ese kóterip, qazynaǵa túsetin kiristi kúrt kóbeıtý;
4.Aýyl turǵyndaryn, basqa da azamattardy egin salý, kókónis ósirý, mal sharýashylyǵymen, óńdeý ónerkásibimen aınalysyp, agrokásipkerlikke qulshyndyratyn pármendi aqparattyq nasıhat júrgizý, 5-6 paıyzdan aspaıtyn jeńil nesıe, tıimdi demeýqarjymen qamtamasyz etý;
5.Aýyl sharýashylyǵyna qajetti mamandardy kolledjderde tegin oqytyp, joǵary oqý oryndaryna bólinetin granttardy kóbeıtý, joǵary synyp oqýshylary men stýdentterdiń eńbek otrıadtaryn uıymdastyrý arqyly óskeleń urpaqty eńbekke baýlý, aýyldyq jerlerde eńbek etýge, básekege qabiletti, ekologııalyq taza azyq-túlik ónimderin óndirýge yntalandyrý.
Bulardyń barlyǵy Elbasy alǵa qoıǵan keshendi mindetterdi – Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyn qurý, orta jáne shaǵyn kásipkerlikti damytý, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý, eń damyǵan 30 eldiń qatarynan oryn alý, jumyssyzdyqty joıý, qoǵamdaǵy turaqtylyqty, azamattardyń bılikke degen senimin nyǵaıtý, túptep kelgende táýelsizdikti tuǵyrly etip, Máńgilik El bolýdy kózdegen eń uly muratymyzǵa jetýdiń berik negizderin qalaıtyny sózsiz!
Qutmaǵambet QONYSBAI,
mádenıet qaıratkeri