Antalııa. Altynjaı. Aqshýaq

Túrkııa saparynan túıgen oılar Jaqynda jýrnalıst qalamgerlerdiń bir toby Jerorta teńiziniń tolqyndary ópken áıgili Antalııa ǵajaptaryna qanyǵyp qaıtqan edik. Qytymyr qysy joq, úsh maýsymy shýaqty kóktem, bir maýsymy jaıdary jaz bolyp keletin tamasha saqı tabıǵatty táńirim tartý etken osy provınsııanyń týrıstik salasy men agrarlyq sektorynyń jaı-kúıimen hám keleshegimen molynan jyrǵap tanysý múmkindigin, álbette, qalt jibergen joqpyz. Bulaı bolýyn osy sapardy Antalııa aımaqtyq mádenıet jáne týrızm basqarmasynyń qoldaýymen uıymdastyrǵan osy eldegi Qazaqstan elshiligi qalap qup kórgen eken.   Osynda bolǵan kúnderde qa­ra­paıym, qatardaǵy túrkııa­lyq­tardyń da Qazaqstandy, qazaq­tar­dy birshama táýir biletinin ańǵarǵandaımyz. Soǵan qaraǵan­da bir kezdegi túrik kósh­basshysy Tur­ǵyt О́zaldyń: «Bul kúnde meni qosyp sanaǵanda Túr­kııada 65 mıllıon qazaq barmyz» degen sózi de aqıqattan asa alys emes-aý dep bir túıip qoıdyq. Aıt­sa aıtqandaı, qazirgi qarym-qatynas qazandaı qaınap jatyr. Qansha degenmen, Altaı besigin­de birge terbetilgen baýyr emes pe, qazaq balasy Túrkııada ózin erkin sezinedi. Túrikterdiń qazaq mádenıetine, jal­py Qazaq eline degen yqylasy erekshe. Túrkııa nesimen erekshe de­gen­de, álbette, Jerorta teńiziniń kún súıgen jaqutty jaǵalaýlary, jyl on eki aı derlik qumyrsqanyń ıleýin­deı qujynaǵan kýrortty demalys oryndary aýyzǵa aldymen ili­nedi. Munyń syrtynda, jany jánnatta bolǵyr prezıdent Turǵyt О́zal bastap jasatqan myńdaǵan «tútinsiz fabrıkalardy» – búkil osy týrızm ındýstrııasyn neshe túrli jemis-jıdegimen, kókónisimen, azyq-túligimen, basqadaı da ke­rek-jaraǵymen qamtamasyz et­ip turǵan aýylsharýashylyq salasy da týysqan eldiń ozyq damyǵan, úırenerlik úrdisteri kóp maqtaýly brendi sanalady. Osy oraıda, ási­rese, Túrkııanyń injý-marjany, altynjaı, aqshýaq Antalııa juldy­zy – ishki aımaqtar arasynda da, álem bo­ıynsha da mańdaı aldynda jarqyraıdy desek, áste artyq aıtqandyq emes. Osy Antalııanyń kóz jeter jer­degi atshaptyrym atyrabyn týra alaqanǵa salyp qoıǵandaı qaz-qalpynda Taqtaly taýdyń 2365 metrlik bıigi – Olımpostyń basynan tamashalaý da bir ǵajap eken. Júzdegen bes juldyzdy otel­dermen órnektelgen, jemis-jıdek, sıtrýs máýeleri, kókónis alqaptarymen kómkerilgen Anta­lııa­nyń kýrortty oazıs jazırasy bir-birimen qaptaldasa, keń qanat jaıyp jatqanyn bult qasyndaǵy bıikten sholǵanda ózgeshe áserge bó­lengenimiz de ras. Túp tamyryn Altaı men О́tikennen tartqan týys jurttyń myna jer jumaǵyndaı jeruıyq mekende el shańyraǵyn as­pandatyp kótergenine ásirese bizdiń qazaqtyń mereıleneri de shyndyq. Osyǵan oraı Qazaqstanǵa degen Antalııa ókimet oryn­da­ry­­nyń ynta-yqylasy da erekshe. Qa­zaqstan­nyń Túr­kııa­daǵy elshisi Janseıit Túı­­mebaev pen qazaqstandyq bir top jýrnalısterdiń Antalııa provınsııasynyń ýálıi Alaaddın Iýkselmen jáne týrıstik bıznes ókilderimen kezdesýi barysynda da eki el arasyndaǵy barys-kelis, baılanys dánekerlerin shırata túsý jaıy kóbirek qaýzaldy. Taraptar qos memleket kósh­basshylary den qoıýynyń arqasynda eki el arasyndaǵy qa­rym-qatynastardyń keń aýqymda damyp otyrǵandyǵyna toqtala ke­le, osy rette aıryqsha týrızm salasyn atap ótti. Jaqynda ǵana týrızm tájirıbesin úırený úshin Antalııaǵa Qazaq­stannan 60 adamdyq úlken top kelip ketipti. Álbette, bul jaqsy nyshan. Munyń syrtynda, qazirgi qarjy qyspaǵyna qaramas­tan qazaqstandyqtardyń jalpy Túr­kııa, sonyń ishinde An­ta­lııa kýrorttary men demalys aımaqtaryna qyzyǵýshylyǵy esh báseńder emes. Jerorta teńiziniń túrikke tıesili jaǵalaýlarynda jyl saıyn 200 myńnan astam otandasymyz óz demalystaryn ótkizýge yntalanyp turady. Dál búgingi tańda bul eldiń týrıstik salasy da Qazaqstannan keletin demalýshylarǵa asa be­ıildi. Muqtaj desek te bolady. An­talııa ýálıi Alaaddın Iýksel bul jaıdy ashyq aıtyp otyr. Saıası, sondaı-aq, eko­no­­mıkalyq sebepterge baılanysty, ásirese, Reseıden jáne Eýropanyń bir­qatar elderinen keletin týrıster sanynyń kemýi baıqalǵany da barshaǵa málim. (Osydan az ýaqyt ótkende Elbasynyń aralasýymen Túrkııa-Reseı basshylyǵy túsinistik taýyp, týrıstik arna qaıta ashyla bastaǵanyn eske salamyz – Q.A.) Ýálıdiń aıtýyna qaraǵanda, bıyl óńirdiń demalys aımaqtary 800 myń shamasynda adam qabyldaı alady. Jumys istep turǵan 500 qonaq úıdiń 400-den astamynyń besjuldyzdy mártebesi bar. Sonymen qatar, sońǵy ýaqyt­tarda Antalııada emdik týrızm de aıtarlyqtaı damyp kele jat­qan kórinedi. Meıli qandaı jaǵdaıda bolsyn, demalýshynyń densaýlyǵyn saýyqtyrýǵa, olardy sapaly medısınalyq qyzmetpen qamtamasyz etýge basymdyq beri­ledi. Onyń ústine, bul jumystyń aıasyna memlekettik mekemelermen qatar jekemenshik medısınalyq kásiporyndar da tartylǵan. Halyq­aralyq Remed Assistance servıstik medısınalyq kompanııa ókili doktor Nýrı Azızdiń sózine júginsek, kompanııa barlyq qajetti qyzmetterdi táýlik boıy úzilissiz rejimde alýǵa kómektesedi, árbir jaǵ­daı­dyń jeke ereksheligine saı sheshim tabady. – Biz emdeýdi uıymdastyrýǵa mamandanǵanbyz, – deıdi doktor Nýrı Azız, – mysaly, Qa­ra teńizdegi kemeden telefon soǵyp, shuǵyl medısınalyq kó­mek kórsetýdi suraýy múmkin. Ondaı kómekti uıymdastyrǵanda biz katerlerdi, tikushaqtardy, ushaqtardy paıdalanyp, naýqas­tardy tikeleı emdeý ornyna jedel jetkizemiz. Antalııa jaǵalaýlaryn álem­degi eń taza teńiz sýy shaıyp jatyr. Aýa raıynyń qolaılylyǵy sondaı, sýǵa túsý maýsymy mun­da erte kóktemnen qara kúzge deıin sozylady. Sońǵy jyldary týrızmniń ańshylyq, qysqy sport túrleri, golf, jaıaý serýen, alpınızm, medısınalyq jáne iskerlik týrızm sııaqty salalary qarqyndy damý ústinde. Iskerlik týrızm degende, tolyp jatqan túrli konferensııalar men forýmdardy uıymdastyrýshylar altynjaı da aqshýaq Antalııany qalaıdy eken. Aıtqandaı, ót­ken jyldyń qarashasynda G20 sammıti de osynaý elderdiń birin­shi basshylarynyń qatysýy­men naq osynda ótken bolatyn. Joǵaryda atalǵan týrıstik baǵyt­tardyń bári jyl boıy toqtaý­syz júredi. Jerorta teńizi jaǵalaýynyń jumsaq klımaty men búkil óńirdegi týrızmniń joǵary deńgeıi osyǵan ıgi yq­palyn tıgizýde. Jazdyń ystyq maýsymynda kúnge kúıip, sýǵa shomylýdy súıetin jaǵajaı jankúıerleri jyl qustaryndaı jyrtylyp aıyrylsa, qys aılarynda mundaǵy eki myńdaı lagerdegi fýtbol alańdaryn Eýropa men TMD elderiniń, sonyń ishinde Qazaqstannyń da fýtbol klýbtary ózderiniń súıikti jattyǵý ornyna aınaldyrǵan. Al sońǵy jyldary golf-klýb­tardyń tutas júıesi ashylýyna baılanysty munda kásipqoı golfshiler men osynaý sport túriniń kóptegen áýesqoılary atbasyn tireýdi ádet etken. О́ńir ómiri jalǵyz týrızmmen tuıyqtalady desek qatelesemiz. Sebebi, Antalııanyń ishki áleýeti óte joǵary. Kásip júrgizýge de, ómir súrýge de qolaıly. 80 myń sheteldiktiń osy qut mekende qonystanyp, tolaıym tirlik keship jatqandyǵy osyny aıǵaqtasa kerek. Al sol Antalııadan baq-bereke tapqandardyń teń jarymy orys­tar, qalǵany nemister, skandınavtar, aǵylshyndar desek, oǵan da myna jahandaný zamanynda áste tań qalýǵa bolmas. Atyraptyń tabıǵaty men jaǵyrapııalyq jaǵdaıy munda aýyl sharýashylyǵyn tabys­ty órkendetýge jol ashqan. Antalııa búgingi tańda sapaly ári ekologııalyq turǵydan taza aýylsharýashylyq ónimderin óndirýdiń mańyzdy ortalyǵy bolyp tabylady. Pro­vınsııa basshysynyń aıtýynsha, óńir ekonomıkasy úshin agrarlyq sektordyń mańyzy týrızmnen bir kem emes. О́ıtkeni, óńir aýmaǵynyń 20 paıyzyn, biz Taqtaly taýdyń basynan sholyp kórgenimizdeı, aýylsharýashylyq maqsatyndaǵy jerler – shabyndyqtar, qunarly alqaptar, ormandar, jaıylymdar alyp jatyr. Kópten-kóp jylyjaılar ónimdi jyl on eki aı boıy ósirip jınaýǵa múmkindik beredi. Sóıtip, osy ara­dan máýeli jemister men kókónister Túrkııanyń basqa aýdandaryna tynymsyz jóneltilip jatady, sondaı-aq, eksportqa shyǵarylady. О́ńirdiń bir ózi ǵana is júzinde búkil Túrkııany kókónis-jemispen, aıtalyq, apel­sınmen qamtamasyz etip qana qoımaı, munyń syrtynda 500 mln. dollar kóleminde basqa elderge, sonyń ishinde Qazaqstanǵa da eksporttaýy bul salanyń áleýetin aıqyn tanytqandaı. Týrızmmen jáne agrarlyq sektormen qatar ónerkásip te damý ústinde. Búginde Antalııada 200-ge jýyq iri ónerkásip oryndary tirkelgen. Olardan basqa, shaǵyn kompanııalardyń basyn qosyp shoǵyrlandyrǵan 11 ónerkásip aımaǵy jumys isteıdi. Mysaly, sońǵy jyldary ómir talaby men suranysqa saı ónerkásiptiń keleshegi keń jańa salasy – ıahta jasaý ózindik órnekpen damı bas­tady. Qazir Antalııada baǵasy mıllıon dollarlyq jáne odan da joǵary, elıta klasty tamasha ıahtalardyń tamsandyryp tańdaı qaqtyrarlyq nesheme túri jasalýda. Ony biz teńiz jaǵasyndaǵy aılaq-marınalarda kózben kórip, qolmen ustap, shyn kóńilden súıindik. Teńiz aıdynynda júzip júretin qonaqúı degenge de syıymdy.  Bul ıahtalar bas­qalarmen salystyrǵanda ári arzan, ári injý-marjan bolǵandyqtan, Eýropa naryǵyna da ótimdi kórinedi. Sońǵy kezde osy salanyń qarqyn alyp damı túsýine Túrkııadaǵy ıahtalyq ser­ýen­niń tanymaldyǵy ǵana emes, qolaıly salyq rejimi, arzan ju­mys kúshi jáne osy oraıdaǵy mamandardyń joǵary biliktiligi sııaqty tolyp jatqan basqa faktorlar da az áser etip otyrǵan joq. О́nerkásiptiń osy jáne basqa salalaryn keleshekte órisin ashyp damytýǵa jáne shetel bıznesmenderin tartýǵa septesetin erkin saýdanyń erekshe aımaǵy jumys isteıdi. Birqatar kásiporyndarda, me­kemelerde, Jerorta teńizi jaǵa­laýyndaǵy álemge tanymal qonaq úılerde bolǵanda osy jaılarǵa qanyǵyp, senimimiz bekı tústi. Antalııa kýrort-qala­synyń da kózdi arbap, kóńildi súıindirgen qyzyqtary óz aldyna. Bul degenińiz tek kók teńizben qoltyqtasqan haýyzdy qonaq úıler, oıyn-saýyqqa toly kóńildi jaǵajaılar, ár elderden kelgen myń san demalýshylar ǵana emes, Antalııa – tarıh, Antalııa – tanym. Osynda ejelgi grek máde­nıetiniń aıshyqty tańbalary men Rım ımperııasy dáýiriniń belgi-izderin saqtaǵan kóne jádiger, sáýlet eskertkishteri jaqyndap barsańyz nebir shejire syrlardy sherte jónelgendeı. Qalanyń qaq ortasyndaǵy eski shahardyń buralańdaǵan tar kóshe­lerimen kele jatyrmyz. Ádemi dúkender, aǵash úıler, tozyǵy jetken meshit­ter. Teńiz jaǵasyn oraı turǵyzylǵan qamal-qalanyń bıik qorǵany. Kóne men jańa qabysyp qatar tur. Kókirek kózi ashyq, zerdeli týrısterdi ashyq aspan astyndaǵy osynaý tarıhı jádigerler erekshe qyzyqtyrady. Bulardyń birsypyrasy myń jyldyń arysynda boı túzep dáýirlegen, al bir bóligi HIII ǵasyrda seljuq sultany Aladdın Keıqýat basyp alǵannan keıin paıda bolǵan. Mine, qazir osy ara qyj-qyj qaınaǵan ómir, týrıstik marshrýttyń alǵy shebi. Kóne qorǵandardyń eteginde kún sáýlesi quıylǵan, qumynan shıpa buıyrǵan sabat jaǵajaı. Jaǵadan qol sozym aıdynda neshe túrli qaıyq, katerler, jelkendi júzý quraldary dýmandata júzip ótip bara jatady. Jalpy, qalada týrıs­ter men tynyǵýshylarǵa qyz­met kórsetetin mundaı aılaq­tar kóp-aq. Antalııa ereksheligin tanytar taǵy bir derekterge zer sal­saq, bul óńirdegi jaǵajaılar 640 shaqyrymǵa sozyla qanat jaıyp jatyr. Halqynyń sany 2 mıllıon 300 myń shamasynda. Al endi osyndaı ǵana jerdegi 500 meımanhananyń 21-i álemdegi eń úzdik 100 otel­diń ishinde. Antalııadaǵy búkil meı­manhanalarǵa bir túnde 650 myń adamnyń qonyp shyǵýyna jaǵdaı jasalǵan. Ár kún saıyn kýrortty qalaǵa 180 myń adam júzdegen ushaqtarmen kelip qonyp jaıǵasyp jatady. 170 myńdaı adam ushyp ketedi. Kúnine 1000 ushaq ushyp keledi, ushyp ketedi. Búkil Azııa, Eýropa, Afrıkanyń 58 elinen 302 qalamen tikeleı áýe qatynasy ornaǵan. Qashyqtyqty ushaq jyldamdyǵymen eseptesek, 2-4 saǵattyq aralyqtaǵy Túr­kııany qorshap jatqan aımaqta 2 mıllıardtan astam adam turady eken. Sonyń árbiri túrik kárdashtar úshin yqtımal týrıster. Olaı bolsa, munda dem­alýǵa Fransııa, Germanııa, Anglııa sııaqty elderden kóbirek keledi. Fransýzdardyń bir bólek, aǵylshyndardyń bir bólek dem­alysyn ótkizýdi unatatyn aı­maqtary bar. Túrikter sońǵy kezde týrızm naryǵyna Úndistan, arab elderin qosý jolynda jumys­tar júrgizýde. Ondaǵylar qaltaly, sapaly týrıster. Sony­men birge, Reseı týrıs­teriniń qaıtadan kele bastaýy da kóńilge toq, shúkir degiz­gendeı. Bul Anta­lııanyń álemdik deńgeıdegi týrıstik áleýetin pash etpeı me. Túrkııada sońǵy jyldarda den­­saýlyq saqtaý salasyndaǵy týrızmniń damýyna qatty mán berilip jatqandyǵyn oqyrmandar qaperine salsaq deımiz. Jerorta teńizi jaǵalaýyndaǵy Týrızmdi damytý agenttiginiń basshysy Osman beı myrza osy jaıdy qadap aıtty. О́ıtkeni, búginde jalpy Túrkııanyń, onyń ishinde, ásirese, Antalııanyń densaýlyq saqtaý mekemeleri álemdegi eń ozyq, eń úzdik apparatýramen, medısınalyq qural-jabdyq tehnıkasymen, sondaı-aq emdeý tehnologııasymen ábden jete jaraqtanǵan. О́zderindegi izdenimdik jumys­tary mol. Ári mundaǵy dıagnos­tıkalyq sharalar jáne emdeý Eýropadaǵyǵa qaraǵanda eki-úsh ese arzanǵa túsedi, sonymen birge sapaly. Antalııanyń bir ózinde ǵana 44 aýrýhana bar. Osy aýrýhanalardan 125 myń sheteldik em alǵan kórinedi. Sonyń 5146-sy emdelgen, qalǵandary tekserilgen. Biz aralap kórgen Aq teńiz ýnıversıtetiniń aýrýhanasy, Antalııanyń ǵylymı-zertteý medısınalyq kesheni álemde alǵash ret júrek pen baýyrdy aýystyrǵan tanymal mekemeler. Olardyń Almatydaǵy Asfendııarov atyndaǵy medısına ýnıversıtetimen kelisimge qol qoıyp, tyǵyz baılanys ornatýy da quptarlyq. Sonymen qatar, osyndaǵy oń tájirıbeni úırenýge Qazaqstannan onko­log, ýrolog dárigerler, áıel aýrý­larynyń mamandary 10 kún, eki aptaǵa top-tobymen kelip jat­qandyǵyn da jaqsy nyshanǵa baladyq. Bir ǵajaby, bul ıgi is, úırený múmkinshiligi túrik tarapynan qarjylandyrylyp tegin uıymdastyrylýda. Al jalpy bul úıretý, tanysý, Qazaqstanmen yntymaqtastyq úrdisin atalmysh Agenttik 3 baǵytta – densaýlyq saqtaý, týrızm jáne aýyl sharýa­shylyǵy baǵyttarynda ilkimdi júrgizýde. Olardyń Almaty, Qa­raǵandy, Shymkent sııaqty iri oblys, ortalyqtarymen áriptes­tik baılanysty jandandyra túskeni de qulaqqa jaǵymdy estildi. Álbette, osynda 23 sáýirden beri ótip jatqan, osy jyldyń 30 qazanyna deıin sozylatyn «Gúlder men balalar» atty «EKSPO-2016» týraly aıtpasaq, «Antalııa sapary jaıyndaǵy áńgimemiz tolyq bolmas edi. 112 gektar jerdi alyp jatqan EKSPO alańyn aralaǵanda úlken áserge bólendik. Antalııa jazırasynyń ósimdikter áleminiń baılyǵyna tánti bolǵandaımyz. Onyń «Bola­shaq urpaqtar úshin jasyl ómir» syılaýdy murat tutqan fılosofııasy bizdiń de janymyzǵa jaqyn ekenin uǵyndyq. Bul degenińiz ekologııa men adamzat damýynyń sabaqtas ekenin ańǵartqandaı. Osyndaǵy pash etilgen Qazaqstan pavılonyn kórip jáne mereılenip turmyz. Asyǵa kútken aldaǵy jylǵy Astana EKSPO-synyń da basty urany «Bolashaqtyń energııasy» dep órnektelip, ekeýiniń de bir izgi maqsat kózdegeni aıqyndala tústi. Antalııa men Astananyń túbi birge týystyǵy da, oı-armanynyń uqsastyǵy da osydan kórinis tap­qany qandaı ǵajap. Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan» ASTANA – YSTANBUL – ANTALIIа – ASTANA