Kaspııdiń soltústik tabanyndaǵy munaı ken oryndaryn ıgerý Qazaqstan men Reseıge ekonomıkalyq turǵydan tıimdi bolǵanymen, ekologııalyq turǵydan alańdatýshylyq týdyryp otyr. О́ıtkeni, bul teńiz aýmaǵy óte úlken ári syrtqy aǵyny joq tuıyq sý qoımasy. Sondyqtan onyń ózdiginen tazalaný qabileti basqa teńizdermen salystyrǵanda áldeqaıda tómen. Oǵan túsken qaldyqtar tez tarap kete almaıdy.
Senattyń ótken sessııadaǵy sońǵy otyrysynda 1998 jyldyń 6 shildesinde Qazaqstan men Reseı arasynda qol qoıylǵan kelisimniń hattamasyna ózgerister engizý týraly zań jobasy qabyldandy. Onda Kaspııdiń soltústigindegi Reseı sektorynda ornalasqan «Sentralnyı» ken ornyn barlaýǵa quqyq berý máselesi qarastyrylǵan. Mine, osy zań jobasyna berilgen ǵylymı saraptamanyń ózinde ken ornyn ıgerý azamattarymyzdyń taza tabıǵatta ómir súrý quqyna eleýli zııan keltirýi múmkin dep jazylǵan.
Men zań jobasy týraly baıandaǵan Energetıka mınıstriniń orynbasaryna «Kaspııden munaı óndirýdiń shekti kólemi anyqtaldy ma?» degen suraq bergenimde, ol tolymdy jaýap aıta almady. Demek, munaı óndirýdiń joǵarǵy shegi belgilenbegen. Ken oryndary sarqylǵansha munaı óndirile beredi.
Kaspııdegi kóptegen ken oryndary, sonyń ishinde soltústikte anyqtalǵan «Qurmanǵazy», «Hvalynskoe», «Sentralnoe» ken oryndary da bar, ótken ǵasyrdyń 60-shy jyldarynda tabylǵan. Alaıda, ol kezdegi óndirý tehnologııasynyń teńiz ekologııasyn saqtaý qabilettiligi tómen bolǵandyqtan KSRO munaı óndirý úderisin keıinge qaldyrǵan.
Al búgingi tehnologııa qaldyqsyz munaı óndirý múmkindigine qol jetkizdi me? Ǵalymdar men mamandardyń pikirinshe, áli tolyq qol jetkizgen joq.
Qazirgi kezde teńizden munaı óndirýdiń kesirinen onda qalǵan kóptegen aýyr metaldardyń, sonyń ishinde kadmıı men synaptyń mıkroelementteri sýda normadan 17 ese kóp kórinedi. Iran ǵalymdarynyń aıtýyna qaraǵanda, Kaspııdiń ekologııasy qazir eń tómengi qaýipti shegine jetken. Onyń 95 paıyzy Qazaqstan, Reseı, Ázerbaıjan elderiniń sektoryna jatatyn soltústik óńirde ekendigi de anyqtalyp otyr. Sondyqtan da teńizden munaı óndirýdiń shekti deńgeıin anyqtap, ekologııanyń saqtalýy úshin óndiristi tejeý kerek. Árıne, buǵan deıin teńizdiń ekologııasyn saqtaý týraly birneshe halyqaralyq qujattarǵa qol qoıyldy. Alaıda, solardyń qaýqary áli de jetkiliksiz.
Qazaqstandyq ǵalym, akademık Muftah Dıarovtyń zertteýine qaraǵanda, 1 tonna munaı óndirilgende odan 3 kılo zııandy qaldyq sý men aýaǵa taraıdy. «Teńiz-Shevroıl» kompanııasy úshinshi kezeńin qosyp, odan 36 mln. tonna jáne «Qashaǵan» kompanııasy 21 mln. tonna munaı óndirgende, tek osy eki kompanııanyń ózinen jylyna 171 myń tonna zııandy qaldyq shyǵatyn kórinedi. Bul sol jerdiń aýasyn jutyp, sýyna túsip otyrǵan óńirdegi eki oblystyń mıllıonnan astam halqynyń densaýlyǵyna zııan keltireri sózsiz.
Al teńizdiń florasy men faýnasy aıaýsyz búlinedi. Sondaı-aq, qymbat balyǵyna zııan kelip, sapasy tómendeıdi. Sondyqtan halyq arasynda jańa ken oryndarynyń ıgerilýine baılanysty alańdaýshylyq týyp otyr. Teńizdiń ekologııasyn qatty búldirip alsaq, ony qaıtyp qalpyna keltirý ońaı emes. Tehnogendik keseldermen buryn bir teńizdi qurtyp alǵanymyzdy umytpaıyq.
Osydan eki-úsh jyl buryn «Qashaǵan» ken ornynda teńizdiń túbine salynǵan qubyr jarylyp, jumysy toqtatyldy. Osy qubyrdy ornatqan kompanııanyń atqarýshy dırektory Brýno Jarden jýyrda bul iske eshkim de kináli emes, eshkimdi de jaýapqa tartýǵa bolmaıdy dep málimdeme jasady. Sonda salynýy úshin mıllıondaǵan dollar shyǵyn ketken óte qymbat ári aýqymdy qubyrdyń ekologııalyq zardabyna eshkimniń jaýap bermegeni qalaı? Qubyrdyń jarylý sebebi anyqtalý kerek edi ǵoı. «QazMunaıGaz» kompanııasynyń atynan osy birlesken kásiporynda qyzmet isteıtin mamandar nege eldiń múddesin qorǵamaı, únsiz qaldy degiń keledi. Álde olar joǵary eńbekaqy alǵandaryna ǵana máz bolyp júr me? Sonymen qatar, memlekettik tıisti organdardyń bul iske aralasyp, zańdy turǵydan nege jaýabyn suramaǵany da belgisiz.
Kaspııdiń ekologııasy ǵana emes, elimizdiń barlyq óńirlerindegi osy salanyń máselelerin estigende, Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrligin taratyp, Energetıka mınıstrligine qosqannyń tıimdiligi bolmady degendi ashyq aıtýǵa týra keledi. О́ıtkeni, bul mınıstrlik bólek bolǵanda ekologııanyń saqtalýyna baılanysty batyl ún qatyp, kúres júrgize biletin edi. Al qazir Energetıka mınıstrliginiń qurylymyna komıtet retinde engizilgen soń óziniń áriptesi, sol mınıstrliktegi munaı ónerkásibin damytý komıtetine qarsy bir aýyz sóz aıta almaı, únsiz qaldy. Sóıtip, bul qyzmettiń jumys nátıjesin halyqqa da, memleketke de, elge de, jerge de tıimsiz qylyp tastadyq. Bolashaqta osy másele eskerilip, Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrligi derbes vedomstvo bolsa eken degen tilegimiz bar. Jalpy, ekologııany saqtaý isi bir mezgildik ekonomıkalyq tıimdilikten joǵary turýy kerek. О́ıtkeni, ol ǵasyrlarǵa aparatyn máńgilik tıimdilik. Osyny umytpaıyq.
Sársenbaı EŃSEGENOV,
Senat depýtaty