«Qunanbaı» fılmi haqynda
Qazaqtyń kókjıegi munarly keń-baıtaq dalasy men kógildir aspanyna kóz salsań tańdanasyń, tamsanasyń, arbalasyń. Keńdigi men kerbez sulýlyǵyna súısinýge kóz janaryń shekteýli, jyrlaýǵa qyzyl tiliń qysqa bolatyn sátter bar. «Ústide kók aspan, astyda qara jer jaralǵanda ortasynda kisi oǵyly jaralǵan» dep babalarymyz beker aıtpaǵan. Tuńǵıyq kók aspan men Jer-Ananyń qasıetinen jaralǵan Turannyń urpaǵy bolǵanyńa marqaıasyń.
Tabıǵattyń tańǵajaıyp syryn qarshadaıynan baǵyp ósken Shyńǵystaýdyń shynjyr balaq, shubar tós qyran sermendesi, taý tulǵa – Qunanbaı bolsa, aınalasyna toptasqan qalyń alash aspan men jerdiń arasynda mańyp ushqan aq bulttar tárizdi seziledi keıde. Qaz-baýyr bulttaı qalyqtap kóshken qaýym eli aǵa sultannyń janyna saıa seýip, kóleńkesimen qorǵaıdy, nóserin tókse kókoraı balaýsa ósip-ónedi, jaıqalyp jemisin beredi, keı mezette, jaı oınatyp, qara bulttaı basyna úıirile ketedi.
Biz «Qunanbaı» fılminiń bastalǵan tusyndaǵy aǵa sultannyń – basty róldegi Doshan Joljaqsynovtyń atyrapqa kóz jiberip tolǵanyp turǵan sátinen osyndaı oı túıdik. Darqan dala tósinde aqshańqan úıler tigilgen. Barlyq pen baılyqty pash etip, óńkeı bir kelisti de kelbetti qazaqtar aǵa sultannyń aýylyna bettep keledi. Qunanbaı olardy ıyǵynda epoleti bar, etegi jyryq sándi kók shapan kıip, moınyndaǵy aǵa sultan ekenin meńzeıtin medalony bar jáne sol jaǵynda qaıqy qylyshy beline ilinip, sapta turǵandaı saltanatpen qarsy alady. Ol Baraq bastaǵan óńkeı bir ıgi jaqsylardyń aldynda esep bereıin dep turǵan joq, ákesi О́skenbaıdyń asyna jınalǵan jurttyń jaqsy sózin estimek edi. Alaıda, kók aspannyń erke de erkin bulty sııaqty Baraq sultan Qunanbaıdyń myna turysyna burshaqtaı qatqyl sózin ashyq aspannyń astynda turyp-aq tóbesine tóge salýdan taıynbaıdy. Baraq: «Esensiń be, Qunanbaı? Jaýǵa baratyndaı jasanyp apsyń ǵoı!» degende aınaladaǵy el dý kúledi. Qaraly tý ilingen qaraly aýylǵa aıbynyn kórsete kelgen Baraqqa aǵa sultan lám demeı sózden tosylady. Parasatty Zere áje analyq bazynasyn aıtady: «Ekeýiń tatý bolsańdar, qatyn jesir, bala jetim qalmas edi ǵoı!» dep. Osy analyq ósıet qaza ústinde qazaq dalasynyń qos kókjalyna jaıdan-jaı eskertilgen joq... Qunanbaı ákesin bir jyl joqtaǵan aıaýly jeńgelerine óz tarapynan alǵysyn aıtyp, aq úıdiń beldeýine ilingen qaraly týdy ortasynan qaq bólip syndyryp, otqa tastaıdy. Budan soń fılmde birneshe ret qaıtalanyp kórinis tabatyn óńsheń qaraker, tobylǵy tory arǵymaqtardyń jer tarpyp shapqan sulý shabysy, sýyt shabysy kameralyq baıaýlatý ádisimen aıaqtaryn ásem tastap, maǵynaǵa toly mánerimen qara jerdiń qyrtysyn qazyp shapqany – qazaq balasynyń at ústindegi ómirine, sondaı-aq Qunanbaıdyń attan túspeı bılik etken tartysqa toly el basqarǵan jyldaryn ısharamen bergeni kınogerdiń sheberligi. Rejıssýra men operatorlyq eńbektiń jemisi osyndaı sátti fragmentterden mol kórinedi. Mundaı sátti kórinister, sımvolıkalyq ısharalar fılmde az emes.
Qazaq ómirinde mańyzdy mánge ıe qasıetti as saltynan kórinisterdi berýi degdarlyq pen márttiktiń, ata-baba jolyn syılaýdyń aıshyqty belgisindeı. Astyń syı-kádesin, jol-jorasyn romannan oqyǵanymyz bolmasa, dál mundaı kelisti túrde eshqandaı fılmnen kórmegen ekenbiz, sol sebepten kóz aldymyzǵa elestetý de ońaı soqpas. Al mynadaı keń aýqymdaǵy kórinister kórermendi tebirentip, sol astyń qaq ortasynda óziń de birge júrgendeı áserlenesiń, atalar rýhymen bir mezet syrlasqandaı bolasyń, taǵylym túıesiń. Jorǵa minip tabaq tartatyn lypyldap turǵan daıashylar, astaý toly kádeli as etnografııalyq dáldikpen beınelengen. Dastarqan basynda Tontaıdyń bir ázil sózin suńǵyla Qunanbaı óz bedelin nyǵaıta túsý úshin, ásirese, manaǵy Baraqtyń aıtqanyna qarymta jaýap sııaqty ǵyp, astyrtyn paıdalanady. «Áı, Tontaı, sen syrtymnan Qunanbaı «mergen» dep kelemej ǵyp júr deıdi ǵoı? Kózimniń kemistigin aıtqanyń ba? Tap osy jerde jonyńnan taspa tildirsem bola ma?» dep óziniń aıbynymen ol beısharany qaltyratyp qana qoımaı, osy tóńirektegi qańqý sózdi birjola tyıyp tastaý úshin janyndaǵylardy jasqap, eskerte sóıleıdi. Al Tontaı bolsa, baıaǵy Qońqaı qusap, Qurannyń emes, Qunanbaıdyń bedelin dáripteı jóneledi. «Mergen» degen qalmaqtyń aıtqany bolyp, atqany tıip jatatyn sheshen, dana adamdaryna baılanysty aıtylǵan sóz dep, onysyn jaýgershilikte qalmaqtan túsken keıýananyń ýájimen dáleldeıdi. Osy jaýaptyń negizgi astary – alty alashtan jınalǵan ıgi-jaqsylarǵa Qunanbaıdyń dárejesi men dárgeıi múltiksiz oqtaı túzý, bıligi týra ekenin tuspaldaý. Sóıtse de, han tuqymy Baraq: «Áı, Qunanbaı, aıaqtyǵa sóz bermeýshi eń, áne, shanshardyń qýynan jeńildiń» dep taǵy da qaradan han bolǵan aǵa sultandy dúıim jurttyń kózinshe kúlki etedi. Baraq sultan Tontaıǵa eńbegin sol jerde tólep, quldyq urǵan halyqtyń (Tontaı da halyq qoı) tabaǵyna Qunanbaıdy tabalaǵandaı aqsha tastaıdy, mine, eliń osy, onyń da kómeıi bar degendeı ısharamen, basqalar ony qaıtalaıdy.
Jalpy, Baraq sultan men Qunanbaı obrazy qarama-qarsy berilip, bir-biriniń qasıetterin asha túsýge utymdy paıdalanylǵan. Bul epızodta Qunanbaı ishine bir nárseni túıip qoıdy: qarashasynyń ózine degen nıeti durys eken. Bedeli men ataǵy, aqyly men sheshendigi áıteýir artqy kúnge shyn qalatyn bolsa, tegi sony jetkizetin osy qarapaıym adamdar – tontaılar sııaqty halyq qoı, al Baraqtarmen úzeńgi baýy úzilgen jerge deıin barýǵa Qarqaraly okrýginiń aǵa sultany, qaradan shyǵyp han atanǵan Qunanbaıdyń jalǵyz kózi kámil jetedi. Taǵdyr oǵan tarıhtyń almaǵaıyp alasapyran kezinde aq pen qarany sapyryp almasyn dep, qos qarashyǵynyń birin ǵana qaldyrǵany kezdeısoq emes tárizdi. Osyny, ásirese, ádilettiń aýyr soqpaǵyn kóp jaǵdaıdy kókirek kózimen bajaılaǵan Qunanbaı, handyq bılik qulap, otarshyl dáýir bastalar óliara sátte halqyn adastyrmaı qaırat qylǵan tegeýrindi tulǵa ekenin fılmdegi basty-basty jelilerde anyq tanytady. Talantty akter Doshannyń keskin-kelbeti, minez-bolmysy, qýanyshy men kúıinishi, ár taraptaǵy oqıǵalarǵa baılanysty qunanbaılyq dana sózderdi shynaıy rýhta aıta alýy – osy kınonyń basty jetistigi deýge bolady. Al onyń aınalasyndaǵy tarıhı keıipkerlerdi somdaǵan daryndy akterler oıyny da Qunanbaı obrazynyń HIH ǵasyrdaǵydaı, kórermenge qaltqysyz oralýyna zor septigin tıgizgen. Mysaly, osy fılmdegi kolorıtti obrazdar: Aıdos Bektemirov (Baraq Soltabaıuly), Nursıpat Salyqova (Zere áje), Qarakóz Súleımenova (Uljan), Tóken Aralbaev (Súıindik) pen Sekerbek Jabyqbaev (Baısal). Osy rólder qazaq kınosynyń sońǵy jyldardaǵy aıta qalarlyq jetistigi. Basy artyq shubalańqy sýretter men sózderden ada, árbir kórinis, árbir epızod negizgi altyn arqaýdan aýytqymaı, bir ǵana Qunanbaıdyń tóńiregine sonshalyqty sheber ornalasqany kórermenge rýhanı rahat syılaıdy. Munyń kóptegen sebepteri bar. Dáldikpen kórsetilgen detaldar, keńistiktiń ár qyrynan túsirilýi, akterlerdiń túr-tulǵasy, ulttyq naqyshy baı kıim-keshekter, qaı jaǵynan qarasań da men qazaqpyn dep turǵan fılmdegi barlyq asyl buıymdar: úıler (orda, jolym úı, qos), ydys-aıaqtar, saltanatqa baı qazaq turmysynyń aınasy deýge bolady. Al eń negizgi altyn arqaý – osy kınonyń mazmunynda.
Jazýshy Talasbek Ásemqulov pen Doshan Joljaqsynovtyń kınossenarııi jeńil-jelpi áńgimelerden irgesin aýlaq salǵan eken. Ondaǵy árbir sóz ben árbir oqıǵanyń bári de el ıesi, qazaqtyń bodan kezinde bılik ustaǵan birtýar qaıratkeri Qunanbaıdyń tulǵasyn ashatyn bolǵandyqtan, ári sol ýaqyttaǵy onymen úzeńgiles ómir súrgen barlyq kóptegen ataqty adamdardyń ómirine jaryǵyn túsiretini sebepti fılmniń ssenarııi asa úlken jaýapkershilikpen jazylypty. Sondaı-aq, qazaqtyń bolashaq uly aqyny – Abaıdyń ákesi kim edi desek, ol osy kınoda joǵarǵy deńgeıde kóringen. Bizdiń urpaq Abaıdy ardaqtaıdy. Alaıda, odan burynǵy dáýir qarańǵy ma? Abaıdyń ákesi qatygez feodal dáýiriniń tejeýsiz ámirshisi me? Osyndaı keptegi keńestik kezeńdegi syńarjaq túsinikke bul fılm sáýle syzdyqtatyp, kórermenniń kókjıegin keńitip, jas býynǵa qazaqtyń arǵy tarıhynan syr usynǵan tartymdy ekran ónimi boldy dep aıta alamyz. Abaı týraly burynǵy shyǵarmalarda ana obrazy árdaıym alǵa shyǵyp kelgen. Bul fılmde qazaq ómirindegi dana áke beınesi somdalyp, kórermendi qýanyshqa bóledi. Biz kúdiksiz Qunanbaıdyń tarıhı tulǵasyn osyndaı baı mazmunda jazyp shyqqan kórkem kınossenarııdi alǵash kórip otyrmyz jáne tutastaı onyń ómirin keń qamtyǵan fılm de osy ekenine daý bolmaýǵa tıis. Álbette, ártúrli oqıǵalar men tarıhı ahýaldarǵa baılanysty «anaý olaı edi» deıtin kóptegen pikir alýandyǵy bola beredi, biraq mundaı usaq-túıek lebizderdiń «Qunanbaı» fılminiń jetken jetistigi turǵysynan teksergende mańyzy shamaly. Eń bastysy, sátti rejıssýra, kótergen júgi tarıhı jaǵynan salmaqty mazmundy ssenarıı, ábjil operatorlyq sheberlik, sosyn kınonyń altyn ózegindegi nysanaly maqsattyń sheberlikpen oryndalǵany qundy dep sanaımyz.
Fılmde úsh úlken jeli bar. Olar: Qodar men Qamqa oqıǵasy, Qun daýy (Sálmen baıdyń ólimi), Qunanbaıdyń túrmedegi kezeńi. Al Oıke sal, bıler soty, Qodar men Qamqanyń óltirilýi, Túsiptiń jer suraýy, Sarybaıdy atqa súıretý, ıtjekkenge aıdalǵandar, sonymen qatar, at báıgesi, as kezindegi arýdyń taılaq tartý salty, ánshi-kúıshi, bıshi men jyrshy, jalpy etnografııalyq kartınalar osy úsh jeliniń boıynda sheberlikpen jymdasyp órbıdi. Barlyq oqıǵa Qunanbaıdyń qoǵamdyq qyzmetimen tyǵyz baılanysta kórinip, onyń tarıhı oryny, adamı-kisilik bolmysy, azamattyq tulǵasynyń jarqyrap jan-jaqty ashylýyna qyzmet etken. Fılmniń sıýjettik jelisi birinen-biri sapalyq deńgeıde udaıy ósip, qaryshtap, ózara baılanys, tartys ulǵaıyp, sharyqtaý shegine deıin kóterilip kep, eń aqyrynda óziniń uly sheshimine qol jetkizedi. Biz fılmniń sońynda bylaıǵy ómirde teketiresip júrgenimen, qıyn-qystaý sátte birin-biri satpaı, el birligin ardaqtaǵan Baraq pen Qunanbaıdyń uly dostyǵyna kýá bolamyz. Osylaısha básekeles eki tulǵanyń birin-biri qorǵaǵany, tize qosyp, bilek biriktirgeni dushpanǵa aldyrmaıtyn qamal bolyp, Qunanbaıdyń Sibirge aıdalmaı aman qalýyna sebep bolǵany kórkem shyndyq aıasynda ádemi ádiptelip, kórermendi aýyzbirshilikke úndep, jas urpaqqa tereń taǵylym beredi.
Dala syrttany Qunanbaı babalardyń uly jarǵy, ádet-ǵuryp zańy boıynsha eldi at ústinde bılegeni, qamshymen basqarǵany fılmde kóptegen tamasha epızodtar arqyly meńzeledi. Áıtkenmen, Ánet baba, Keńgirbaı bıden jetken bul uly dáýir Qunanbaımen aıaqtalyp, túıindelmek. Endi eldi oqý-bilimmen basqaratyn jańa zaman týady. Fılm sońynda attan túsken jaıaý Qunanbaı sony ıshara etkendeı. Áke men balanyń daladaǵy qudaıdyń úıi – munaraly meshit-medresege qaraı qadam basqan sátin osylaı paıymdadyq. Qunanbaı jalamen aıdalyp bara jatqanda atqa minip, artynan qoshtasqaly kelgen Zere ana ulynyń moınyna qasıetti tumar taqqan bolatyn. Endi osy tumardy Qunanbaı óz qolymen bala Abaıdyń moınyna taǵady da: «Men alashtyń atyn jetektep ákep kermege baıladym, sheshilmesteı. Men alashtyń naızasyn beldeýge qystyrdym, alynbastaı etip. Sodan soń quzdyń shetine osy qujyrany saldym», dep ony úlken jolǵa, ımandylyq pen ǵylymnyń qyrqasyna qaraı shyǵaryp salady. Abaı: «Nege, áke! Quzdyń shetine?!» degende, Qunanbaı: «A, balam, ol seniń endigi sheshetin jumbaǵyń!» deıdi.
Kınoroman Abaı ómiriniń bastalýyna deıin Qunanbaı ózi tap bolǵan kúrdeli zamannyń kúrmeýli jumbaǵyn shıelenistirmeı qalaı sheshkenin nanymdy sýretteıdi. Kórkemdik ıirimder arqyly «Qunanbaı» fılmi qazaq kınosyn jańa beleske kótergen kezeńdik týyndy boldy dep tolyq aıta alamyz. Jas Abaıdyń taǵdyry qalaı boldy, ol barshamyzǵa «Abaı jolynan» maǵlum emes pe?! Al dala shonjary, sonaý Tonykókten jalǵasqan abyz-bıdiń sońǵy tuıaǵy, uly Abaıdy ómirge keltirgen Qunanbaı áke beınesi barsha jaýhar qasıetimen, ónege-ósıetimen táýelsiz urpaqqa ekran arqyly jetýi qazaq óneriniń kórkemdik shuraıǵa taǵy da sony soqpaq salǵanynyń aıqyn aıǵaǵy.
Bul kınonyń qansha qarjyǵa túskenin biz bilmeımiz (munsyz kıno túsirilmeıdi, ssenarıı myń jerden jaqsy bolsa da), alaıda, álemdik kınematograftyń barlyq múmkindigin de, tájirıbesin de ózderine utymdy paıdalanyp, qazaq kınosyn taǵy bir sapalyq deńgeıge shyǵara alǵan rejısserlik, akterlik, operatorlyq, ssenarııstik, t.s.s. barlyq eńbekti baǵalaýǵa, kórermender atynan alǵys aıtýǵa tıispiz. «Qunanbaı» fılmi tek kommersııalyq tabysty kózdep túsirilmegeni anyq. Sebebi, osy fılmdi kórý men taldaýdyń aıyrmashylyǵy bar. Mazmunyna, sondaı-aq búkil kınodaǵy oqıǵalarǵa qarap otyrsańyz, aıtar sóziń budan da kóp bolmasa, az emesteı seziledi. Aıtýǵa turarlyq qıynnan qıystyrylǵan sıtýasııalar, sátti epızodtar qanshama! Biz osy turǵydan som shyǵarma «Qunanbaıdy» kınoroman dep baǵalap otyrmyz.
Bul kıno qazirgi qazaq kınematografııasynyń sózsiz úlken tabysy. Qazaq ómir-turmysyn bilgisi keletin qaı elge de ımenbeı kórsetýge laıyqty. Ásirese, ózimiz únemi qaıtalap kórýge tıispiz, óıtkeni, bul tamasha týyndydan urpaqtyń alatyn nári, tálim-tárbıesi, sabaǵy az emes. Sondyqtan da qalyń oqyrmannyń kókeıinen shyqqan osy bir kıno álemindegi kemel shyǵarmanyń Memlekettik syılyqqa usynylǵany óte durys bolǵan. Tereń tolǵanystan týǵan bul týyndy ol mártebege ábden laıyq.
Nesipbek AITULY,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty