Energetıkalyq táýelsizdik pen ekologııalyq qaýipsizdik máselesi kún tártibinde. Osy oraıda Atom energııasy jónindegi agenttik, Atomdyq qadaǵalaý men baqylaý komıtetiniń tóraǵasy Darhan Álıakparovpen radıasııalyq fobııanyń tabıǵaty, ıadrolyq nysannyń senimdiligi men kúndelikti ómirdegi sáýlelený deńgeıi týraly áńgimelestik.
– Darhan Jumataıuly áńgimeni halyq arasyndaǵy úreıden bastasaq. Radıofobııa degen ne ári onyń áleýmettik saldary qandaı? Bul qubylystyń tamyry nelikten sonshalyqty tereń?
– Radıofobııa – radıasııa men ıadrolyq tehnologııalarǵa qatysty týyndaıtyn, naqty qaýippen múlde sáıkes kelmeıtin shamadan tys qorqynysh. Bizdiń elde bul jáı ǵana ǵylymı másele emes, tarıhı astary bar kúrdeli qubylysqa aınaldy. Kópjyldyq ıadrolyq synaqtar halyq sanasynda óshpes iz qaldyryp, kez kelgen uqsas jobaǵa sezikpen qaraýdy qalyptastyrdy. Buǵan qosa, Chernobyl men Fýkýsımadaǵy oqıǵalar týraly aqparattar úreıdi údete tústi.
Alaıda qazirgi zertteýler radıasııadan seskený kóbine negizsiz ekenin kórsetip otyr. Máselen, Almaty irgesindegi Alataý kentindegi zertteý reaktory elý jyldan astam ýaqyt boıy eshbir kedergisiz jumys istep tur. Ondaǵy radıasııalyq deńgeı tipti megapolıstiń ortasha kórsetkishinen tómen. Sondyqtan kez kelgen máselede emosııaǵa emes, ǵylymı derek pen ashyq málimetke súıený mańyzdy.
Elimizdegi ekinshi AES Almaty oblysynda salynady
– AES-ke qatysty el arasynda jańsaq pikir qalyptasqan. Osy baǵyttaǵy negizgi faktilerdi tizip, naqty jaýap beresiz be?
– Rasynda beıbit atom tóńireginde alypqashpa áńgime az emes. Eń áýeli stansa mańynda turý densaýlyqqa qater degen túsinik ǵylymı derekke súıenbeıdi. Qalypty jumys istep turǵan AES aınalasyndaǵy qosymsha sáýlelený mólsheri jylyna 0,01 mıllızıvertten aspaıdy. Bul – adamnyń tabıǵı ortadan bir jylda alatyn 2-3 mıllızıvert tabıǵı radıasııalyq fonynyń janynda óte tómen kórsetkish. Iаǵnı tabıǵı radıasııa qorshaǵan ortada onsyz da bar, al stansa onyń deńgeıin múlde arttyrmaıdy.
Qazirgi reaktorlar «kópdeńgeıli qorǵanys» qaǵıdatyna negizdelip jasalady. Otyn tabletkasynan bastap, sırkonıı qabyq, reaktor korpýsy, qorǵanysh kontaınmenti – bári birin-biri saqtandyratyn birneshe tosqaýyldan turady. Apatty jaǵdaı týyndasa, reaksııa avtomatty túrde toqtaıdy. Mundaı aýyr apattyń bolý yqtımaldyǵy óte tómen. Qazirgi esepteýlerge súıensek, bir reaktorda mundaı jaǵdaıdyń oryn alý múmkindigi shamamen 10 mıllıon jylda bir ret kezdesedi.
Zııandy shyǵaryndylar jóninde aıtsaq, kómirmen jumys isteıtin JES bir jylda ondaǵan mln tonna kómir jaǵady. Máselen, elimizde jyl saıyn shamamen 100 mln tonnaǵa jýyq kómir tutynylady. Nátıjesinde 200 mln tonnadan astam kómirqyshqyl gazy atmosferaǵa taraıdy, buǵan qosa júzdegen myń tonna kúl men shlak jınalady. Kúl úıindileriniń kólemi jyl saıyn 15-20 mln tonnaǵa deıin jetedi. Onyń quramynda aýyr metaldar bar, jelmen taralyp, tynys joldaryna zııan keltiredi.
Al qýaty 1000 megavatt bolatyn bir AES jylyna nebári 20-25 tonna otynyn paıdalanady. Odan shyqqan paıdalanylǵan ıadrolyq otyn kólemi de sol 20-25 tonna bolady. Bul – bir jylda jaǵylǵan kómir kóleminen myńdaǵan ese az. Paıdalanylǵan otyn ashyq aýaǵa tastalmaıdy, arnaıy basseınde salqyndatylyp, qurǵaq konteınerde saqtalady nemese qaıta óńdeýge jiberiledi.
Atom stansasy kómirqyshqyl gazyn shyǵarmaıdy. Bir 1000 megavattyq blok bir jylda 6-8 mln tonna kómirqyshqyl gazynyń atmosferaǵa taralýyn tlqtatady. Bul – júzdegen myń avtokólik shyǵaryndylaryna teń kólem.
Qyzmetker qaýipsizdigi halyqaralyq talaptarǵa saı baqylanady. Ár mamannyń jeke dozımetri bolady, jyldyq ruqsat etilgen shek qatań qadaǵalanady. Stansa seısmıkalyq belsendi aımaqta da 8-9 baldyq jer silkinisine eseptelip salynady. Sý paıdalaný júıesi jabyq sıklmen jumys isteıdi, radıoaktıvti zattar syrtqa shyǵarylmaıdy.
– Elde radıasııalyq qaýipsizdik qalaı retteledi? Bul baǵytta qandaı zańdyq talap pen ólshemder bar?
– Respýblıka zańnamasynda sáýlelenýdi shekteý boıynsha qatań sheńber belgilengen. Salada jumys isteıtin maman men qarapaıym halyqqa jeke-jeke norma bar. Mamanǵa 5 jyl ishindegi ortasha mólsher jylyna 20 mıllızıvertten, al jalpy jurtqa bir mıllızıvertten aspaýy tıis. Bul ólshemder AEHA sekildi bedeldi uıymdardyń zertteýine negizdelgen. Radıasııa deńgeıin ólsheýge tek sertıfıkattalǵan arnaıy quraldar qoldanylady. Barlyq derekter tıisti mekemeler tarapynan táýlik boıy jiti baqylanady.
Prezıdent: AES-tiń aıaqtalǵanyn kútpeı jańa energııa kózderin iske qosý kerek
– Radıasııa tek óndiristik nysandarda ǵana emes, kúndelikti tirshilikte de kezdesedi degen ras pa?
– Radıasııa – biz úırengen ortanyń ajyramas bóligi. Birinshi, ǵaryshtan keletin sáýleler bar. Taýly aımaqtarda nemese ushaqpen saparlaǵanda onyń deńgeıi sál joǵarylaıdy. Ekinshi, jer qyrtysyndaǵy topyraq, granıt, kirpish sekildi materıaldarda tabıǵı elementter kezdesedi. Úshinshi, jertólelerde jınalatyn radon gazy bar. Tipti adam aǵzasynyń ózinde tabıǵı ızotoptar bolady.
Bul jerdegi basty uǵym – mólsher men ýaqyt. Radıasııalyq qaýipsizdiktiń qarapaıym erejeleri bar: ýaqytty únemdeý, qashyqtyqty saqtaý men qorǵanys kedergilerin qoldaný. Osy sharttar oryndalǵanda radıasııa adam ómirine eshbir nuqsan keltirmeıdi.
– Aqparattyq daǵdarysta qoǵam ne isteýi kerek? Jalǵan aqparat pen qaýesetke qalaı tosqaýyl qoıamyz?
– Mundaı jaǵdaıda sabyr saqtap, tek resmı aqparat kózderi men naqty ǵylymı dáıekke súıený qajet. Emosııaǵa emes, faktige negizdelgen sheshim qabyldaý mańyzdy. Mamandardyń pikirinshe, radıofobııa – aqparattyń jetkiliksizdiginen týatyn úreı. Sondyqtan ǵylymı saýattylyqty arttyrý, ashyq dıalog júrgizý men halyqqa shynaıy derekterdi ýaqtyly jetkizý ǵana bul máseleni sheshedi. Adam boıynda ústemdik alǵan úreıdi ǵylymı dálel men dáıek qana seıilte alady.
Atom energııasy tek qýat kózi ǵana emes, ol – medısınadaǵy aýrýlardy emdeý, aýyl sharýashylyǵyndaǵy ónimdilikti arttyrý men ǵylymdaǵy tyń jańalyqtardyń negizi. Beıbit atomdy ıgilikke jaratý – zaman talaby. Al onyń qaýipsizdigine zamanaýı tehnologııalar men qatań memlekettik baqylaý tolyq kepildik beredi.
Suhbattasqan Nurbaı JOLShYBAIULY