Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi Baqtyqoja Izmuhambetov: Jyr – janymnyń jalaýy, kóńilimniń qalaýy

Joǵarǵy laýazymdy tulǵalarmen kóbine el tirshiligi jóninde suhbat alyp jatamyz. Kóp jaǵdaılarda ár deńgeıdegi bıliktiń tutqasyn ustap otyrǵan azamattardyń ishki jan dúnıesi, rýhanı bitim-bolmysy, adamı qasıetteri týraly qalyń oqyrmannyń habary bola bermeıdi. Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi Baqtyqoja Izmuhambetovtiń aqynjandy azamat ekenin biletinbiz. Biraq bul jóninde jazýǵa ol kisi yńǵaı tanyta bermeıtin. Áıtse de bul joly ózinen ruqsat suraı otyryp, oblys ákimimen bolǵan syr-suhbatty oqyrmandar nazaryna usynǵandy jón kórdik. – Baqtyqoja aǵa, sizdiń óleń­de­ri­ńiz qandaı jaǵdaıda týady? Kásibı aqyn bol­maǵannan keıin arnaıy óleń jaz­baıtyn shyǵarsyz dep oı­laımyn? – Árıne. Kóp sóz sheshe almaıtyn, janyńa jáı taptyrmaıtyn jaǵdaıda bir shý­maq óleń barlyq suraqqa jaýap taýyp jatady. Áńgimemdi mysaldarmen tuzdyq­tap otyraıyn. Otbasyly bo­lyp, bas­pa­naǵa qol jetip, birimizdiń qýa­ny­shy­myz­dy birimiz rııa­syz toılaıtyn jas kezimizde ázil áńgimege renjip, bir la­ýazymdy jumystaǵy joldasym dastar­qannan tu­ryp ketti. Kóp jyldar ótken soń sol jigitpen kezdesip qalyp, birtalaı ýaqyttan beri kókeıde júrgen my­nadaı eki shýmaq óleńimdi oqydym: Dastarqannan turyp ketkeniń, Aldaǵy asty tepkeniń. Aýyrtpalyǵy aq dámniń, Moınyńa tústi tek seniń. Jyljyǵan jyldar kórsetti, Jeńgenin nıet mansapty. Júrermin talaı, jigitim, Esińe salyp sol sátti. О́leńdi estigen joldasym abdyrap, ne aı­taryn bilmeı, muńaıyp otyrǵan soń, aıaq­as­tynan mynadaı taǵy bir shý­maq týa ketti. Kóre almaı kópten, qınadyń-aý dep sókpegin. Joldasym ǵoı dep, kóńildiń kirin tókkenim, Bilemin endi, jańadan joldas taba alman, Esińde bolsyn, kelmeıdi seni jek kórgim. – Dostaryńyzǵa razy bolǵanda shy­ǵarǵan jyr joldaryńyz da bar shyǵar... Bárimizdiń basymyzdy qosyp, or­ta­myz­dyń sáni bolyp júretin Murat degen áleý­metshil dosyma qatty razy bolyp: Kinámshil, synshyl bolmadyq eldiń uldary, О́kpesiz ótti ómirdiń talaı jyldary. Amandyq tilep, jarasyp ázil-nazymyz, Bar bolǵaısyńdar Murattyń Ádı, Aldary, – degen óleń arnadym. Dostaryma arnap jazǵan mynadaı ta­ǵy bir óleń esime túsip otyr. Kópshilikti ańsaıdy eken qaısy adam, Men dostardyń arasynan jaı tabam. Aırylysarda qulazytyp kóńilim, Asyǵamyn kezdesýge qaıtadan. Keıde tabıǵat pen ýaqyttyń keıbir sát­teri túrli oılarǵa jetelep jatady. Bir­de aýylǵa bardym. Kún bata, esik al­dyn­daǵy oryndyqta otyrmyn. Aı ja­ryq. Aspandy juldyz jaýlaǵan. Tym-tyrys. Erekshe áser berer sát. Oıyma my­nadaı shýmaq oraldy. Kún keshkirip, tún oralyp, qaıtadan, Dúnıe tynysh, men de, mine, jaı tabam. Tek analar bitpeı isi júr áli, Biri as úıde, biri besik shaıqaǵan. О́leńderimniń talaıy – ekspromt. Keı-keıde óz-ózinen sýyrylyp shyǵa keletin shýmaqtar da bolady. Birde qazaqtyń ataq­­ty kompozıtory Ilıa Jaqanovtyń al­dynda inilikke salyp, aǵamnyń ánin oryndadym. Aǵamyzdyń «Jaılaýkól kesh­teri», «Edil men Jaıyq» sııaqty kóp­shilikke tanymal biraz ánderin dom­byramen aıttym. Sonda jubaıym: «Ilıa aǵanyń ánderin ózi sııaqty áýezdi aıta almaǵan soń, ol kisiniń aldynda án aıtýǵa uıalmaısyń ba?» – dep aıtyp qal­dy. Sol kezde mynadaı shýmaq týdy. Aqyndarǵa óleń oqyp, ánshilerge án aıttym. Unatpaǵan keskinderin, kóre júre talaıdyń. Dese deımin, ánshi, aqyn emespin, Aqynjandy azamatpyn, án aıtýdy qalaımyn. – Sizdiń jan-jaǵyńyzǵa dos-joldas jınaıtyn qasıetińizdi jurt­tyń bári bi­ledi. Sondaı joldastarǵa arnaǵan ta­ǵy qandaı óleńderińiz bar? – Qyzmet barysynda joldas­ta­rym­men kópten beri kezdese almaı, birine telefon soqtym. Qarbalas sharýamen jumysbasty bolyp, bir-birimizden habar alýdy qoı­dyq qoı, batysqa at basyn burmaısyńdar ma dep bazyna aıttym. Birer kúnnen keıin jol­dastarym Oralǵa jınaldy. Ara­synda ataqty munaı­shy­lar Uzaqbaı Qa­rabalın men Baltabek Qýandyqov, belgili geolog Serikbek Dáý­keev bar. Barlyǵy da suraýly kóz­ben qaraıdy, ne sebeppen basymyzdy qosty eken dep. Sodan bas­qosýdyń sebebin suraı bastady. Sosyn sebebin aıttym. Shaqyrǵam joq bereıin dep, Joq bolmasa, alaıyn dep. Jany jaqyn aǵaıyn dep, Saǵynǵan soń kóreıin dep. Az-kem birge júreıin dep, Ázil aı­typ, kúleıin dep. Qysqa ómirim azaıdy-aý dep, Keı túnderde úreıim kóp. Osyny estigennen keıin-aq dostarym jaıylyp sala berdi. Otyrysymyz da jaınap ketti. – Bilýimizshe, sizdiń týǵan kúnińiz ha­lyqaralyq Bilim kúni – 1 qyr­kú­ıek. Jeń­gemizdiń de týǵan kúni kúzdiń al­ǵashqy jul­dyzy. Bir mektepte, bir klasta oqyǵan ekensizder. Aqyn da, aqyn­jandy adam da mahabbat ta­qy­ry­byn aınalyp ótpegen. Jeńgemiz Yrys­qa óleń jaz­badym dep aıta al­maıtyn shyǵarsyz... – Aıtqanyń ras. Jubaıymmen birge óstik, birge oqydyq, bir aýylda turdyq. Talaı óleń jazǵam. Biraq kópshiligi ár dáp­ter­de, ár paraqta qaldy. Áli­ge deıin esten ketpeıtin mynadaı eki-úsh shýmaq bar. Sen meni bilesiń be, joq bilmeısiń, Keıde tekke renjip, ókpeleısiń. Biraq keıde baıqamaı, teris bassam, Kórmeıtindeı kinálap, sókpegeısiń. Meniń janym ózińdeı názik, taza, Abaısyzda jazyqsyz jaralama. Odan da esińe túsir kelgen shaqty, Mektebińe jańadan qara bala. Sol kúnimdi bir syrdy sezgen, umytpan, Bir-birimiz qarasaq, kózben uqqan. Bolashaqtyń ba­qytyn senen kórip, Qaraı bergen urlanyp ózge jurttan. Aqqýyndaı aıdynnyń júzgen jalǵyz, Boıjettiń kóz aldymda ósip ár kúz. Júrsem de bir klasta seni enshilep, Sen kórindiń qol jetpes tákap­par qyz... Osy óleńniń soń­ǵy shýmaǵy by­­laı jal­ǵa­sady: Bir kúni ketse bolyp janym pıda, Jalǵyzymsyń, jarymsyń bul pá­nı­da. O dúnıede júrermin seni kútip, Klastasym, ǵashyǵym – Turǵarına. – Ákeden jastaı qalyp, ómirdiń qıyn­shylyqtaryn kórgenińiz bar. Bir qur­saqtan órbigen on baýyryńyzdyń úl­keni retinde biraz jaýapkershilik sizdiń moı­nyńyzǵa tús­kenin bilemiz. Sol qıyn­shylyqtardyń shet jaǵasyn estip te júrmiz. Atańyz Izmuhambet Ýfadaǵy ataq­­ty Ǵalııa medresesinde oqyǵan, sa­ýatty kisi bolǵany jónindegi derekterge de qanyqpyz. Ákeńizdiń qazasyn kótere almaı, izinen atańyz da ketipti. О́mirdiń mundaı synaqtary óleńge arqaý bolmaı qalmaǵan shyǵar... – О́mirde ornymdy tabýda mańyzdy ról oınaǵan jas kezdegi taǵdyr-tarıhym tó­mendegi myna shýmaqtarda. Jyladyq ta, jyǵyldyq ta, biz biraq Qulamadyq tereń quzǵa quldyrap. Erdik, sendik, erinbedik, umtyldyq, Bolashaqqa saǵym bolǵan buldyrap. Aýyr ómir bizge erte bastalyp, Áke ketti qara jerdi jastanyp. On balanyń kishileri jas sábı, Ata turdy saqalyna jas tamyp. Turdy oılanyp, nurly júzin tú­nerte, Búldirshindeı qalaı alar kúnelte? «Coǵystan da aman kelgen, qarǵam-aı, Shamshyraǵyń nege sóndi tym erte». Basyn súıep talaı jandy jubatyp, Ala almady jastan kózin qurǵatyp. Sóndi aqsaqal kótere almaı qaıǵyny, Kete bardy taǵy bizdi shýlatyp. Áreń júrdi sol kúnderi Ana da, Súırep baqty bizdi aǵaıyn, aǵa da. Keı kezderi joqshylyqqa shydamaı, Oılanýshy em ońasha qap dalada. Jyldar ótip, biz aıaqqa nyq turdyq, Jaqsylyqty talaı janǵa juqtyrdyq. Umtylystyń, adal eńbek, senimniń, Kúshtiligin aınalaǵa uqtyrdyq. – Aýyr bolsa da ádemi jazylǵan óleń eken... – Jazǵan óleńderimdi kásibı aqyn­darǵa kórsetip, mynany túzep ber, gazetke bereıik, kitap shyǵaraıyq degen emespin. Mektep jasynda keıbir gazetke shyq­qany bolmasa, sanaly ǵumyrymdy óleń jazam dep bálsingenim joq. Jaz­ǵandarymdy dosta­rym­nyń aldynda sóz arasynda oqımyn, biraq jalpaq jurtqa kórsetkenim joq. Buǵan deıin pýblısıst, ja­zýshy, biraz jyldar syılas aralasqan dosym Mereke Qul­kenov birneshe óleńimdi áńgime ara­syn­da jazyp alyp, 50 jasqa tolǵanymda das­tarqan basynda oqydy. – Mektep jasy dep qaldyńyz. Oqýshy Baqtyqojanyń óleńderi gazetke jarııalandy ma? – Úıde segiz qyz, eki ulmyz. Inim kı­noǵa barǵaly jatsam, meni alyp ket dep qoımady. Ony alyp keteıin desem, kınoǵa kishkentaı balalardy kirgizbeıdi. Alyp ketpeıin desem, kóńilin qımaımyn. Kınoǵa úl­keıgen soń aparamyn dep túsindirip edim, aqylymdy alyp, úıde qaldy. Sonda aıaq astynan «Inime» degen óleń jazdym. Alǵashqy óleńim osy. 6- synypta oqyp júrgenimde «Qazaq­stan pıoneri» gazetinde jarııalandy. О́sseń de ózimmenen boı talasyp, Kórmediń aqyl bersem, taıtalasyp. Sol úshin jaqsy kórip, árkez seni, Qarsy alam, qushaǵymdy aıqara ashyp. Mektepte jazǵandarym da ár dáp­ter­diń qoınynda qaldy. Keıde kóńil qala­ǵanda gazet-jýrnaldarǵa jiberip tur­dym. О́leń­derim birneshe respýblıkalyq jáne oblys­tyq baspasózge shyqty. Keıbir aqyndar barlyq óleńderin jat­qa oqıdy. Elge belgili «Appaq gúl­der» áni­niń sózin jazǵan, kóp jyldary ońtústikte munaı bazasynyń bastyǵy bolǵan marqum Qýanysh Tólemetov bar­lyq óleńin jatqa biletin. Sportqa da beıim edi. Voleıbol oınaıtyn. Bılıardta da shań jýytpaıtyn talantty adam edi. Adammen sóıleskende de baýyrmaldyǵy alystan esip turatyn. – Adamdardyń boıyndaǵy qandaı qasıetti jek kóresiz? – Adam boıyndaǵy jaqsy jáne jaman qasıetterdi Abaı atamyzdan artyq eshkim aıta almaıdy. Degenmen, ár adam ómirden aq pen qarany ajyratatyn, jaq­sy men jamannyń parqyn aıyratyn tájirıbe jınaıdy. Men jaman kóretin qasıetterdiń biri – sarańdyq. Myrza jannyń kóńili keń, joly ashyq, Aınalasy turar ylǵı tolasyp. Sarańdardyń, sózim artyq bolmasyn, Sekildi úıi bólek turǵan molashyq. – О́mirlik ustanymyńyz... – Búgin bar dáýlet erteń joq, Orynsyz asyp-taspaǵyn. Baq qonsa basqa kezdeısoq, Qalmaı da biler qas qaǵym. – Án aıtatyn ónerińiz anańyzdan juǵypty. Al aqyndyq pen aqyn­jan­dylyq qasıetińiz qaıdan keldi? Kimge qarap boı túzedińiz? – Ákem ádebıetshi boldy. Ákemniń inisi jýrnalıst edi. Mektepte jýrnalıst bolam dep júrdim. Onyń ústine, atam Izmuhambet Keńes ókimetiniń qaharyna ushyrap, biraz jyl jer aýdarylyp júr­gen kisi. Eldi, aǵaıyn-týmany saǵyn­ǵanda jazǵan talaı óleńi úıde álige deıin saqtaýly tur. Jas­taıymyzdan qazaq ádebıetin súıip oqy­dym. Aqyndardyń óle­ńin jattap óstik. О́leń­derim oblys­tyq gazetke atyraýlyq aqyn Amanqos Ershýev, Tólegen Berish­baev­tarmen birge shyǵyp júrdi. Olardyń jazǵandaryn qyzyǵa oqyp, men de gazetke jazyp jiberem. Ol kezde Amanqos stýdent, Tólegen ekeýmiz kórshi aýyl­dar­daǵy mektepterde oqydyq. Bir-birimizdi tanymasaq ta, solarǵa eliktep óleń jazatynmyn. – Bi­­raz óleńin jatqa biletin ózi­ńizdiń súıikti aqy­nyńyz Tólegen Aıbergenovpen Bash­qurtstanda kezdesipsiz. Qalaı bolyp edi? – 1966 jyl. Mustaı Kárim bastaǵan bashqurt jazýshylary Qazaqstan qalam­ger­lerin qarsy aldy. Arasynda Tólegen Aıbergenov bar. Ol kezde men Ýfa mu­naı já­ne gaz ınstıtýtynyń stýdentimin. Kezde­sý­ler­diń bi­rinde sahnaǵa shyǵyp, ózim­niń óle­ńimdi oqydym. Kezdesý aıaq­talǵan soń Tólegen Aıbergenov meni shaqyryp aldy. Jón surasty, men «aqyn bol­maı­tynymdy bilemin, bi­raq óleń jaz­ǵandy janym súıedi» dedim. «Teh­nıkalyq oqý ornynda oqyp júrmin dep, óleń jazýdy tas­tama. О́leń jazǵan adam­nyń ja­ny názik bolady, jany názik adam­nyń ary taza bolady», – dep ósıet etip edi. – Geologtyń jumysy aýyr. Ys­tyǵy bar, sýyǵy bar. Mamandy­ǵy­ńyz­ǵa qa­tysty jazdyńyz ba? – Jazǵan joqpyn. Aına­lamdaǵy adamdar týraly, ómir jóninde tol­ǵandym. Mektep ke­zinde biraz jazdym. Ýnıversıtette aqyndardyń óleńderin oqyp júrdim, kóp jazǵan joq­pyn. Bertin kele de biraz ýaqyt jazbadym. Tıip-qashyp, ara-tura shımaq­talǵan shýmaq­tar­dy eseptemegende. 90-jyldardyń ekinshi jar­tysynda О́s­kemenge ba­ryp, Altaıdyń aıaly ásem tabıǵatynyń aıa­synda demalyp, shyǵar­mashylyq sha­bytym ashylǵandaı boldy. Belgili ja­zýshy Oralhan Bókeıdiń mura­jaıyna bar­dym. Apasy murajaıdyń dı­rektory eken. Úlken ásermen qaıttym. – Dombyra men gıtarada oınaı­tynyńyzdy bilemiz. Baıan da tartady dep estip edik... – Men dombyrashylardyń elinde óstim ǵoı, basqa-basqa, dombyra tarta almaý, dombyrany túsinbeý maǵan uıat emes pe? Mektepte baıan da tarttym. Aýyl­dyń jalǵyz baıanshysy edim. Aýylda ótetin toı ataýlynyń barlyǵyna qa­tysyp, óner kórsetetinmin. Mektep bitirgen soń, qo­lym baıannan shyǵyp ketti. Al dombyra men gıtarada búgingi kúni de bir kisideı oınaı alamyn. – Anańyz elge belgili kúıshi ekenin bilemiz. Mýzykaǵa degen qabiletińiz anamyzdan darysa kerek... – Anam Ásimá qazir de elde, Aty­raýda turady. Jasy 85-ten asty. Kúıshi Dına Nurpeıisovanyń birneshe kúıin ún­taspaǵa túsirgen. Mysaly áıgili «Ásem­qońyr» me­niń anamnyń oryn­dalýymen jazyldy. Sol kisiniń yq­paly bolsa kerek, bir qursaqtan ta­raǵan barlyǵymyz da mý­zykaǵa ja­qynbyz, barlyǵy da án salady, túrli aspaptarda oınaıdy. – Aqyndyqty kásip etpeseńiz de, táp-táýir óleńderińizge qarap, aqyn emes dep eshkim aıta almas. Biraq ózi­ńizdi aqyn emes, aqynjandymyn dep esepteısiz. Nege? – Qazaqtyń uly aqyny Farıza Oń­ǵarsynovanyń týysqan inisimin. «Kez kel­gen aqymaq áýre bolyp, qaıdaǵyny shat­paqtap, jurttyń basyn qatyrady» dep Farıza apamnyń óleńdi shala ja­za­tyndarǵa ursatyny bar. Farıza apam sııaq­ty kisilerdiń aldynda qalaı aqyn­myn deısiń, aqyn emes ekenim aıdan anyq. О́zimdi aqyn emes, bál­kim aqyn­jan­dy bolarmyn dep oılaıtynym da son­dyqtan. Men úshin jyr – janymnyń ja­laýy, kóńilimniń qalaýy. Qýansam da, qınalsam da aqyn­dardyń kitap­tarynan júregime ke­rektiń bárin de tabamyn. – Biraz aqyn-jazýshylarmen ara­lasasyz. Onyń arasynda ózimen birge qazaq poezııasynyń bir keregesin alyp ketken Qadyr Myrza Áli aǵa­myzdyń namazynda «Shaǵyn tul­ǵa­syna alyp talant syıǵyza bilgen adam edi» dep sóz sóıledińiz. Marqum aqyn aǵamyz tý­raly ne aıtsa da ja­rasady, dese de, osy bir sóılemge syı­ǵyzǵan minez­de­meńiz óte sátti shyq­­qan sııaqty... – Qadyr aǵamen talaı kezdesip júr­dim, janymyz jaqyn edi. Ol maǵan óz óleń­derin oqıdy, men ol kisiniń óleń­derin jatqa oqyp, óz óleń­­derimmen jal­­ǵas­tyramyn... Qazaq ádebıetiniń uly da tekti tulǵasyn sońǵy saparǵa shy­­ǵaryp salý rásiminde óleńderin kish­ken­ta­ıymnan jata-jastana oqıtyn Tu­man­baı aǵamnyń jal­ǵyzsyrap, qur­dasynyń qa­­zasy ja­ny­na qatty batyp turǵanyn baı­qap, poezııa alybyna kó­ńil aıttym. Sondaı-aq qazaq áde­bıe­tiniń búgingi kórnekti ókil­deri Áb­di­jámil Nurpeıi­sov, Ábish Kekilbaev, Sherhan Murtaza, Dýlat Isabekov aǵa­larym­nyń shyǵarma­larynyń orny bólek. Meniń shatpaqtarymdy talaı oqy­ǵan Zeınolla Qabdolov aǵamyz edi. «Aı­nalaıyn, Baqtyqoja, myna            dúnıelerińdi ma­ǵan ber­shi, jarııa­la­taıyn» dep talaı aıtty. «Aǵa, men aqyn emespin ǵoı, bar bolǵany aqyn­dar­dyń   oqýshy­sy­myn» dep qash­qaq­ta­sam da, bir reti kelgende jınaqtap berermin dep júrgenmin, sum ajal Ze­keńdi de seksenine jetkizbeı alyp ketti. Aqyn-ja­zýshylar qaıtys bolsa, nege ekenin qaı­dam, maǵan erte qaıtqan sııaq­­­ty kó­rinedi de turady. Jany ja­qyn, syılasqan aǵalarymyzdyń ara­myz­dan ajyraýy janyma qatty batady. – О́mirde jáne ónerde kimdi ustaz sanaısyz? – Taǵdyr jazyp, alys jáne jaqyn shetelderde Elbasy ótkizgen kezdesýler men kelissózderde boldym. Sol sát­terde El­basynyń qazaq ádebıetin ǵana emes, álemdik ádebı klassıkany da jete biletinine jáne sátti qoldanatynyna kýá bol­dym. Al ómir men saıasat jo­lynda ustaz sanap, úlgi tutarym – Nursultan Ábish­uly Nazarbaev. – Baqtyqoja Salahatdınuly, shyn kóńilden ashylyp aıtqan áń­gimeńiz úshin sizge kóp rahmet! Áńgimelesken Temir QUSAIYN. ____________________________ Sýrette: kóńildiń keıbir kezderi.