Qasiret pen qasıet

ıakı ıadrolyq synaq aımaǵynyń ótkeni men búgini haqynda Táýelsizdikke deıin Iá, bıylǵy jyldyń 29 tamyzynda elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń alǵashqy Jarlyqtarynyń birimen Semeı atom polıgonynyń jabylǵanyna shırek ǵasyr tolatyndyǵy álemdik deńgeıde atalyp ótilgeli otyr. 29 tamyzda Astanada uıymdastyrylatyn halyqaralyq aýqymdy shara «Iаdrolyq qarýsyz álem qurý» dep atalady. О́ıtkeni, onyń sol shaqta dúnıejúzilik mańyzdy oqıǵa bolǵany shyndyq. Qazaq eli onda áli egemendikke qol jetkizip úlgermegenin eskersek, bul batyl qadamnyń mán-mańyzy tipten de aıqyndala túsetindigi sózsiz. Teginde, qazaq saharasynda, saıyn Saryarqa tósinde alǵashqy ıadrolyq synaq 1949 jyldyń 29 tamyzynda júzege asyrylǵany belgili. Al sol atom ajdahasynyń az-kemi joq 42 jyldan soń sol aıdyń sol kúninde jabylýynyń da yrymy jaman emes. Iаǵnı, halqymyzdyń jalpaq tilimen aıtqanda, myń asqanǵa bir tosqan degen osy! Osy oraıda Semeı ıadrolyq synaq polıgonyndaǵy synaq­tardyń toqtatylýynyń 20 jyl­dyǵyna baılanysty ótken saltanatty jıynda Elbasymyzdyń 29 tamyz kúnin Jappaı qyryp-joıý qarýlaryn joıýdyń búkilálemdik kúni dep jarııalaý týraly málimdemesi Birikken Ulttar Uıymy tarapynan qoldaý taýyp, bul kúnniń Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni bolyp belgilengenin es­terińizge sala ketkenimiz jón bolar. Solaısha elimiz ben jeri­mizde ádilet saltanat qurǵan. Bi­raq bul aıtqanǵa ǵana ońaı. Za­manymyzdyń qaıratker aqyny Oljas Súleımenov aıtpaqshy, elimizde beıbit zamanda qyryq jylǵa sozylǵan qyrǵyn bolyp ótkenin endi eshkim de joqqa shyǵara almaıdy... ...Men sol alapat qyrǵyn bolyp ótken óńirdiń qazaǵymyn. Naqtylap aıtsaq, 1949 jyldyń 13 aqpanynda ulylar eli – Abaı aýdanynda, qyryq jyl boıy ıadrolyq synaqtar ótkizilgen Degeleń taýynyń etegindegi qasıetti de qasiretti Sarjal aýylynda ómirge kelgen ekenmin. Demek, atyń óshkir ajal ajdaha­sy­nyń tól qurdasymyn. Ol, árı­ne, maqtanatyn jaǵdaı emes. Al týǵan jer, ósken elimmen maq­ta­nýǵa ábden haqym bar. Shyn­dy­ǵynda, Sarjal – qasıetti meken. Eki ǵasyrdan astam ýaqyt­qa sozylǵan jońǵar shapqyn­shy­lyǵyna núkte qoıylǵan soń Mamaı batyr men Keńgirbaı bı bastaǵan Tobyqtylar ejelgi mekeni Shyńǵystaýǵa qaıtyp oralǵanda irgeli elge aınalyp kele jatqan onyń bir taıpasy Mámbeteılerge osy shuraıly óńir buıyrypty desedi. Baılyǵymen de, sóziniń ótimdiligimen de elge syıly bolǵan osy óńirdiń týmasy Doǵal bıdiń Qunanbaıdyń Qunanbaı bolyp at jalyn tartyp minip, qalyptasýyna birden-bir sebepker, demeýshi bolǵany keıingi áńgime. Osy óńirden Peterbýrg ýnıversıtetin altyn medalǵa bitirgen Halel Ǵabbasov, alǵashqy dárigerlerdiń biri Ahmetjan Qozbaǵarov syndy Alash qaırat­kerleriniń shyqqandyǵy da bertindegi jaıt. Biz solaı degende ózimizben ózimiz tomaǵa tuıyqtalyp, bas­qa óńirge kóleńke túsirýden aýlaq­pyz. Aıtalyq, ulylar elimen shek­tesip jatatyn Abyraly, Qar­qaraly, Egindibulaq, Maı, Besqaraǵaı óńirleriniń kóz toımas kórki men qatparly tarıhyn kim joqqa shyǵara alady?! Mine, Stalın bastap, Berııa qostaǵan qorqaýlardyń sol ajal ajdahasyn kil qazaq jamı­ǵaty mekendegen Saryarqa tósine ákelip ornyqtyrýy bekerden beker deısiz be?! Bul oty­zynshy jyldardaǵy qaskóı­likpen jasalǵan ashar­shylyq pen alpysynshy jyl­dar­daǵy jymysqylyqpen júze­ge asy­rylǵan tyń ıgerý saıasaty sekildi osy eki aralyqtaǵy hal­qymyzdyń basyna tóngen ke­zekti bir qater bolatyn. Bul týraly elimiz táýelsizdikke qol jetkizgennen bergi jerde aıtýdaı aıtylyp, jazylyp ta keledi. Dese de sony atom polıgonynyń jabylýynyń 25 jyldyǵy qarsańynda qaıtalap aıtsaq artyq bolmas dep qolǵa qalam alǵanbyz. Joǵaryda ózimniń qasıetti de qasiretti elde týyp-óskenimdi aıttym. Demek, meniń sol óńir týraly sóz qozǵaýǵa tolyq haqym bar. О́ıtkeni týǵan jerimniń qasıetin jasymnan bilip qana qoımaı, qoldan jasalǵan qasiretin de kózben kórip óskenim ras. Kóz­ben kórdim demekshi, álgindeı ıad­rolyq synaqtar 1953 jylǵa deıin jer betinde ashyq ótkizildi. Iаǵnı, jergilikti turǵyndar úshin eshqandaı saqtyq sharalary jasalmady. «Synaq júrgizilip, aspanda alyp sańyraýqulaq paıda bolǵanda oǵan qaraýǵa bolmaıdy!» Mine, áskerıler tarapynan barlyq saqtyq sharasy osymen shekteletin. Ras, synaq bolǵaly jatqanda jergilikti turǵyndardyń kári-jasynyń báriniń úıde qalýyna tyıym salynyp, dalaǵa shyǵarylatyn. Bala emespiz be, sarala kıingen ofıser aspanǵa qarama dese de, oıymyz ben boıymyzdy qyzyǵýshylyq bılep, úlkenderdiń kózin ala bere aspandaǵy órtteı alaýlaǵan alyp «sańyraýqulaqty» tamashalaıtynbyz. Sonda álgindeı qubyjyqtan tula boıyń dir etip seskengenmen, bilmekke degen balalyq qushtarlyq qashanda aldyńǵy qatarǵa shyǵyp kete beretin. Kúni keshe ǵana dúrkirep ótken alapat soǵystyń áseri aýzynan emshek súti áli keppegen bizdi erekshe bir sezimge bólep, ózimizdi ot jalynnyń arasynda júrgen has batyrdaı sezinetinimizdi qaı­tersiń! Onda balań kóńil qyzyl ım­perııanyń beıbitshilikti ótirik qal­qan qylyp, kezekti soǵysqa, kimdi kimniń jeńetini belgisiz qyrǵyn soǵysqa tolassyz daıyndalyp jatqanyn qaıdan bilsin! Ákem sol shaqta sıyr fer­masynyń meńgerýshisi edi. So­nyń aldynda aýdandaǵy eki bir­deı kólemi jaǵynan úlken aýyl­dyq keńestiń tóraǵasy bolyp qyzmet atqarǵan bolatyn. «Sta­lın» qaıtys bolǵanda jıyndy bas­qaryp turǵan ákemniń kózine jas alǵany beınebir kıno tas­pasyna jazylǵandaı esimde qa­lyp qoıypty. Jasy seksenniń or­tasynan asyp, bertinde ómir­den ozǵan ákem keńestik ıdeolo­gııa­men sanasy ýlanǵany sonsha­lyq, murtty kósemge degen sol adal­dyǵynan aınymaı ótti. Bol­masa ultqa, til men din, dilge degen súıispenshiligi bir basyna jeterlik kisi edi. Otyzynshy jyldardyń basyndaǵy náýbet, otyz jetinshi jylǵy zulmat, onyń sońyn ala halqymyzdyń basyna qasiret bolyp úıirilgen atom apatyna baılanysty Stalındi kústánalap, ákemdi soǵan qansha sendirgim kelgenimen, meniń bul áreketimnen eshteńe shyqpaǵan. Eger áke men bala bolyp bir nár­sege kelise almasaq, ol tek osy másele ǵana bolatyn. Qalaı degende de, óz zamanyna eńbegi sińgen, munyń syrtynda ómirge tórt ul, tórt qyz ákelip, adam qata­ry­na qosyp ketken altyn qur­saq anamyz ben asyl ákemizge ók­pe artýǵa bolmas. Sol kezde biz burynǵy tórt kol­hozdan quralǵan iri sharýa­shy­lyqtyń Jaıma degen qystaǵynda otyramyz. Synaq jasalatyn kúni ár qystaqqa atqa mingen bir-bir ofıser jele shoqyraqtap jetip keledi. Qadym zamanda qazanattyń arqasynda, bilektiń kúshimen, naızanyń ushymen álemdi bılep-tóstegen Attyly – Edildiń, Temirshi – Shyńǵys hannyń búgingi urpaqtary bolyp tabylatyn atalarymyz, ıaǵnı aýyl aqsaqaldary álgilerdiń atqa otyrystaryna qarap, myrs-myrs kúletin. Solaı degenmen, bulardyń endi kelip ejelgi túrki jurtyna ákelip jaıǵastyrǵan otty qarýyna senip, álemge aıbat shege bastaǵandary tekten-tek emes-tin. Sonyń jolynda bútindeı bir halyqty qur­ban­dyqqa shalyp jiberý qyzyl ımperııa úshin túkke turmaıtyn eleýsiz sharýa edi. Sol kezde ony paıymdap jat­qan qazaq joqqa tán. Úlkender jaǵy elimizdiń qorǵanys qabileti myzǵymas qamalǵa aınalyp keledi dep máz bolsa, balǵyn balalar, ıaǵnı biz kezekti synaqtardan soń áskerılerden artylyp ózimizge buıyrǵan parashıýtke terbelip ósip kele jatqanymyzǵa dán rıza edik. Budan keıin ósip erjetkende áskerı qyzmet etýge degen talpynysymyz odan ári arta túsken. Alaıda, jazǵy bir oqıǵa, basqany qaıdam, meniń júregime ornyǵa bastaǵan bul armannyń kúlparshasyn shyǵarǵan. Onda ákem basqaratyn ferma jurt­shylyǵy jaz jaılaýǵa shyǵyp, Degeleń taýynyń etegine jaqyn­dap baryp qonystanǵan bolatyn. Al áskerıler bolsa, ózderiniń mem­leket ishindegi memleket bolyp tabylatyn polıgon mańy­na jaqyndap ketkenderdi meı­linshe jaqtyrmaıtyn. Bir kúni oıyn qyzyǵymen aýyldan uzap shyǵyp ketken bir top balany áskerılerdiń shaǵyn ushaǵy tyrqyratyp kep qýsyn! Ol páleńiz sonshama jer baýyrlap tóbemizden olaı bir, bulaı bir ushyp ótken saıyn bizde záre joq. Beınebir kınodaǵydaı. Mysyqqa – oıyn, tyshqanǵa ólim degen osy! Týabitti minezben, asa bir qaısarlyqpen kózime jas almaı ósip kele jatqan meniń sol joly kádimgideı-aq júregim shaılyǵyp qalǵan. Sodan keıin áskerı bolsam, ofıser bolsam degen armanymdy óz qolymmen ózim tunshyqtyrǵan edim. Mektepte oqyp júrgende jazǵy demalysta oqýshylar brıgadasyna jazylyp, bir jaǵy sharýashylyqqa mal azyǵyn daıyndasýǵa qolushyn berip, ekinshiden, azdap bolsa da qarajat tabýǵa tyrysyp jatatynbyz. Sonda osy Degeleń taýyna deıin jaqyndap baratynbyz. Biraq, ókinishke qaraı, áskerıler shóp qoryǵan ıt qusap, bizdiń taý­ly óńirdiń ásem tabıǵatyn erkin ta­mashalaýymyzǵa jol bermeı­tin. Solaısha óz elimizde erkin jú­rýi­mizge múmkindigimiz bolmaǵany shyndyq. Bizdi qoıshy, jetpisinshi jyl­dardyń ortasynda seksen jyl­dyǵyna baılanysty elge kelgen ataqty balalar jazýshysy Saparǵalı Begalınniń ózine Degeleń taýynyń etegindegi ataqonysyna baryp shyǵýǵa ruqsat etilmegen. Sonda Degeleńge dúrbimen kóz salǵan Sapekeń óńi buzylyp: «Mynalar ne istegen, jer túgili taý ekesh taýdyń surqy qashyp, mújilip bitipti ǵoı... Meniń Degeleńim ólgen eken», dep kúbirlep, kemseńdep jylap jiberipti desedi. Osy oraıda endi resmı derekterge úńilsek deımiz. Sóz basynda munda ashyq aspan astyndaǵy synaq 1949 jyldyń tamyz aıy­nyń aıaǵynda jasalǵanyn aıtsaq, al Semeı jerinde sýtegi bombasy 1953 jyldyń 12 tamyzynda synaqtan ótkizildi. 1963 jylǵa deıin ol da ashyq aýada, jer betinde jasalyp keldi. Osy ýaqyt ishinde sol jerde bar jıyntyǵy 30 megatonna bolatyn ıadrolyq qarý synaqtan ótkizilgen eken. Al bul Hırosımaǵa tastalǵan bomba sekildi 2,5 myń bombaǵa teń. Nemese basqasha aıtsaq, Cher­nobyldaǵy apat kezinde syrt­qa shashylǵan, taraǵan ıadro­lyq zarıadtyń kúsh mólsheri 100 hırosımalyq bombaǵa teń bolǵanyn aıtsaq, Semeı qasire­tiniń mólsherin ózińiz esepteı berińiz. Qazir álemde ıadrolyq qarý­dyń arsenalynda 50 myń zarıad bomba bar dep jazypty toq­sanynshy jyldary basy ıdeıa men sıqyrly sandarǵa toly asa kórnekti pýblısıst aǵamyz Kamal Smaıylov. Olardyń jalpy qýat kúshi 12 myń megatonna bolady. Al sonsha megatonnalyq ıadrolyq qarý Hırosımada jarylǵan atom bombasyndaı 1 mıl­lıon bombaǵa teń. Bir megatonna bomba jarylǵanda onyń myń kılometrlik aınalasyndaǵy adamdar men haıýanattar radıasııadan túgeldeı zardap shegedi. Jer betindegi órkenıetti, tirshilikti qurtyp jiberý úshin 100 megatonna termoıadrolyq bombalar jarylsa jetip jatady eken. Bul qazirgi álemdegi bar termoıadrolyq qarýdyń 1 paıyzynan da az. Al osydan keıin atom polı­gonynyń irgesindegi halyqtyń qy­ryq jylǵa sozylǵan qyr­ǵyn­nan keıingi jaı-kúıi aıtpasa da túsinikti emes pe! Polıgon jabylǵanǵa deıingi on jylda ǵana bir Sarjal aýylynan jıyrmadan astam azamat asylyp qalǵan. Al qyltamaq, anemııa, allergııa, júıke, qan tamyrlary men teri aýrýlarynan zardap shegip, ómirden erte ozǵandar munyń syrtynda. Aıtalyq, Murat esimdi bizben qatarlas bozbala mektepti bitirip jatqan shaqta aq qan aýrýyna shaldyǵyp qaıtys bolyp ketti. Iаdrolyq synaq zardabynan ómirden urpaqsyz ótken synyptasymyz da joq emes. Mektep demekshi, ony bir synypta otyz túlek bolyp bi­tir­sek, qazirde sonyń onnan astamy aramyzda joq. Iаǵnı, bul – árbir úshinshi túlek joq degen sóz. Solardyń aldy jasy qy­ryqqa jetpeı jatyp ómirden ozdy. Qanat degen synyptas dosym alpys jyldyǵyn toılap jatyp «bul jasqa jetemin dep oılaǵan joqpyn» dep táýbeshilik bildirgende júregim dir ete qalǵan. Dosymnyń onysy jaı aıtyla salǵan sóz emes eken. Ile-shala qaıtys boldy. Keshegi surapyl soǵystan keıingi demografııalyq dúmpýmen ómirge kelgen bizge álemdik bılikke um­tylǵan qyzyl ımperııanyń daı­yndap qoıǵan syıy, mine, osy boldy. Táýelsizdikten keıin Polıgon jabylǵan soń keshegi atom astanasynyń qııýy qashyp, ondaǵy turǵyn úıler qańyrap bos qala bastaǵan. Soǵan oraı esik, terezeleri qoldy bolǵan. Siz nanasyz ba, sol tusta beıne jaý shapqandaı atajurtyna aýa kóshken áskerıler qubyrlardy isten shyǵaryp, ýnıtazdy sementtep iske jaraǵysyz etip ketken. Bir sózben aıtqanda, atom astanasynyń sondaǵy qalpy soǵystan keıingi surapyldy kózge elestetetin. Ony aıtasyz, Kýrchatovpen kórshiles, shaǵyn da jınaqy Shaǵan degen áskerı qalashyq az ýaqyt ishinde úıindige aınalyp úlgergen. Shirkin-aı, osyndaı qalashyqty alystan kelip jatqan aǵaıynǵa usyna almaı qaldyq qoı dep artynan qur barmaq shaınaǵanbyz. Abyroı bolǵanda, Elbasymyz Kýrchatovtyń keleshek taǵdyryna ara túsip, óziniń kelesi bir Jar­lyǵymen burynǵy atom polı­gonynyń negizinde munda Ulttyq ıadrolyq ortalyq ashqan. Al odan sál keıinirekte munda ıadrolyq tehnopark qatarǵa qo­sylǵan. Solaısha munyń alǵashqysy ǵy­lymnyń atom sala­syndaǵy sońǵy jańalyqtaryn zertteý­men aınalyssa, sońǵysy ony óndi­riske engizýmen aınalysyp jatty. Atom polıgony jabylǵanǵa deıin mundaǵy turǵyndardyń sany 50 myńǵa jaqyndap qalsa, 1993 jyly 8 myńǵa deıin qul­dyrap ketken edi. Qazirde Kýrchatovtaǵy halyq sany 10 myńnyń ústinde. Atyńnan aınalaıyn egemendiktiń arqasynda burynǵy tas qamaldyń esigi mańaıdaǵy jergilikti tur­ǵyn­darǵa aıqara ashylǵan. Onyń syrtynda alystan kelgen aǵaı­ynǵa qaıta jóndeýden ótkizilgen kóp qabatty eki turǵyn úı paıda­lanýǵa berilgen. Osyndaı shara­lardyń nátıjesinde Kýrchatovta qazaq mektebi ashylyp, meshit iske qosylǵan. Al bul kúni keshe óńimiz túgili túsimizge kirmegen jaıt edi. О́skemen men Semeıden Astanaǵa qaraı tartylǵan temir joldyń Kýrchatov arqyly ótýi de ońdy sharýa boldy. Búginde táýelsiz Qazaqstandy, qasıetti Semeı jerin, Kýrchatovty álem jurtshylyǵy jaqsy maǵy­nada tanyp-bile bastady desek, artyq aıtqandyq emes. О́ıt­keni, bizdiń elimiz qazirde beıbit­shilik súıgish bastamalarymen álemdi súısindirýmen keledi. Sonyń bir aıǵaǵyndaı, ana bir jyly Bi­rik­ken Ulttar Uıymy­nyń Bas hatshysy Pan Gı Mýn eli­mizge, onyń ishinde Semeı men Kýr­cha­tovqa arnaıy saparmen kelip ketti. Igi bastama demekshi, Semeı qalasy men Qaınar aýylynda ıadrolyq synaq qurbandaryna arnalǵan eskertkish ashylǵan. Onyń sońǵysynyń esimi elge belgili jeke kásipker, oblystyq máslıhattyń depýtaty Marat Qurmanbaevtyń bastamasymen, erik-jigerimen ashylǵanyn aıta ketkenimiz jón. Endi Semeıdegi Ertis ózenindegi aralda, joǵaryda aıtylǵan eskertkish janynan polıgon murajaıy ashylmaq. Sonyń bári ıadrolyq synaq zardaptarynyń adamzat balasyna qanshalyqty qasiret ákeletindigin esten shyǵarmaý úshin qajetti sharýa dep bilemiz. Al Kýrchatovqa kelsek, on­da­ǵy­lardyń erke Ertis jaǵasyndaǵy bul qalany Dýbna, Obnınsk, Oksford sekildi álemdik ǵylym ortalyǵyna aınaldyrýǵa erekshe talpynyp otyrǵanyn aıta ketýge tıispiz. Munda atom elektr stansasyn salý da kún tártibinde tur. Ras, soǵan oraı jurtshylyq pikiri ekige jarylýda. Aýzy kúıgen úrip ishedi demekshi, atom apatynyń qasiretin basynan keshkenderdiń bir bóligi bul qalaı bolar eken dep alańdap otyrsa, ekinshi bóligi torǵaıdan qoryqqan egin ekpes degendeı, ǵylym jańalyǵy men ıgiliginen tys qalmaýymyz kerek desedi. Qalaı bolǵanda da bul – qalyń jurtshylyq aqyldasyp baryp sheshilýi tıis másele. О́ıtkeni, halqymyz keńesip pishken ton kelte bolmas deıdi emes pe! Al sóz sońynda týǵan jer, ósken el – Sarjaldyń búgingi tynys-tirshiligine de toqtala ketsek deımiz. Bul aýyl Semeı atom polıgonynyń naq epısentri, tótenshe synaq aımaǵy bolyp tabylady. Ult kósemi Álıhan Bókeıhanov sonaý ótken ǵasyrdyń basynda «álhamdılla, az emespiz, 5 mıllıon qazaq barmyz» dep aıtqan shaqta mundaǵy halyq sany 3 myńnyń ústinde eken. Bul kórsetkish toqsanynshy jyldardyń basynda 1800-ge deıin túsip ketken bolatyn. Al qazir 2 myńnyń ústinde, Abaı elindegi irgeli aýyldardyń birinen sanalady. Soǵan oraı tirek aýyly degen mártebesi jáne bar. Burnaǵy jyly munda jańadan mektep pen mádenıet úıiniń salynýy, shaǵyn fýtbol alańynyń jasalýy, ár úıge sý qubyrynyń tartylýy, aıtatyny joq, ońdy sharýa boldy. Osyndaı ıgi sharalardyń arqasynda syrtqa aýa kóshýshiler legi tyıylyp, mundaǵy halyq sany arta túsip keledi. Soǵan oraı mal basy da kóbeıe bastaǵan. Sońǵy onshaqty jyldan beri Sarjal qymyzdy aýylǵa aınalyp úlgerdi. Bul eldiń qymyzynyń dańqy respýblıka kólemine belgili desek, artyq aıtqandyq emes. Sol et pen qymyzdyń arqa­synda sarjaldyqtar sheteldik kólikterge ıe bolyp, tipti «Djıp» mashınalaryn minip alǵan. Bul et pen qymyzdyń materıaldyq jaǵynan tıimdiligin bildirse, onyń adam densaýlyǵyna paıdaly ekendigi ekinshi másele. Synaq zardaptaryn joıýdaǵy qymyz jaryqtyqtyń mańyzyn endi ǵana bilip jatqandaımyz. Dáýlet SEISENULY, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi, Semeı qalasy men Abaı aýdanynyń qurmetti azamaty