Ádette, biz ashyqtyq, jarııalylyq týraly kóp aıtamyz. Degenmen, qazirgi qoǵamda tomaǵa tuıyq mekemeler men «sen tımeseń, men tımen» keıiptegi qurylymdar jetkilikti. О́zińe qajetti saýalǵa jaýap alý úshin tabaldyryǵyn qansha tozdyrsań da, topyrlatyp hat jazsań da jumǵan aýzyn ashpaıtyndar da az emes. Muny «únsizdik – kelisimniń belgisi» deı almaısyz. Qaıta kókeıde san alýan saýal týyndatyp, alań kóńilge ákeletin jaǵdaı. Biraq óz isin jurtshylyqtyń nazarynda ustaıtyn, sol arqyly jarııalylyqtyń jolyn nusqaıtyn mekemeler de bar. Mysaly, «Qazaqstannyń turǵyn úı qurylys jınaq banki» AQ jaqynnan bastap óz salymshylarymen betpe-bet jolyǵyp, olardy mazalaǵan saýaldardyń barlyǵyna ashyq jaýap berip, jarııaly túrde jumys isteýdi bastady. Atalmysh banktiń Basqarma tóraǵasy Aıbatyr Jumaǵulov osyndaı alǵashqy kezdesýdi Ońtústik Qazaqstan oblysynda ótkizgen edi. Endigi kezek Qyzylorda oblysyna keldi.
Úı alý kezegine eshkim yqpal ete almaıdy
– Búgingi kezdesýimizdiń beıresmı jaǵdaıda, teń dárejede, ashyq ótkenin qalaımyn. Sondyqtan ózderińizdi mazalaǵan suraqtardy erkin qoıa berseńizder eken deımin. О́ıtkeni, bizdiń óz salymshylarymyzdan jasyratyn, jaýyrdy jaba toqıtyn eshqandaı qupııamyz joq. Sizderdiń taraptan qoıylǵan suraqtardyń barlyǵyna jaýap berýge daıynmyn. Sondaı-aq, qordalanǵan másele bolsa, onyń da jolyn qarastyrýǵa ázirmin,– dep bastady sózin Aıbatyr Nyshanbaıuly. Sonan soń Qyzylorda oblysyna sapary barysynda «О́z úıim» baǵdarlamasy boıynsha kópqabatty eki turǵyn úı salynyp, búgin 100 adamnyń qonys toıyn toılap jatqanyn aıtty. «Atalmysh baǵdarlamany eń birinshi bolyp Qyzylorda oblysy qoldady. Aınalasy alty aıdyń ishinde eki úıdiń qurylysy tolyq aıaqtalyp, paıdalanýǵa berildi. Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıtý paryz. Osy rette Qyzylorda oblysynyń ákimdigine úlken alǵys aıtqym keledi. Sonymen qatar, bul úılerge bıýdjettiń bir tıyny da shyǵyndalǵan joq. Jergilikti ákimdik, bizdiń bank pen kásipkerler birlese otyryp, atalǵan jobany qolǵa aldyq. Aldymyzǵa qoıǵan josparymyz kóp. Bıyldyń ózinde taǵy 7 úıdi el ıgiligine berý oıymyzda bar. Ol da kásipkerlerdi tartý arqyly júzege asady. «О́z úıim», «Nurly Jol» sekildi baǵdarlamalar áleýmettik nysandar salýǵa baǵyttalǵan. Buǵan bank úlken kóńil bóledi. Nazarda ustaıdy. Sol sebepti atalǵan baǵdarlamalar týrasynda sizderdi mazalaǵan másele bolatyn bolsa, ashyq aıtýlaryńyzdy suraımyn»,– degen Basqarma tóraǵasy salymshylardy taǵy da ashyq áńgimege shaqyrdy. Qazaqy aımaq bolǵasyn ba, álde ózimizge tán uıańdyq bar ma, bilmeımiz, ornynan qarǵyp turyp, suraǵyn satyrlatyp qoıyp, máselesin alǵa tartqan adam tabylmady. Múmkin olar mundaı kezdesýge daıyn bolmaǵan shyǵar. Deı turǵanmen, Aıbatyr Jumaǵulov óziniń negizgi maqsatyna jetpeı, orta joldan keri burylyp ketpeıtinin anyq ańǵartty. Sonan soń qoǵamdaǵy keıbir máseleler týraly aıta bastady.
– «Qoljetimdi baspana-2020» baǵdarlamasyna jańalyq engenin bilesizder. Búginde úı alý úshin irikteý avtomattandyrylǵan júıege kóshirildi. Desek te, keıbir adamdar salymshylardy aldap, «belgili bir soma berseń, kezegińdi jyljytyp beremiz» dep alaıaqtyq áreketke barady eken. Buǵan eshqashan senbeńizder. О́ıtkeni, bul úrdiske eshkim yqpal ete almaıdy. Bank qyzmetkerleri túgili, basshy retinde meniń de eshqandaı aralasýǵa múmkindigim joq,– dedi ol.
Búginde zaman damydy. Tehnologııalar kóz ilespes jyldamdyqpen jańaryp jatyr. Al muny adamdardyń ıgiligine paıdalaný kerek. Sondyqtan «Qazaqstannyń turǵyn úı qurylys jınaq banki» AQ salymshylarǵa onlaın qyzmet kórsetý salasyn damytpaq. Jyldyń sońyna deıin mobıldi qosymsha men ınternet-bankıng jumysyn júıeleýdi josparlap otyr eken. Qazirdiń ózinde salymshynyń jeke kabıneti ınternet-bankıng júıesine aýysqan. Bul salymshy bank qyzmetkerine táýeldi bolmaıdy, sarylyp kezekke turmaıdy, óz esepshottaryn qashyqtan otyryp basqara alady degen sóz. Sonymen qatar, kredıtti alý úrdisin de qadaǵalaıtyn múmkindik jasalmaq. Ol qalaı? Siz kredıt alýǵa ótinish berdińiz delik. Buryn onyń taǵdyry qalaı bolyp jatyr dep alańdap otyratyn edińiz. Endi siz ınternet arqyly ótinishińizdiń qaı jerde, qandaı adamda qaralyp jatqanynan habar alyp otyrasyz. Munyń syrtynda banktiń jer-jerdegi qyzmetkerlerine de kóptegen ókilettilik berilmek. Bolashaq klıentter sabylyp bankke kelip, sarǵaıyp kezek kútpes úshin bank agentteri salymshynyń jumysyna arnaıy baryp, kelisimshartty sonda jasaýǵa múmkindik týady.
– Osyndaı kezdesý bir aı buryn Ońtústik Qazaqstan oblysynda ótti. Sonyń nátıjesinde kópten beri qordalanǵan bir másele sheshildi. Buryn bank samannan salynǵan úıdi kepilge almaıtyn. Kezdesý barysynda osy másele kóterildi. Jaqynda laı batpaqtan salynǵan úıdi de kepilge alatyn sheshim shyqty. Jambyl, Ońtústik Qazaqstan, Qyzylorda oblystaryndaǵy baspanalardyń jetpis paıyzǵa jýyǵy samannan salynǵan ǵoı. Sondyqtan bul ózgeris kóptegen adamnyń kóńilinen shyǵyp jatyr,– dedi Aıbatyr Jumaǵulov.
Salymshynyń nesibesi saqtalady
Basqarma basshysynyń emen-jarqyn, eshqandaı bıýrokratııalyq qaǵıdattarmen qabyspaıtyn áńgimesi unaǵan bolýy kerek, salymshylar tarapynan suraqtar qoıyla bastady. «Byltyrǵa deıin úıdiń bir sharshy metri 90-100 myń teńge kóleminde bolatyn. Bıylǵy «О́z úıim» baǵdarlamasy arqyly berilip jatqan úılerdiń baǵasy 140 myń teńgege kóterilip ketti. Bul nelikten? Ekinshi suraǵym ótemaqy jóninde. Bıyl bizge 19,2 paıyz qosyldy. Al endi ótemaqynyń qalǵan paıyzy keler jyly qosylady eken. Endi mynadaı másele, eger men bıyl baspanaly bolsam, jańaǵy ótemaqy keler jyly qalaı qosylady?»,– dep surady Nurǵazy Úısinbaev esimdi azamat.
– Jańa aıtqanymdaı, «О́z úıim» baǵdarlamasy arqyly salynyp jatqan úılerge memleket tarapynan bir tıyn da bólinbeıdi. Turǵyn úıler jeke kásipkerlerdiń esebinen salynady. Oǵan qajetti qurylys materıaldarynyń qymbattaǵanyn bilesizder. Sondaı-aq, merdigerlerge qyzmet kórsetetin kompanııalardyń jumysy da arzandaǵan joq. Jalpy alǵanda, úıdi salýǵa ketken shyǵynnyń ózi osy baǵanyń shamasynda bolyp tur. Sondyqtan úıdi óz baǵasynan tómen sata almaımyz ǵoı. Bul barynsha naryqqa jaqyn baǵdarlama deýge bolady. Al «Nurly Jol», «Qoljetimdi baspana-2020» baǵdarlamalary arqyly paıdalanýǵa berilip jatqan úılerdiń baǵalary ınflıasııaǵa baılanysty. Endi ótemaqy jaıyna toqtalaıyn. Búginde beriletin ótemaqy 19,2 paıyzdyń tóńireginde bolýy kerek. Eger siz bıyl memlekettik baǵdarlamaǵa qatyspasańyz, onda keler jyly da ótemaqyny alasyz. Al qatyssańyz, sol kúnnen bastap ótemaqy tólenbeıdi. О́temaqy boıynsha bıylǵa bólingen qarjy tolyǵymen ıgerildi. 2 jylda tólenetin jalpy ótemaqy kólemi 35,5 paıyz,– dedi Basqarma tóraǵasy.
Kezdesýge kelgen Aqerke Áýezhanova Turǵyn úı qurylys jınaq banki arqyly baspanaly bolǵan kóp adamnyń biri. Ol Aıbatyr Jumaǵulovqa rahmetin aıtyp, shyn nıetin jetkizdi. «Páter jaldap, ózge bireýge aqsha tólegenshe, sizderdiń bank arqyly baspana alyp, soǵan quıǵan durys eken. Osy rette, «Qazaqstannyń turǵyn úı qurylys jınaq banki» AQ-tyń jumysy týraly turǵyndarǵa tolyqqandy aqparat berilse degen tilegim bar»,– dedi ol. Aıbatyr Nyshanbaıuly bul tarapta naqty jumystar jasalyp jatqanyn jetkizdi. Al Naqyp Ospanov byltyr salyp jatqan úıiniń qurylysyn aıaqtaý maqsatynda bankke 3,5 mıllıon teńge aqsha salǵan eken. Bir jyldyń ishinde ol eselenip, kóbeıgen. «Qazaqstannyń turǵyn úı qurylys jınaq banki» AQ-tyń osy baǵdarlamasynyń halyq úshin óte yńǵaıly ári tıimdi ekenin jetkizdi.
– Búgin qala ákimdiginiń azamattarymen kezdesip, keıbir máselelerdi talqyladyq. Jaqynda ǵana Jezqazǵan tas joly baǵytynan halyqqa jer telimderin beripti. Osyǵan baılanysty arnaıy jospar quryp jatyrmyz. Bolashaqta úı salýǵa nemese satyp alýǵa ǵana nesıe bermeı, qurylys salasyn da damytsaq pa degen oıǵa keldik. Qyzylorda oblysyndaǵy bank fılıalynyń damýyna ákimdik tarapynan úlken qoldaý sebep bolyp otyr. Sondyqtan biz de olarmen barynsha yntymaqtasa jumys isteýge daıynbyz,– dedi Aıbatyr Jumaǵulov.
Al Gúlmıra Ibraeva jaqynda baspanaly bolatynyn, máselesiniń tolyq sheshilip turǵanyn jetkizdi. Degenmen, páterdiń jobasyna qatysty usynysy bar eken. «Qyzylordanyń qazaqy aımaq ekenin eskere otyryp, páterdiń jobasyna birshama ózgerister engizýge bola ma?»,– dep surady. Turǵyn úıdiń jobasyna bank jaýapty emes. Ony ókimet bekitedi. Aldaǵy ýaqytta salynatyn baspanalardyń kólemi kishireıýi múmkin. Onyń da ózindik sebebi bar. О́ıtkeni, kólem azaıǵan saıyn páterdiń sany artady. Osylaısha, adamdardy kóptep baspanaly etýge múmkindik týady. Taǵy bir salymshy aqshasyn Qyzylordadaǵy fılıalǵa salǵanmen, páterdi Astanadan alypty. Biraq birshama áýrege túsken. Aldymen naqty kózdep otyrǵan páteri satylyp ketken. Sodan basqa úı tapqan. Biraq onyń baǵasynan bankte jınaǵan aqshasy 300 myńǵa artyq bolǵan. Osy arada bir másele týyndaǵan. Bank aqshany sol kúıi aýdarady. Al páter satatyn kompanııa onyń artyq aqshasyn qaıtarmaıdy. Amal joq, artyq aqshany qurylys kompanııasynyń esebine berip ketken. Biraq «Qazaqstannyń turǵyn úı qurylys jınaq banki» AQ 19,2 paıyz ótemaqy beretin bolǵan eken. «Men esepshotymdaǵy barlyq aqshany jaratyp, páter aldym. Endi osy ótemaqy maǵan berile me?», deıdi alań kóńil salymshy. Aıbatyr Jumaǵulov ótemaqynyń tólenetinin, eshqandaı alańdaýdyń qajeti joq ekenin jetkizdi.
Aıgúl Oralbaeva esimdi salymshy «Jalpy, biz aqshany bankten góri úıde saqtaýǵa qumar halyqpyz ǵoı. Men artyq aqshamdy osy bankke salyp kelemin. Bıyl ótemaqy retinde mıllıon teńge paıda kórdim» dep óz qýanyshymen bólisti. Aıbatyr Jumaǵulov azamattardyń jınaq mádenıeti qalyptassa degen arman-tilegin ortaǵa saldy. Qarjyny beıbereket jaratpaı, bolmasa qur sandyqtyń túbinde paıdasyz saqtamaı, ıesine jumys istep, sol arqyly paıda kelip, eldiń damýyna atsalyssa deıdi.
Osy ótemaqyǵa baılanysty taǵy bir suraq boldy. Rústem esimdi salymshy bankte buryn ashylǵan eki kelisimshartty biriktiripti. «Endi ótemaqy tóleý máselesi qalaı bolady?», deıdi ol. О́temaqy esh ózgerissiz, túse beredi eken. Jalpy, kezdesý barysynda ańǵarǵanymyz, salymshylardy kóbine ótemaqy tóleý máselesi mazalaıdy eken. Suraqtyń osy másele týrasynda kóp qoıylǵanyna qarap osyny ańǵarýǵa bolady.
Bank jekeshelenbeıdi
Janna Asanova kezdesýge óziniń basyndaǵy máseleni aıtýǵa kelipti. Bankten nesıe alyp, baspanaly bolǵysy keledi. Degenmen, qujattaryn rásimdeý kezinde birneshe kedergige kezikken. Aldymen, sońǵy jarty jylǵa aılyq kórsetkishin rastaıtyn qujat kerek bolǵan. Biraq sońǵy úsh aıda ol aqysyz eńbek demalysyna jiberilgen. Iаǵnı, osy aralyqta oǵan jalaqy tólenbegen. Odan jaqynda doktorantýraǵa oqýǵa túsken. Bul jaǵdaıda ne isteı alady?
– Barlyq nesıe alýshynyń tólem qabilettiligi tekseriledi. О́ıtkeni, erteń alǵan nesıesin tóleı almaı qalsa, onda osyǵan deıingi jınaǵan aqshasy, satyp alǵan baspanasy, bári bosqa kúıip ketedi. Sondyqtan jan-jaqty tekserý jumystary júredi. Sizdiń jaǵdaıda bir týysyńyz nesıeńizdi birigip tóleýge kepil bolsa, ońynan sheshýge bolady,– dedi Aıbatyr Jumaǵulov.
Ondaı adam bar eken. Ákesi kepil bolyp, nesıesin birigip tóleýge kelisipti. Desek te, ol kisi zeınet jasyna jaqyndap qalǵan. Bul da kedergi. Myna máselege Basqarma tóraǵasy kádimgideı qınaldy. Sosyn «Sizdiń máseleńizdi bólek qaraıyq», dep barynsha kómektesýge ýáde etti.
Búginde bank salymshylaryn alańdatqan bir másele bar. Ol – «Qazaqstannyń turǵyn úı qurylys jınaq banki» AQ-tyń jekeshelenýi. «Banktiń jekeshelenýi jaıynda áńgimeniń bary ras. Osy oraıda salymshylardyń da kóńilinde kúdik bolýy zańdy. Bir nárse anyq – bank tolyqtaı jekeshelenbeıdi. Biz qazir bankke tek strategııalyq ınvestor izdep jatyrmyz. Onyń ózinde bank aksııalarynyń basym bóligine memleket ıelik etedi. Sol sebepti alańdaýǵa negiz joq. Bul jumys keler jyldyń sońyna nemese 2018 jyldyń bas kezinde iske asatyn shyǵar degen oıdamyz»,– dep jaýap berdi Aıbatyr Nyshanbaıuly.
Kóńilderin bir demdep alǵannan keıin salymshylar suraqtaryn odan ári jalǵastyrdy. Mysaly, Gúlbaný Dilmuhammedova «Aqsha salmaı nesıe alýǵa bola ma?» dep saýal tastady. Buǵan «Qoljetimdi baspana-2020» baǵdarlamasynda ǵana osyndaı múmkindik bar eken. Al qalǵan baǵdarlamalardyń barlyǵynda ondaı jaǵdaı qarastyrylmaǵan.
Bir kisi «Memlekettik baǵdarlama arqyly osyǵan deıin úı alǵan adam taǵy da qatysa ala ma?» dep suraq qoıdy. Bul rette de zańnyń ruqsaty bolmaı shyqty. Deı turǵanmen, bank arqyly basqalaı úı alýǵa eshqandaı kedergisi bolmaıtyn kórinedi. Jáne bir salymshy jaqynda úı alatynyn, biraq, qart anasynyń baryna baılanysty páterdi ekinshi qabattan alýǵa yqpal etýin surady.
– Tártip barshaǵa ortaq. Bir adamǵa múmkindik jasap, ekinshisin kem kórýge bolmaıdy. Sol sebepti biz mundaı iske bara almaımyz. Irikteýdiń barlyǵy kompıýter arqyly iske asatynyn aıttym. Al oǵan yqpal etýge eshkimniń quqy joq,– dedi bank basshysy.
«Qazaqstannyń turǵyn úı qurylys jınaq banki» AQ arqyly arendalyq úı alýǵa bola ma? «О́ńirlerdi damytý-2020» baǵdarlamasy boıynsha eki baǵyt belgilengen. Onyń biri arendalyq, ekinshisi kredıttik baǵyt. Bank kredıttik jaǵymen aınalysady. Bankke ótinish berip, qujattary durys bolyp, biraq aqshasy jetpeı jatsa, arendalyq turǵyn úıge tapsyrýǵa bolady. Amangeldi Isa esimdi kisi «Jınaqtyń ornyna baspanasyn kepilge qoıyp, baǵdarlamaǵa qatysýǵa bola ma?» dep saýal tastady. «Kredıttik baǵdarlamaǵa ótinish bergen adamdardyń arasynda da úlken irikteý júredi. Olardy baǵalaý jınaǵan bally arqyly esepteledi. Al ball esepshottaǵy jınaqqa baılanysty shyǵady. Eger eshqandaı jınaǵyńyz bolmasa, onda tizimniń sońynda turasyz. Sondyqtan jınaqsyz qatysa almaısyz»,– dedi A.Jumaǵulov.
Halyq ıgiligine berilip jatqan páterlerdiń ishki jóndeý jumystary kópshiliktiń kóńilinen shyǵa bermeıtini jasyryn emes. Kóp jaǵdaıda turǵyndar páter alǵannan keıin qaıtadan jóndeý júrgizip jatady. Endi páterdiń ishki jóndeý jumystarynsyz tapsyrýǵa bola ma? «Bul endi jalpy jurtshylyq úshin jasalyp jatqan jaǵdaı ǵoı. Keı adamdar úıine jóndeý jumysyn júrgize almaıdy. Olardyń da jaǵdaıyn eskerý kerek. Sol sebepti mundaı qadamǵa bara almaımyz. Árıne, qoıylǵan suraq oryndy. Eger ishki jóndeý jumystarynsyz alsa, onyń baǵasy da arzandaıdy. Deı turǵanmen, jalpyǵa ortaq dúnıe bolǵan soń oǵan ózgeris engize almaımyz»,– deıdi Basqarma tóraǵasy.
Bir saǵattan asa ýaqytqa sozylǵan kezdesýde salymshylar ózderin mazalaǵan barlyq suraqty qoıdy. Al Aıbatyr Jumaǵulov árbir saýaldardy muqııat tyńdap, árqaısysyna yqtııatty jaýabyn berdi. «Qazaqstannyń turǵyn úı qurylys jınaq banki» AQ-tyń ashyq ta jarııaly jumys isteýge degen talpynysyn azamattar joǵary baǵalady. Kezdesý sońynda Aıbatyr Nyshanbaıuly «Bank jumysyna qatysty shaǵymdaryńyz, qyzmetkerlerdiń zań buzýshylyǵy týraly habarlamalaryńyz bolsa, mindetti túrde habarlap otyryńyzdar. Bizge kelip túsken ár usynys, ótinish pen shaǵym qaraýsyz qalmaıdy. Munyń barlyǵy bank jumysynyń júıeli bolýyna yqpal etedi. Sondyqtan biz árbir klıenttiń ótinish-tilegine úlken qurmetpen qaraımyz»,– dep aıaqtady.
Erjan BAITILES,
«Egemen Qazaqstan»
Qyzylorda oblysy