Ajalǵa attanǵandar

Súıdindegi pármennen habardar bolǵan general Andreı Bakıch te óziniń Aleksandr Dýtovqa baǵynýdan jáne qaramaǵyndaǵy korpýsyn onyń basqarýyna berýden bas tartatynyn málimdeıdi. Orynbor atamanynyń ony ornynan túsirip, qamaýǵa almaq áreketi sátsiz aıaqtalady. Bul shıelenis eki generaldyń birlese jumys isteýi múmkin emes ekenin kórsetedi. Alaıda, Aleksandr Dýtov óz shtabynyń tóńiregine Shyń­­jań aımaǵynda ǵana emes, bol­shevıkter bıligindegi Reseı jerindegi de kommýnısterge qar­sy barlyq kúshterdi toptastyrý áreketin toqtatpaıdy. Ol Qıyr Shyǵys­taǵy monarhııashylar men aq gvardııashylar uıymdarynan qarajat alyp, Ile ólkesinde atys qarýlaryn satyp ala bastaıdy. Barlaý jáne qarsy barlaý jumys­taryn jandandyra túsedi. Aleksandr Dýtov tusynda mundaǵy arnaýly qyzmettiń beıresmı jetekshisi bylaıǵy qaýymǵa Vladımır Pokrovskıı esimimen belgili ıgýmen Iona edi. Ol qarsy barlaýǵa jaýapty bolyp, jasaq úshin qarajat jınaýmen ǵana aınalysyp qoımaı, keńestik Reseıge qarsy áskerı qımyldy nasıhattaýshy basty ıdeologtardyń biri bolady. Pop ákeı: «Bul joryq endi zulymdyqqa qarsy sheshýshi shaıqasty beıneleıtin sońǵy joryq», – degendi el qulaǵyna quıyp, sińire bastaıdy. Osy pir­adar týraly Túrkistan maıda­nynyń barlaý bólimindegi málimette bylaı delingen: «Dýtovqa qosylǵan soń ol eshqandaı qıyndyqsyz-aq ony óz yrqyna kóndirip aldy. Atamannyń oń qolyna aınaldy da kóp uzamaı áskerdiń bas dinı qyzmetshisi bolyp taǵaıyndaldy. Ýaqyt óte onyń Dýtovqa yqpaly kúsheıgeni sonsha, general onyń kez kelgen tilegin lezde oryndaıtyn boldy. Atamannyń keńestik Reseıge qarsy 1920 jyly bastalady dep boljanyp otyrǵan shabýyly da osy tilekterdiń birinen sanalady». 1920 jyldyń kúzinde óziniń kóp hattarynyń biriniń ıesine jaýap bere otyryp Orynbor atamany: «Jetisý men Tashkent ara­synyń ón boıynda jumys júrip jatyr. Men Harbınmen jáne Qyrymdaǵy general Vrangelmen baılanys jasap turamyn», dep habarlaıdy. Zertteýshi Davıd Golınkovtyń «KSRO-daǵy antı­keńestik qupııa uıymnyń kúıreýi» atty kitabyndaǵy derekterge qa­ra­ǵanda 1921 jyldyń basynda Aleksandr Dýtov aǵylshyn barlaý qyzmetimen baılanys ornatady. Anyǵynda bul «baılanys» onyń bolshevıkterdiń Jetisýdaǵy jaǵdaıyn turaqsyzdandyrýǵa orys generalynan kem múddelilik tanytpaıtyn Qashqarııadaǵy aǵylshyn konsýlymen áńgime­lesýine kelip tirelgen sııaqty. Osy maqsatqa jetý úshin ataman shetelderdegi Keńes ókimetine qarsy uıymdarmen de, general Petr Vrangelmen de belsendi túrde qatynas ornatady. Ol kezde Vrangel Reseı emıgrasııasynyń barlyq áskerı isteriniń resmı jetekshisi ǵana emes, qýǵyndaǵy úkimet retinde «bolshevıktermen kúrestegi barsha kúshterdi birik­tire­tin zańdy ókimet ıesi», dep tanyl­ǵan Orys keńesiniń tóraǵasy da edi. Sonymen qatar, Aleksandr Dýtov Orta Azııadaǵy basmashylar qoz­ǵalysynyń jetekshilerimen, Jetisýdaǵy Keńes ókimetine qarsy astyrtyn uıymdarmen de tyǵyz qatynasta bolady. 1920 jyldyń 1 qazanynda Ferǵana bas­mashylarynyń kósemi, qurbashy Ergashbaı Berdıevke jazǵan hatynda ataman bylaı degen: «1918 jyldyń jazynda-aq Orynbordaǵy maǵan baılanys ornatyp, birlese áreket etý tapsyrmasymen siz­den bir adam kelgen edi. Men odan ózińizge hat jáne bizdiń dos­tyǵy­myz ben birlesken áskerı qı­my­lymyzdyń belgisi retinde kúmis qanjar men barqyt shapandy syılyqqa jibergenmin. Biraq ol adam sizge jete almaǵan sııaqty. Men sizdiń birlese áreket etý týraly usynysyńyzdy Orynbor kazaktary áskeriniń Áskerı úki­metine jetkizgenmin. Onda Úkimet alqasy óziniń sheshimimen sizdi Orynbor kazaktary qataryna qosyp, ózińizge jasaýyl shenin bergen bolatyn. Sodan bir jyldan soń general Zaısev kelip, sizdiń maǵan degen qurmetińizdi bildirdi. Ombydaǵy admıral Kolchaktan Hıýa men Buharaǵa elshiler baratynyn paıdalanyp, sizge solar arqyly taǵy da hat, jasaýyl epoleti taǵylǵan shapan, kúmispen kómkerilgen qarý jáne ózimniń sýretimdi jibergen edim. Alaıda, mendegi málimet bo­ıynsha, bul elshiler sizge jetpegen kórinedi. Men sizben baılanys jasaýǵa úshinshi ret árekettenip otyrmyn. Qazir biz Qytaı shekarasyndaǵy Jarkentke taıaý Súıdin qalasyn­damyz. Meniń qolastymda 6 myń adamǵa jýyq jasaq bar. Týynda­ǵan jaǵdaı men tártipke baılanysty men qarý-jaraǵymdy ázir­she Qytaı úkimetine tapsyrdym. Endi taǵy da shabýylǵa shy­ǵyp, Jarkentke soqqy berer sát­ti kútip júrmin. Bul úshin ózi­ńiz­ben baılanys jáne tize qos­qan qı­myl kerek. Marhabatty jaýa­by­ńyzdy kútemin. Sizge jáne sizdiń batyrlaryńyzǵa sálemimdi joldaımyn». Alaıda, Ferǵana basmashylary Aleksandr Dýtovpen qandaı da bir áskerı birlesken túrdegi áre­ket jasaýǵa úlgermeıdi. Qur­ba­shy Ergashbaı qoja Ber­dıev ózi­ne joldanǵan hatty ala almaıdy. Ol 1920 jyldyń kókteminde Keńes ókimetimen ymyraǵa keledi de, kóp uzamaı óz mańyndaǵy adamdardyń biriniń qolynan ajal qusha­dy. Súıdinge bassaýǵalap barǵan Oryn­­bor atamany muny bilmegen. 3.Operasııa Al endi shet jerge jetisimen birden qarýly jasaq quryp, tipti onymen de qoımaı qarsy barlaý jumysyn jandandyrǵan aq gvar­dııashylarǵa Keńes ókimetiniń kóz­qarasy qandaı bolýy kerek edi? Orta Azııadaǵy basmashylarǵa habarshylaryn jiberip alasurǵan atamanǵa qyzyldar qandaı amal qoldanýy tıis-tin? Bul máse­le­lerdiń sol kezdegi jaǵdaıǵa oraı bir ǵana aqylǵa qonymdy sheshimi «qaıta shapqaly turǵan jaýdy» kúsh jınaýǵa múmkindik bermeı, jórgeginde tunshyqtyrý bolatyn. Tamyrymen qoparyp joıyp jibermese jaraly dushpan qaýipti. Qaskúnem kúsh basshysynyń kózin qurtý Túrkistan maıdanynyń Revolıýsııalyq áskerı keńesindegi Búkilreseılik Tótenshe komıssııa – VChK-nyń revolıýsııa jaýlary men búlikshilerge qarsy kúres já­ne barlaý bólimine tapsy­ry­la­­dy. Ope­rasııa josparyn RK(b)P Or­­­­­ta­­lyq Komıteti Túrkistan bıý­ro­­­­sy­­nyń múshesi, VChK-nyń Túr­ki­s­tan­daǵy ýákiletti ókili Iаkov Peters jasaıdy. Al ony uıym­dastyrýshy Túrkistan maıdany barlaý bólimi bastyǵynyń orynbasary Vasılıı Davydov bolady. Operasııaǵa jetekshilik etýshiler Tashkentte otyrady. Jergilikti jerde onyń iske asýyna aımaqtyq dárejedegi basshylar: Jetisý oblystyq ChK basshysy Fedor Eıhmans, Jarkent ChK-synyń bastyǵy Nıkolaı Sývorov jáne onyń orynbasary, Túrkistan maıdanynyń arnaıy bóliminiń Jarkenttegi bólimshesiniń meń­gerý­shisi qyzmetin qosa atqarǵan Mıhaıl Kreıvıs jaýapty bolady. Al tapsyrylǵan istiń bas­ty oryndaýshylary mindetin Jetisý oblysyndaǵy Jarkent mılısııasynyń bastyǵy Qasym­han Chanyshev pen osy mekeme­niń qyz­metkeri, chekıst Mahmud Qojamııarov jáne bulardan basqa 5 adam óz jaýapkershilikterine alady. Qasymhan Chanyshevke tańdaý kezdeısoq túsken joq edi. Ol arǵy tegi dáýletti, keıbir derek­terge qara­­ǵanda, ata-babasy I jáne II gıldııaly kópester áýle­­ti­nen taraıtyn adam bolatyn. Tatar saýdagerleri Chany­shev­­ter kóptegen jyldar boıy Shyń­jań men Reseıdiń shekaralas aı­maqtarynda jeli ońynan turyp, saýda-sattyq jasap júrgen adam­dar edi. Mılısııa bastyǵy Qasym­hannyń nemere aǵasy Qusaıyn Chanyshev Sháýeshek pen Úrimshide keń de jaıly jeke úıleri bolǵa­ny­na qaramastan, únemi Quljada turatyn. Sondaı-aq, ol orys konsýldary jáne aq gvar­­dııashylar ofıserlerimen jaq­sy qarym-qaty­nasta-tyn. Osy­­nyń bárin esker­gende Jar­kent mılı­sııasy­nyń bastyǵy chekıs­terdiń barlaý  operasııasyndaǵy bolashaq «qash­qyn» keıpine áb­den laıyqty edi. Muny Jarkent ChK-synyń bastyǵy Nıkolaı Sývorovtyń Jetisý oblystyq ChK bastyǵy Fedor Eıhmansqa joldaǵan hatyn­daǵy sózder aıǵaqtaıdy. Zertteýshi V.Dankeevtiń «A.I.Dýtovqa qarsy arhıv materıaldarynda» ol qujat bylaı sóıleıdi: «Operasııany júzege asyrý qolynan keledi deı­­tin barlaýshylardyń usy­nym­­­namalaryn jan-jaqty tal­qyla­­ǵannan keıin Jarkent mılı­sııasynyń bastyǵy Qasym­han Chanyshevti durys kórip otyrmyn. Ol revolıýsııa isine sheksiz berilgen, uıymdastyrýshy­lyq qabileti joǵary, qıyn sát­te qısyndy jol taba biletin jan. Shyńjańdaǵy ataqty kópes­terdiń týysy. О́zi bilimdi, Dýtov­tyń shtabyndaǵy polkovnık Abylaıhanovpen jaqsy tanys. Bizdiń qolymyzdaǵy derekterge qaraǵanda, aq gvar­dııa­shyl silimtikter kópten beri Chany­shevpen jaqyndasýdyń amalyn taba almaı júr...». Qujat stılin saqtaı otyryp endi Qasymhan Chanyshevtiń habarlamasyn oqıyq: «Jetisý oblystyq ChK-synyń jaýapty qyzmetkeri Davydov (maǵan) 21 aqpannan qaldyrmaı, ıaǵnı shekaranyń osy ýchaskesinde aqtardyń shabýylǵa shyǵýy yqtımal kezge deıin, ataman Dýtovtyń kózin joıýdy tapsyrdy. Operasııaǵa ázirlik pen onyń barysy týraly Sývorovqa baıandap otyrýǵa tıis boldym. Top irikteldi. Orynbasarym – Mahmud Qojamııarov, Jarkent ýezdik mılısııasynyń qyzmetkeri. Ol kontrabandıstermen kúreste erekshe kózge túsken. Kórmegen jerdiń oı-shuqyryn jaqsy ańǵaryp, tez beıimdele ketedi, adam­darmen qolma-qol til tabysa biledi. Shyǵys halyqtary kú­resiniń tásilderin jetik meń­gergen, qarýdyń qaı túrinen bolsa da óte jaqsy ata alady. Muqaı Baısymaqov. Jaýynger. Júrek jutqan batyl jigit. Alyp kúshtiń ıesi. Onyń týysy – Qudys (shyn aty – Kódek – red.) Baısymaqov. Jaýynger. Attyń qulaǵynda oınaıtyn shabandoz. Ǵazıs Ýshýr­bakıev. Jaýynger. Atý qura­lyn óte jaqsy meńgergen. Iýsýp Qadyrov. Jaýynger. Karabınnen qura­laıdy kózge atatyn mergen. Qylysh pen qanjardy tamasha paıdalana biledi. Sultan (shyn aty – Soltanaı – red.) Maralbaev. Jarkent ýezdik mılısııasynyń qyzmetkeri. Orys, qytaı tilderin biledi, pıstoletten óte jaqsy atady. Bular is júzinde kez kelgen jaýyngerlik tapsyrmany oryndaýǵa qabiletti ekenin talaı ret dáleldegen jandar. Kezinde shekara arqyly san ret mol mól­sher­de apıyn alyp ótip júrgen, qura­mynda 46 adamy bar, jaqsy qarý­lanǵan kontrabandısterdiń áreketine naq osy top tyıym salǵan bolatyn». ChK-nyń uıymdastyrýy bo­­ıynsha 1920 jyldyń qyr­kúıe­ginde Qasymhan Chanyshev janyna Mahmud Qojamııarovty ertip «qupııa túrde» Súıdinge «qasha­dy». «Keńes ókimetine ók­pe­legen» adamnyń keıpi shynaıy kórinýi úshin qaýipsizdik organdary Qasym­han Chanyshevtiń qatyn-bala­syn, et jaqyn týystaryn, barlyǵy on adamdy tutqynǵa alady. Bir aıtarlyǵy, eger ol josparlanǵan áreketten bas tartsa, jaýdy aldaý maqsatyndaǵy bul «tutqyndaý» kepilge alynǵandar úshin sumdyq shyndyqqa aınalýy da múmkin edi. Sonymen bolashaq operasııa ótetin jerge kelgen kúnniń erteńine-aq Qasymhan Chanyshev óziniń eski tanysy, bir kezde polkovnık Pavel Sıdorovtyń jaǵynda revo­lıý­sııaǵa qarsy belsendi túrde áreket jasaǵany úshin 20 jylǵa lagerge aıdalýǵa úkim etilgen, biraq jazadan qashyp qutylǵan Jarkent qalasynyń burynǵy dýanbasysy F. Mılovskııdi kezdestiredi. Kóp uzamaı polkovnık Abylaıhanov jáne Mılovskıı Chanyshev pen Qojamııarovty general Dýtovpen tanystyrýǵa múmkindik týǵyzady. Qasymhan Chanyshev osylaısha kúndiz Jarkent mılısııasy­nyń basshysy, túnde «aq gvar­dııashylardyń jansyzy» bolyp shekaradan ári-beri ótip júredi. Osylaı «eki jaqqa da jumys isteý» arqyly ol Orynbor atamanynyń senimine kiredi. Aleksandr Dýtov ony «knıaz» dep qurmet kórsete ataıtyn bolady. 1920 jyldyń qarashasynda «knıazge» jazǵan hatynda ol bylaı deıdi: «Sizdiń hatyńyzdy aldym. Bergen málimet jáne tyndyrǵan jumysyńyz úshin zor rızashylyǵymdy bildiremin. Jańalyqtarǵa keletin bolsaq, Altaı gýbernııasynda jáne Semeı mańynda kóterilis júrip jatyr jáne jergilikti bılik ony basa almady. Qıyr Shyǵys­pen, sondaı-aq, Vrangelmen baı­lanys ornatqanbyz. Maǵan qyzyldar Qytaıǵa joryq jasamaq nıette jáne áskerı shtab Jarkentke kóshiriledi degen sybys jetti... Bul shyndyqqa janasa ma? Sizdiń egjeı-tegjeıli suraqtaryńyzǵa jaýapty kelesi habarshyńyz kelgende beremin. Ony 16 qara­sha kúni keshqurym ýaqytta jiberýi­ńizdi suraımyn. Men odan is-qı­myl­dyń tolyq josparyn berip jiberemin...». 1920 jyldyń jeltoqsan aıynda Davydov Peterske jedelhat joldaıdy: «Jarkentten. Áskerı mazmunda. Shuǵyl. Qupııa. Sháýeshek mańyndaǵy general Bakıchtiń korpýsyndaǵy jáne Stepanovtyń dıvızııasyndaǵy adamdar sany – 5000. Qulja tóńireginde 3 000 jaýyngeri bar ataman Dýtov jáne Annenkov kúshteriniń qaldyqtary ornalas­qan. Dýtov Jetisý kazaktary men musylman baılaryna arqa súıemek. Shekaradan ótken soń Ferǵana, sondaı-aq, Buhara basmashylarymen kúsh biriktirýdi oılastyrýda». Buǵan jaýap retinde VChK bas­shylyǵy Aleksandr Dýtovtyń kózin joıý operasııasyn jedeldetýge sheshim qabyldaıdy Vasılıı Davydov, Fedor Eıhmans jáne Iаkov Peters usynǵan, sondaı-aq, VChK tóraǵasy Felıks Dzer­jınskıı maquldaǵan alǵashqy jospar boıynsha Dýtovty urlap, RSFSR-ǵa alyp kelip, artynan ashyq sot ótkizilýi tıis edi. Bul sharaǵa zor mán berilgeni son­shalyq, RSFSR Halyq Komıs­sarıatynyń qarjy bólimi Nıko­laı patsha zamanyndaǵy al­tyn-kúmistermen eseptegende oǵan sol kezde asa qomaqty bolyp sanalatyn 20 myń rýbl kóleminde aqsha bóledi. Derekti qujattarmen anyq­tal­ǵandaı, bes kezdesýdiń birinde «qashqyndarǵa» ábden sengen Aleksandr Dýtov olardan Keńes jerine halyqty bolshevıkter úkimetine qarsy kóterilýge shaqy­ratyn bir qushaq úgit paraq­shalaryn berip jiberedi. Úndeý mátini myna mazmunda bolatyn: «Adasyp, tyǵyryqqa qamalǵan baýyrlar, azap kórgen otandastar! Senderdiń qınalǵan daýystaryń maǵan jetti. Men kóz jastaryńdy, qaıǵy-qasiretterińdi, muń-muqtajdaryń men shekken azaptaryńdy kórdim. Keýdemdegi orys júregi men pravoslav senimi sendermen birge!» – delingen onda. Osy únparaqtardy alyp Jeti­sý ChK-syna kelgen Qasymhan Chanyshev tapsyrmany qadaǵalap otyrǵan Fedor Eıhmansqa atamandy qolǵa túsirip, ony tirideı Keńes jerine ákelý josparyn iske asyrý múmkin emes ekenin, sebebi, onyń kúzetshileriniń tym kóptigin aıtyp, ózi baryp júrgen kezde oıǵa túıgen basqa da qıyndyqtardy jasyrmaı baıandaıdy. Osydan soń chekıs­terge jospardy óz­gertýge týra keledi. Aq gene­ral­­dyń kózin sol Súıdinde joıý týra­­ly sheshim qabyldanady. 4. Ymyrtta atylǵan oq 1921 jyldyń qańtary. Nıkolaı Sývorov barlaýǵa jibergen Mah­mud Qojamııarov, Muqaı Baı­symaqov jáne Iýsýp Qadyrov Súı­dinnen jaǵymsyz habar ákeledi. Chekıst, keıin biz sóz etkeli otyr­ǵan oqıǵany táptishtep jazǵan N.Mılovanovtyń «Kórinbeıtin maıdan» atty jınaqtaǵy keltir­gen deregine qaraǵanda, sol kezdegi rojdestvo meıramynan keıin irgedegi Kúre bekinisinde turǵan manchjýr polki búlik shyǵarǵandyqtan, Aleksandr Dýtov úıinen attap bas­paıtyn bolǵan. Súıdin qamalyn qytaılar áskerı jaǵdaıda dep jarııalaǵan jáne bul búlik to­lyq basyp-janshylǵanǵa deıin sozylýy múmkin. Arǵy betten oralyp kelgen barlaýshylar boljamy durysqa shyǵady. Tek qańtar aıynyń sońyna qaraı Shyńjańnyń jergilikti halqy hýnhýzdar dep atap ketken manchjýrlar polki tynyshtalyp, qamaldaǵy beıbit ómir arnasyna túsedi. Osy kezde Almatydan oblys­tyq ChK-nyń sońǵy aqyl-keńesin alyp oralǵan Nıkolaı Sývorov ózine birden Qasymhan Chanyshevti shaqyryp alady. – Negizinde bul óte qarapaıym jospar, – deıdi ol. – Siz atamanǵa hat jiberip, onda shekaradan óterde kenetten aıaǵyńyzdy «mertiktirip alǵanyńyzdy» aıtasyz. Osyny syltaýratyp ony ózińiz toq­taǵan úıge kelissóz júrgizýge shaqy­ra­syz. Eger ol buǵan sense, siz ony Súıdinnen alyp shyǵyp, Jar­kentke jetkizesiz. Qaıtar jol­daǵy ózińizge tanys jerlerde bizdiń adamdar qýǵynnan jyldam qutqarý úshin tyń attardy da­ıyndap turady. Dýtovtyń aqymaq emes ekenine biz talaı ret kóz jet­kizgenbiz. Ol sizdiń aıaǵyńyzdy «mer­tiktirip alǵandyqtan» ýaqy­tyn­da oǵan ózińiz kele almaǵan­dyǵyńyzǵa senbeýi de múmkin. Ondaı jaǵdaıda sizge ol jerden tezirek sytylyp shyǵýdan basqa jol qalmaıdy. Jospar qarapaıym bolǵanmen, ony oryndaý ońaı emes. Kúshimizdi qalaı ornalastyrǵan durys ekenin taǵy bir salmaqtap alaıyq. Árıne, eń mańyzdy da jaýapty mindet ózińizge júkteledi. Barlyq istiń nátıjesi sizdiń jyldam, batyl qımylyńyzǵa baılanys­ty. Biraq atamanǵa ózińizdiń haty­ńyz­dy aparatyn adamnyń da jaýap­kershiliginiń mańyzy kem emes. Qalaı oılaısyz, bul tapsyrmany kimge júkteýge bolady? – Menińshe, bul isti Mahmud Qojamııarov qana tyndyra alady. Birinshiden, bizdiń shabar­mandarymyzdyń arasynda Alek­sandr Dýtovqa eń jaqsy tanys adam sol. Ekinshiden, generaldyń kúzetshileri de ony biledi. Onyń ústine, eger ataman maǵan kelýge yqylas tanytpasa nemese odan da jamany, ózine tuzaq qurylǵanyn sezip qalsa, Mahmud ózge adamdar shyǵa almaıtyn tuıyqtan jol taýyp ketedi. – Ne aıtary bar, pikirińiz oryndy. Endi kelesi máselege kósheıik, – deıdi Nıkolaı Sývorov. – Erteń siz Ǵazıs Ýshýrbakıev pen Mahmud Qojamııarovtan basqa Muqaı jáne Qudys Baı­sy­maqovtar, Iýsýp Qadyrov, Sol­tanaı Maralbaev joldastarmen kezdesip, olarǵa tapsyrmany túsindirýińiz kerek. О́zińiz 2 aqpannan keshikpeı Súıdinge jetip, sonda Ǵazıs Ýshýrbakıev arqyly jetetin nus­qaýdy kútesiz. – Ol jerge jetken soń, – dep jalǵastyrady sózin Nıkolaı Sývorov, – jergilikti turǵyndar arasyna Jarkentte atamannyń tyńshysy bolyp júrgen Neho­rosh­ko tutqyndalypty degen sybys taratasyz. – Ol ustalyp pa edi? – dedi Qasymhan. – Joq, biraq búgin túnde solaı bolady. Sonymen qatar, Qasym­han Chanyshev ózge bir top tyń­shylarmen birge tutqyndaýdan qutylyp ketip, ChK olardy izdep jatqan kórinedi degen qańqý sóz taratasyz. Osydan keıin Nıkolaı Sývorov qarańǵylyq qoıýlanǵan mezette Mahmud Qojamııarovpen kezdesedi. Olar keńseniń túpki ból­mesinde báseń daýyspen sóı­lesip otyrady. – Siz alańdamańyz, – deıdi ChK bastyǵyna Mahmud. – Eger ataman barýǵa kelispese, biz ony... Já, aıtaıyn degenim, Dýtov meni jaqsy tanıdy. Sońǵy kezde tipti ol menimen qol usynyp sálem­­desken. Al onyń kazaktary qý adamdar. Olar atamannyń kim­ge qalaı qaraıtynyn osyndaı qı­myl­dardan-aq biledi. ...Belgilengen kúni bir top adam Súıdin irgesinde jasyryn áreket jasaıtyn Ýshýrbakıevtiń úlkeni Nasyr daıyndaǵan úıge keledi. Qasymhan munda óz kómekshileriniń kúndizgi ýaqytta jurt nazaryn aýdaryp kóshede júrýine qatań ty­ıym salady. Qamaldaǵy jaǵdaı týraly barlyq málimetti ol tún mezgilindegi kezdesýde jınap otyrady da tapsyrmany oryndaýǵa tastúıin daıyn bolady. Baıaý jyljyǵan ýaqyt saryla kútýmen ótip jatady. Aqyry, 6 aqpan kúni tańǵy alakeýimde Jarkentten Nasyr Ýshýrbakıevtiń inisi Ǵazıs: «Isti endi keshiktirýge bolmaıdy. Bastańdar!» – degen habardy alyp jetedi. Bul kezde bári daıyn edi. Qasymhan Mahmudqa hatty tapsyrady da toptaǵy adamdaryna keshki saǵat altyda qarańǵylyq túskende óz úıinde jınalýǵa nusqaý beredi. Belgilengen ýaqyt ta keledi. Qasymhan Chanyshev Mahmud Qoja­mııarovqa altyatar usynyp: – Saqtyqta qorlyq joq, mynany al. Biraq asa qysyltaıań jaǵdaı bolmasa oq atpa, al eger ataman bekinisten shyǵýdan bas tartsa nemese búkil topqa qaýip tónse qapy qalma, – dep eskertedi. – Hatta basqasha jazsam da, qamalǵa men sendermen birge baramyn. Sonan soń Qasymhan qamaldyń syzbasy túsirilgen bir paraq qaǵazdy jaıyp jiberedi de: – Munda qara. Mynaý Alek­sandr Dýtovtyń jumys bólmesiniń terezesi, onyń jeldetkishi únemi ashyq turady. Myna jerde attardy kútýshige tapsyryp ketemiz. Eń bas­tysy, qaraýyl úıinen ataman­nyń kúzetshilerin shyǵarmaý kerek. Bul sharýany óz moınyma alamyn. Kúzetshilerdiń bir de biri generalǵa kómekke kelmeıdi dep úmittenemin. Áldeqalaı is nasyrǵa shapsa, atamanǵa jáne onyń kómekshisine shamań jete me? – Alań bolma. – Jaqsy. Qamaldyń ishinde ózimizdi úıimizdegideı erkin usta­ıyq. Isimizdiń sátti bolatynyna eshqandaı kúdik, eshqandaı qobaljý bolmasyn. Ne bolsa da shapshań, batyl qımyldaımyz. Sonan soń atqa qonyp, qaqpaǵa tartamyz. Eger bári oılaǵandaı bolyp jatsa, terezeniń túbindegi bizge estirte atamanǵa daýysyńdy kótere alǵys aıt. Onda men der kezinde qaqpadan ótip úıime qaıta oralamyn da, qonaqtardy qarsy alamyn.  Janbolat AÝPBAEV, «Egemen Qazaqstan» (Jalǵasy bar)