G20 nemese Úlken jıyrmalyq – álemdegi ekonomıkasy eń myqty damyǵan jáne tez damyp kele jatqan elderdiń klýby. Quryltaı konferensııasy 1999 jyldyń jeltoqsanynda Berlınde ótti. Klýbqa Avstralııa, Argentına, AQSh, Brazılııa, Germanııa, Japonııa, Ońtústik Koreıa, Ońtústik Afrıka Respýblıkasy, Indonezııa, Italııa, Kanada, Qytaı, Meksıka, Reseı, Saýd Arabııasy, Túrkııa, Fransııa, Ulybrıtanııa, Úndistan jáne Eýropalyq Odaq kiredi. G20 cammıtterine Halyqaralyq valıýta qory, BUU, Dúnıejúzilik bank sııaqty halyqaralyq uıymdardyń da ókilderi qatysady.
Qurylý sebebi
G20 birlestigi 90-jyldardyń sońynda Azııa elderin sharpyǵan qarjy daǵdarysyna jaýap retinde quryldy. О́ıtkeni, ol krızıs ekonomıkasy tez ósip kele jatqan damýshy elderdi álemdik mańyzy bar talqylaýlar men sheshim qabyldaýlarǵa jetkilikti dárejede qatystyrmaýdyń zardabyn kórsetti. Odan buryn ekonomıkasy asa iri jeti el G7 formatynda bas qosyp álem máselelerin talqylaıtyn. 2008 jylǵy álemdik ekonomıkalyq daǵdarys G7 formatynan G20-qa ótý prosesin tezdetti. О́ıtkeni, álemdik ekonomıka buryn-sońdy bolmaǵan toqyraýǵa ushyraıdy degen qaýip kúsheıgen edi.
Úlken jıyrmaǵa kiretin elder álemdik jalpy ulttyq ónimniń 85%-yna, álemdik saýdanyń 75%-yna ıe. Sonymen qatar bul elderde dúnıe júzi halqynyń úshten ekisi turady.
G20 kezdesýlerinde taraptar álemdik qarjy júıesindegi yntymaq máselelerin talqylap, pikir almasady. Bastapqyda úlken jıyrmanyń sammıteri qarjy mınıstrleri men ortalyq bank basshylarynyń kezdesýi deńgeıinde ótip júrdi. 2008 jyldan bastap memleket basshylary bas qosatyn boldy.
Bir qyzyǵy, áýelde G33 qurylyp, onyń quramynda Belgııa, Chılı, Egıpet, Gonkong, Marokko, Nıderlandy, Polsha, Sıngapýr, Kot Dıvýar, Ispanııa, Shvesııa, Shvesarııa jáne Taıland boldy. Odan keıin 1999 jyly G22 paıda boldy. Bir jyl ishinde ol G20-ǵa qysqardy.
Qytaıdaǵy sammıtte ne talqylanady?
Klýbqa 2016 jyly tóraǵalyq etken Qytaı óz tarıhynda birinshi ret onyń sammıtin qabyldap otyr. Bul joly negizgi máseleler – qarjy rynogy jáne ekologııa. Álemdik qarjy uıymdaryn dúnıe júzinde ekonomıkanyń ósimi baıaýlaǵany mazalap otyr. Sondyqtan olar saýda-sattyqty kedergilerden aryltý joldaryn izdeıdi. Al ekonomıkasy keremet sekiris jasaǵan Qytaı búginde aýanyń lastanýynan zardap shegýde. Osy sebepti ol ekologııalyq jobalarǵa qarjy tartý maqsatynda «jasyl qarjy» máselesine kóbirek nazar aýdarǵysy keledi.
G20 elderindegi ekonomıkalyq ósim ortasha 1,5%. Baıaýlaýdyń negizgi sebepteri – demografııa (turǵyndardyń qartaıýy), korporatıvti sektorda jáne memleketter deńgeıinde qaryzdardyń ósýine baılanysty ınvestısııalardyń azaıýy, sonymen qatar proteksıonıstik sharalardyń kóbeıýi. Eki jyl buryn Avstralııada ótken sammıtte forým basshylary ekonomıkalyq ósimdi 2018 jylǵa qaraı 2 paıyzdyq kórsetkishke jetkizýi tıis reformalardy maquldaǵan bolatyn. Qazirgi boljamdar boıynsha ol maqsat oryndalmaýy múmkin.
Qytaıdyń bastamasy boıynsha sammıttiń kún tártibine «jasyl qarjy» taqyryby engizildi. «Jasyl qarjy» dep otyrǵany – energııa únemdeýshi jáne ekologııalyq taza tehnologııalardy qarjylandyrý. Bul joba keıingi úsh jylda ekonomıkasy damyǵan elderde, sonyń ishinde Qytaı men Úndistanda da iske asyp keledi.
Reseılik sarapshylar G20 sammıtindegi máselelerdiń Reseıdi onsha qyzyqtyrmaıtynyn aıtady. Ekologııalyq jobalardy Máskeý resmı túrde qoldaıdy. Alaıda, ol jobalardyń máni – munaı-gaz salasynyń ónimderin paıdalanýdy azaıtý. Reseı buǵan ázirge daıyn emes.
Erjan Ábdiraman