Jambyl aýdanynyń jarqyn jetistikteri

Taraz qalasyn aınala qorshaı ornalasqan Jambyl aýdany – klımaty jumsaq, sýly da nýly óńir. Tabıǵaty men jer jaǵdaıy ónerkásip pen kásipkerlikti, aýyl sharýashylyǵyn óristetýge óte yńǵaıly. Osyǵan oraı bárinen buryn aýdanda qolaıly ınvestısııalyq ahýaldyń qalyptasyp otyrǵany qýantady.  Barlyq sala jetistikteri aýdan ajaryn asha tússe, sonyń ishinde ónerkásip salasy óńir shyraıyn keltirip otyr. Bıylǵy jyldyń 7 aıynda 4 mlrd  253,7 mln teńgeniń ónerkásip ónimi óndirildi. Bul kórsetkish ótken jyldyń tıisti kezeńimen salystyrǵanda 24,9 paıyzǵa artyq. О́nerkásiptiń qarqyndy damýyna «Amangeldi gaz óńdeý zaýyty», «Knaýf Gıps Taraz», «BınomStroıDetal», «Sý­perfarm» jaýapkershiligi shek­teýli seriktestikteri aıtýly úles qosty. Atalǵan kásiporyndarda jumys­shy­lar­­­dy qysqartýǵa jol berilmedi, olar­dyń eńbekaqy men salyqtar boıynsha qaryzdary joq. Aýdanda ındýstrııalyq-ınnova­sııalyq damý baǵdarlamasy aıasynda jalpy quny 5 mlrd teńgeni quraıtyn eki jobanyń qurylysy jalǵasýda. Atap aıtqanda, jobalyq quny 2 mlrd 450 mln teńge turatyn, táýligine 40 tonna et ónimderin shyǵaratyn «Oń­tústik Halal taǵamdary» JShS jýyrda alǵashqy ónimin shetelge shyǵarýǵa daıyn bolsa, quny 2 mlrd 550 mln teńge, óndiris qýaty bir mezette 316 myń taýyq jáne 84 myń balapan ósirip, jylyna 90 mln jumyrtqa shy­ǵaratyn jáne 280 tonna qus etin óndiretin «Asa-DAMU» JShS-niń qus fabrıkasynyń qurylysy aıaqtalyp keledi. Taıaý ýaqytta bul eki nysannyń birinshisinde – 153, ekinshisinde 95 jańa jumys orny ashylmaq. Bıyl ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasynyń ındýstrııalandyrý kartasyna «KazÝpakTreıd» JShS-niń gıps zaýytyn salý jobasyn engizý jumystary atqarylýda. Jobalyq quny 1 mlrd 725 mln teńge turatyn bul kásiporyn jylyna 180 myń tonna qurylys gıpsin jáne 100 myń tekshe metr gıpsokarton óndirmek. Zaýyt iske qosylǵanda jańadan 70 jumys orny ashylady dep kútilýde. Buǵan qosa, «Jasyl ekonomı­kany damytý» tujyrymdamasy sheń­­berin­de «Kógenhan» JShS-niń 100 MVt-tyq kún elektr stansasy qurylysyn salý kózdelip, ınvestor tarapynan elektr energııasyn óndirýge kvota alynǵan. Jobalyq-smetalyq qu­jattary ázirlenip jatqan stansa qurylysy óndiriletin elektr qýatyna tutyný tarıfi bekitilgen ýaqytta bastalyp, aldaǵy jyldyń mamyr aıynda aıaqtalmaq. Sol kezde ju­mysqa 70 adam tartylatyn bolady. Yrzyǵyn mal men jerden aıyrǵan mal ósirýshiler men dıqandar bıyl ónim molshylyǵyn jasap, mereıi ósip otyr. Kúzdik bıdaı, jazdyq arpa, kópjyldyq shópten jınalǵan ónim kóńil nurlandyrady. Endigi kezekte dándik júgeri, maıly daqyldar, qant qyzylshasy, kartop, kókónis, baq­sha daqyldarynyń jıyn-terinine tyńǵylyqty daıyndyq júrgizilýde. Sonymen qatar aýdandaǵy kókónis ósiriletin 290 jylyjaı jyl on eki aı ónimderin satýǵa shyǵarady. Byltyrdan beri 200 gektar jerge otyrǵyzylǵan ıntensıvti alma baqtarynyń da jemis berer kúni alys emes. 2015 jyly aýdanda barlyǵy 517,89 gektar egistikke sý únemdeý tehnologııasy engizilse, bıyl bul kólem 206 gektarǵa ulǵaıdy. Sońǵy úsh jyl ishinde 4411,23 gektar alqap memlekettik jer qoryna alynyp, qaıta aınalymǵa qo­syldy. Aýdan eginshileri tozyǵy jetken tehnıkalardy jańamen aýystyrýǵa den qoıǵan. Bıyl lızıngtik júıe ar­qyly 79,9 mln teńgege 6 sharýashylyq 9 tehnıka, óz qarajattary esebinen 45,3 mln teńgege 4 sharýashylyq 11 tehnıka satyp aldy. «Mal baqqanǵa bitedi» degen sózdiń mánin halqymyz áldeqashan uqqan. О́ńirde mal basynyń qalypty ósý úrdisi baıqalady. Buǵan agroqurylymdardyń qyzmetin alǵa bastyrýǵa baǵyttalǵan memlekettik baǵdarlamalardyń qosqan úlesi sheksiz. Memleket tarapynan ja­salǵan qoldaýlar aýdannyń aýyl sharýashylyǵyna dem berip jatyr dep senimmen aıtýǵa bolady. Mal sharýashylyǵynda bıyl 5 mlrd 234,4 mln teńgeniń ónimi óndirilip, et pen sút, jumyrtqa kólemi byltyrǵymen salystyrǵanda birshama artty. «Al­tyn asyq», «Sybaǵa», «Qulan», «Yrys», «Jaıylymdy sýlandyrý» baǵ­­­darlamalary negizinde tııanaǵyn tapqan tirlikter, mal bordaqylaý alań­darynyń kóbeıýi azyq-túlik qaýipsizdigine úles bolyp qosylýda. Sondaı-aq epızootııaǵa qarsy atqa­rylǵan is-sharalar oń nátı­jesin berip otyr. Búginde ýaqyt talabyna saı kásip­kerlik sala keń óris alyp keledi. Aýdanda tirkelgen 4 626 kásipkerlik nysanynda 6 761 adam jumyspen qamtylyp, olar 7 aıda 8 mlrd 206,1 mln teńgeniń ónimin shyǵardy. Bul rette kásipkerliktiń qanat jaıýyna «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasynyń shapaǵaty az tıip otyrǵan joq. Baǵdarlama sheńberinde 12 joba iske asyrylýda. Nesıe alǵan­dar kásipterin keńeıtip, sharýasyn shalqytýǵa úlken múmkindik aldy. Aýmaqta qurylys qarqyny da jaman emes. Jalpy kólemi 1291,3 mln teńgege qurylys jumystary júrgizilip, jyl sońyna deıin bıýdjet qarajaty esebinen eldi mekenderde jańadan salynyp jatqan turǵyn úı alqaptarynyń ınjenerlik-kommýnıkasııalyq ınfra­qurylymyn damytý, aýyz sý qubyryn qaıta jańǵyrtý jobalaryn iske asyrý mindeti qoıylǵan. Bıyl 29 eldi mekenniń egjeı-tegjeıli josparlary ázirlendi, jalpy alańy 19318 sharshy metrdi quraıtyn 128 jekemenshik turǵyn úı qabyldandy. Aǵymdaǵy jyldyń 7 aıynda negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııanyń jalpy kólemi 11 mlrd 558,6 mln teńgeni, jan basyna shaqqanda 144,5 myń teńgeni qurady. Ekonomıkanyń kúretamyry bolyp tabylatyn avtomobıl joldary – turaqty baqylaýda. 2016 jyly avtojoldardy ustaýǵa jáne jóndeýge 300,4 mln teńge bólinip, aýdandyq mańyzy bar 4 joldyń jóndeý jumystary aıaqtaldy. Sonymen birge, 10 aýyldyń 24 kóshesine orta jóndeý jumystary júrgizildi. Budan bólek, «О́ńirlerdi damytý» baǵdarlamasy aıasynda 22,5 mln teńgege 7 aýyldyń 9 kóshesi, jergilikti ózin ózi basqarý organdaryna bólingen transfertter esebinen 4,4 mln teńgege 1 aýyldyń 2 kóshesi jóndeldi. Qoldan kelgen barlyq ıgilik halyq­tyń sapaly ómir súrýi úshin jasalyp jatyr. Bul turǵyda aýdanda halyqty jumyspen qamtý máselesiniń baıyppen sheshilip jatqany kóńil qýantady. «Jumyspen qamtýdyń  jol kartasy-2020» baǵdarlamasy boıynsha jalpy 522,6 mln teńge qarjy bólinip, naqty 164 azamat jumyspen qamtyldy. Ta­ra­typ aıtqanda, baǵdarlamanyń birinshi baǵyty arqyly bilim berý jáne mádenıet mekemelerin jóndeýge 69 adam jumysqa tartylsa, ekinshi baǵyty sheńberinde 40 azamatqa kásipkerlik negizderin oqytý úshin respýblıkalyq bıýdjetten 1,8 mln teńge, óz kásibin ashý nemese damytý úshin 40 adamǵa shaǵyn nesıe berý maqsatynda 117,3 mln teńge bólindi. Úshinshi baǵyt boıynsha 29 adam áleýmettik jumys oryndaryna ornalastyrylyp, 26 jumyssyz azamatqa «Jastar tájirıbesi» baǵdarlamasyna, 15 adamǵa qaıta daıarlaý jáne 5 adamǵa biliktiligin arttyrý kýrstaryna joldama berildi. Halyqty áleýmettik qorǵaý jáne qamsyzdandyrý sharalaryna kelsek, 2016 jyldyń 1 tamyzyna 441 jumyssyz aýdandyq jumyspen qamtý bólimine resmı tirkeýge alyndy. Jyl basynan beri 972 adam, onyń 451-i turaqty jumysqa, 77 adam memlekettik jáne salalyq baǵdarlamalar boıynsha, 173 adam jastar praktıkasymen, 78 adam áleýmettik jumys oryndaryna, 143 adam aqyly qoǵamdyq jumysqa tartyldy. 30 adam kásiptik oqýǵa joldanyp, 20 adamǵa shaǵyn nesıe berildi. Buǵan qosa, jumyspen qamtý ortalyǵynyń yqpal etýimen múmkindigi shekteýli 23 azamat jumyspen qamtyldy. Densaýlyq saqtaý salasynda da nátıjeli jumystar bar. Halyqqa qyz­met kórsetetin medısınalyq 41 mekeme dárigerlermen jáne orta býyn qyzmetkerlerimen, jedel járdem kórsetý brıgadalarymen qamtamasyz etilgen. Jyl basynan beri ana ólimi tirkelgen joq. Týberkýlezben, qant dıabetimen, qan qysymymen, qaterli isik aýrýlarymen naýqastanǵandar, júıkesi syr bergender, narkologııalyq táýeldilikke dýshar bolǵandar sany edáýir kemidi. Aýdanda bilim salasyna jete kóńil bólingen. 2016 jylǵa bilim bóliminiń bıýdjeti 5 mlrd 317,2 mln teńgeni qurasa, onyń ishinde bilim berý mekemeleriniń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtýǵa 46,2 mln teńge qaraldy. Bilim berý nysandaryn jóndeýge 302,9 mln teńge qaralyp, onyń ishinde «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy aıasynda 4 mektepti kúrdeli jóndeýge 263,4 mln teńge jumsaldy. Mektepke deıingi bilim beretin 18 balabaqshada jáne 18 mektep bazasyndaǵy shaǵyn ortalyqta 3 271 búldirshin tár­bıelenýde. Aýdanda 1 men 6 jas aralyǵyndaǵy búldirshinderdi mektepke deıingi tárbıemen qamtý kórsetkishi 54 paıyzdy qurady. Mektepke deıingi bilim berý júıesin damytý maqsatynda jekemenshik balabaqshalar ashý máselesi qamqor qolǵa alynǵan. Búgingi tańda aýmaqta mundaı sıpattaǵy 2 nysan bar. Atap aıtqanda, Jalpaqtóbe aýylynda 20 oryndyq «Sultan» balabaqshasy jáne Prıgorodnoe aýylynda 280 oryndyq «Nur Álim» balabaqshasy búldirshinderge esik ashty. Mádenıet jáne sport salasynda da órkendi ózgerister bar. Tanymdy da taǵylymdy is-sharalar, jalaýly jarystar úzilissiz uıymdastyrylyp turady. Aýdan halqyna 19 klýb pen mádenıet úıleri, jyljymaly «Zerde» beınemobıli, 137 sport nysany, balalar men jasóspirimderdiń sport mektepteri, «Gekkon» sporttyq-týrıstik klýby qyz­met kórsetedi. Elbasynyń bolashaqtyń baǵdar­shamyna aınalǵan jyl saıynǵy Jol­daýlary aýqymdy isterge tyń serpin berip, halyq úshin jasalǵan ıgilikter keń qanat jaıdy. Oń ózgeris­terdi jergilikti halyq shyndap sezinip otyr. Endeshe, maqsaty aıqyn eldiń qashanda keleshegi jarqyn. Alǵa qoıǵan maqsattarǵa jetý úshin birligimiz ben berekemizdi saqtap, qabyrǵaly ister atqarýǵa jumyla kiris­kenimiz jón dep sanaımyn. Máden MUSAEV, Jambyl aýdanynyń ákimi Jambyl oblysy