halyqtyq istiń biri kadr daıyndaý bolyp tabylady
HHI ǵasyrdaǵy eldik iste ózgege eseńdi jibermeıtin, esikten kirseń tórge ozdyratyn, qarymyńdy tanytyp, talantyńdy tánti etetin – tereń bilim, zerekterge qanat bolǵan ǵylym. Bul ekeýinsiz qadamyń uzarmaıdy, maqsatyń mandymaıdy, óristi oıyń oryndalmaıdy. Sodan da shyǵar, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń táýelsizdik alǵan kúnnen bastap osy eki salaǵa jete mán berip, qarjymen qamtamasyz etip kele jatqany. Sol qamqorlyqty keıde óz dárejesinde paıdalana almaı qalyp jatatyn tustarymyz da barshylyq. О́mir damýy osyndaı san salaly suraqtardy taraý-taraý etip alǵa tartyp otyrǵan tusta, bilim men ǵylymǵa búkil sanaly ǵumyryn arnaǵan oqymystylarmen oı bólisýdi jalǵastyryp kelemiz. Bul jolǵy pikirlesimiz – pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor Jumádil ShILDEBAEV.
– Iá, bilim bıigine, ǵylymnyń kókjıegine den qoıǵan ult esh ýaqytta utylǵan emes, – dep bastady sózin ǵalym. – Qazir jurtymyzdyń maqtanyshyna aınalǵan keshegi alyptar toby búgingi olardyń izin basqan sanaýly sańlaqtar – bilim men ǵylymnyń qyr-syryn bes saýsaǵyndaı bilgender, adamdyqtan attamaǵan, ar jolynan shyqpaǵandar. Men de solardyń úlgisin úkilep kelemin. 45 jyldyq ǵumyrymdy ulttyq pedagogıkanyń bilim berý men ǵylymdaǵy qarashańyraǵy sanalatyn QazPI, búgingi Abaı atyndaǵy Ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetinde ótkizip jatyrmyn. «Elý jylda – el jańa» degendeı, bul bilim ordasynda buryn 4 fakýltet, 4 oqý ǵımaraty, 4 stýdentter jataqhanasy bolsa, qazir 9 oqý ǵımaraty, 5 jataqhana, 29 kompıýterlik synyp, 16 ınstıtýt, 10 fakýltet, 62 kafedra jastarǵa qyzmet kórsetip otyr. Magıstratýra jáne PhD doktorantýra ınstıtýty jumys isteıdi.
– Jumádil Baıdildáuly, ýnıversıtettiń ótkeni men búginin salystyryp aıttyńyz. О́zińiz de ustazdyq qyzmet atqaryp kelesiz. Aldyńǵy tolqyndy, keıingi izbasarlardy aıtyp otyrsyz. Dástúrin esten shyǵarmaǵan eldiń jaqsylary qashanda ultymen birge jasaı bereri haq. Sizdiń de ustazdaryńyz az emes shyǵar?
– Árıne, aldyńǵy tolqyndy ardaqtap, olardyń esimin keıingi jasqa uǵyndyryp otyrý úlgisin ulyqtaı berýimiz kerek. Meniń ómir jolym, ósý baspaldaǵym atalmysh ýnıversıtettiń jaratylystaný-geografııa fakýltetimen tikeleı baılanysty. Altyn besigim desem de bolady. Dárisin tyńdap, ónegesin alǵan ustazdarym kóp. Bizdiń kezimizde professorlar sanaýly edi. Aldyna ımenip kirip, ıilip shyǵatynbyz. Dosentterdiń ózi dara kórinetin. Sondaı ardaqty azamattardyń qatarynda professorlar T.Musaqulov, I.Nuǵymanov, dosentter Sh.Izbasarov, S.Orynbekov, A.Dúısebaev, Q.Ámirǵazıev bar. Al ustazdarym professorlar S.Jumabaev, K.Saǵatov, S.Obaev, A.Seıitjanov, K.Muhametjanovtyń men úshin orny bólek. Ǵylym jolyndaǵy taǵdyrym meni geograftar men pedagogtarǵa jaqyndastyrdy. Sonyń biri emes biregeıi, ulaǵatty ustazym, kórnekti ǵalym, geografııa ǵylymdarynyń doktory, akademık Á.Beısenova boldy. Qazaq qyzdarynyń maqtanyshy men úlgisine aınalǵan ǵalymǵa alǵysym sheksiz. Búgingi tirlik-tynysymyz jaıly sál toqtalar bolsam, ýnıversıtettiń qazirgi rektory, akademık Serik Pirálıev 2008-2016 oqý jyldary aralyǵynda ýnıversıtettiń barlyq qurylymyn qaıta jasaqtap, oqý-tárbıe prosesin nesıelik oqý júıesine negizdep, ǵylymı-zertteý ortalyqtaryn, ınstıtýttar, jańa fakýltetter, oqý-ádistemelik zerthanalar ashyp, dáýir talabyna qaraı, ınnovasııalyq tehnologııanyń ozyq jetistikteri engizilip, stýdentterdiń áleýmettik jaǵdaıyna kóńil bólip keledi. Osy arada myna bir oıymdy da ortaǵa sala ketsem deımin. Pedagogıkalyq oqý oryndary muǵalim daıyndaý isinde teorııalyq bilim men tájirıbeni birinshi kýrstan bastap qolǵa alatyn edi. Bul jas mamannyń keleshekte sabaq berýine keń jol ashatyn. Instıtýt qabyrǵasynda júrip-aq olar sabaq berýdiń tásilin jetik meńgeretin. Mektepke barǵanda oqýshylarmen til tabysyp ketetin. Qazir muǵalim bolýǵa umtylmaýdyń bir sebebi, osy tájirıbeni úzip alǵanymyzdan ba deımin. Teorııa men tájirıbeni talapkerdiń boıyna teń dárejede sińirip otyrsaq, jaqsy muǵalim daıyndar edik. Bul bir jaǵy desek, ekinshi, jas muǵalimderdiń eńbek ótiline tóleıtin aqynyń azdyǵy olardyń yntasyn tómendetýde.
– Uzaq jyl fakýltet dekany bolyp, kafedra meńgergen ekensiz. Sol qyzmetten óz erkińizben bas tartypsyz...
– Suraqtyń bastalýynan-aq astaryn túsinip otyrmyn. Alda da aıttym, biz aldyńǵy tolqynnyń úlgisin kórdik. Olardyń meıirimine bólendik. Endi sol qasıetti keıinginiń boıyna darytyp, sanasyna uıalatýymyz kerek qoı. Sondyqtan men kafedrany izbasarlaryma tapsyrdym. Olarǵa oryn bermeı, qosarlanýdy artyq kórdim. Dáris oqyp júrýdi jón sanadym. Sonda ǵana syıly bolatynyma kózim jetti. Úlken úlkendigin tanytpasa, keıingi jas bizderge jaltaqtap júrip, kemeldikke jete qoıýy ekitalaı ǵoı. Amal neshik, jasy 75-ten assa da keıbir professorlarymyz óz erkimen jastarǵa oryn bergisi kelmeı qarsylyq bildirip, ataǵyn paıdalanatyny bar. Meniń oıymsha bul, ásirese, pedagogıkalyq joǵary oqý oryndary oqytýshylary úshin kelispeıtin isteı kórinedi. Joǵary oqý oryndarynyń birazy bul máseleni resmı túrde sheshkeninen habardarmyn. 65-ten keıin kafedranyń dosenti, professory bolsa jetip jatyr emes pe? Qazaqtyń qudaıdan tileıtini «ádemi qartaıý» ǵoı. Dástúrli sabaq berýdiń kúni ótip barady. Sarǵaıǵan qaǵazdaǵy dáristiń ornyn ınnovasııalyq teorııa tásili basyp keledi. Endeshe, bárin aqyl-parasatqa jeńdirýden artyq ne bar?
– Joǵary mektep tabaldyryǵyn jańa attaǵan talapkerlerdiń atyna keıde bilimderi taıaz degen syn aıtylyp qalady. Osy týraly baılamyńyz qandaı?
– Shynyn aıtý kerek, men 1967 jyldyń túlegimin. Biz 10 jáne 11-synyp oqýshylary mektepti qatar bitirdik. Oqýǵa «súıregen» eshkim bolmady. Biraq óz qalaýymyzben joǵary oqý ornyna barýdy uıǵardyq. Al oqýdy orta baǵamen aıaqtaǵandar kásiptik bilim alýǵa attandy. Biraz zamandastarymyz aýylda qalyp eńbekke aralasty. Bul úrdis keńestik dáýirdiń ozyq tehnologııasy der edim. 1985-2000 jyldary joǵary oqý oryndaryna talpynǵan túlekterdiń bilim deńgeıi joǵary boldy. Sózim jalań bolmas úshin mysalǵa júgineıin. Áli esimde, medısına ınstıtýtyna kelgen abıtýrıentterden emtıhan alǵanym bar. Bir orynǵa 5-6 altyn medal alǵandar kelip jatty. Odan keıingi kezeńde bilim sapasynyń tómendeýi baıqaldy. Bul aqyly jáne joǵary oqý ornyna túsý kezindegi testtik synaq engizýden bastaldy degen óz boljamymdy aıtqym keledi. О́ıtkeni kez kelgen oqý ornyna túsýge shek qoıylmady. Aqshasy bolsa, aqyly oqý orny esigin ashyp, tórine ozdyra beretin boldy. Onyń ústine oqý oryndarynyń nesıelik oqytý tehnologııasyna kóshýi otqa maı quıǵandaı boldy. Ondaǵy testtik júıe oqytýshynyń shákirt bilimin baǵalaýǵa qoly jetpeı qalǵanyn ashyq aıtýǵa tıistimin. Sóıtip, joǵary oqý oryndarynyń ustazdary qaýqarsyzdyq kúıin keshti. Tipti, oqytýshynyń rólin operator-baǵalaýshy atqaratyn boldy. Osylaısha, bilim sapasy tómendep, suranysqa laıyq emes kadrlar legi kóbeıip ketti. Dıplom alýshylardy jumyspen qamtý ekinshi orynǵa ysyryldy. Bir mamandyq ıesi jumys tappaǵan soń, ekinshi mamandyq alýǵa árekettenip jatty. Sóıtip, orta mektep, basqa da salalar, joǵary oqý orny bolsyn, bilikti kadrlardyń ornyn XXI ǵasyrdaǵy aqyly ári testtik júıemen bilim alǵan mamandar basty. Árıne, kópke topyraq shashýǵa bolmaıdy. Talapty, daryndy jastar aýyl men qalada jetkilikti. О́kinishtisi, biz olardy betpe-bet kelip baǵalaı almadyq. Senimge tehnıka ıe boldy. Sóıtip, atústi ázirlengen mamandardyń bilim-biligi jurttyń kóńilinen shyqpady. Oǵan bul arada dáıek keltirip jatpasaq ta elge málim jaı dep oılaımyn. Keıbir joǵary oqý ornynyń óz bilgeninshe kadr daıyndaý jumysy bul kúnderi máselege aınala bastaǵanyn kórip otyrmyz. Bul jastarǵa da, qaltasyn qaǵyp, urpaǵy úshin oqý aqysyn tólegen ata-analarǵa da ońaı tımegeni belgili. Osy turǵydan kelgende, kadr daıyndaý halyqtyq is ekenin esten shyǵarmasaq deımin. Sonda myqty maman ázirleýdi júzege asyrar edik.
– Sońǵy jyldary orta mektep oqýlyqtaryna, ásirese, balama oqýlyqtarǵa alýan túrli pikirler aıtylyp júr. Siz de oqýlyq avtorlarynyń birisiz. Bul jónindegi oı baılamdaryńyzdy bilsek dep edik.
– Bir atap óterligi – bıyldan bastap mektepterden balamaly oqýlyq alynyp tastaldy. Tek bazalyq oqýlyqtar ǵana oqytylatyn boldy. Bul quptarlyq is ekeni sózsiz. Otanymyzda 1993 jyly Qazaq eliniń jańa býyn oqýlyqtary qoldanysqa endi. Olar alǵash ret ana tilinde jazylyp, odan soń baryp basqa tilderge aýdaryldy. Iаǵnı, oqýlyqtyń mazmuny, máni men sapasy Qazaqstannyń tarıhy men tabıǵatyna, salt-dástúrine negizdeldi. Osy qalyptasyp kele jatqan dástúr keıin ózgeriske ushyrap, 2003-2004 jyldardan bastap balamaly oqýlyq paıda boldy. Bular ese bermeı kóbeıdi. Avtorlar men baspalar arasynda básekelestik bastaldy da ketti. Bir pánge arnalǵan 3 oqýlyq qatarymen bilim oshaqtaryna jiberildi. Sonyń saldarynan san túrli kózqaras, san túrli «ádiskerler» boı kórsetip, barmaq basty, kóz qystyǵa jol berildi. Kez kelgen baspa oqýlyq shyǵarýmen aınalysyp, sapadan góri tabys tabýǵa den qoıdy. Mundaı orynsyz básekede sapa artpaıdy. San qýýshylyq oryn alady. Negizinde bir pánge arnalyp bir oqýlyq shyǵýy kerek. Sonda ǵana standartqa saı oqýlyq oqýshy qolyna tıip, bilim sapasy talapqa saı bolady. Urpaq shataspaıdy.
Iá, men de oqýlyq jazyp júrgen avtorlardyń birimin. Akademık Á.Beısenovanyń uıymdastyrýymen 1993 jyly «Qazaqstannyń kóp satyly oqý júıelerinde ekologııalyq bilim men tárbıe berý tujyrymdamasyn» jasadyq. 4-5 synyptarǵa arnalǵan ekologııalyq baǵdarlama túzdik. Sonyń nátıjesinde 3 oqý kesheni men 9-synypqa arnalǵan «Ekologııa» oqýlyǵyn jaryqqa shyǵardyq (avtorlary Á.Beısenova, J.Shildebaev). Bul qazir qoldanysta. Endigi másele, ekologııalyq bilim men tárbıe berýdi 1-synyptan bastaýdy usynyp otyrmyz. Kórshi Reseı memleketi ekologııany mektepte pán retinde oqytýdy 2006 jyldan bastap ketkenin eske sala keteıin.
– Bilim júıesindegi «úsh tuǵyrly» tilge qatysty, áralýan qoǵamdyq pikirlerge ýájińiz qandaı?
– Kúrmeýi kóp, kúrdeli suraq qoıyp otyrsyz. Men kemel keleshekti boljaǵan Elbasynyń ıdeıasyn qoldaımyn. Mınıstrliktiń baǵytyna da túsinistikpen qaraımyn. Ýaqyt talabyna qaraı, bilim men ǵylym keńistigi de osyny qajetsinip otyr. Ásirese, aǵylshyn tilin jastardyń meńgerýi mindetti der edim. Tek memlekettik mártebege ıe qazaq tilin bilýdi barlyq mekemelerde alǵa ozdyrsaq utylmaımyz. Bul arqyly ana tilimizdiń moınymyzdaǵy qaryzy men paryzyn adal atqarar edik. Degenmen, til úırenýde asyǵystyqqa urynbaǵanymyz jón sııaqty. Jasyratyn nesi bar, shalǵaıda jatqan aýyl, úlkendi-kishili eldi mekenderdegi mektepterdiń buǵan tórt qubylasy daıyn dep aıta alamyz ba? Mamandar, oqytý tehnologııasy men tehnıka jaǵy jetkilikti me? Osy suraqtar meni ǵana emes, bilim salasynda júrgen mektep muǵalimderinen bastap, akademıkke deıingi aralyqtaǵy azamattardy mazalap otyr. Sondyqtan táýelsiz eldiń erteńin eńseli etýdi maqsat etken ozyq ıdeıany jan-jaqty oılastyra kelip, ǵylymı negizin qalap, sony tájirıbede tııanaqtasaq, jas urpaqtyń órkenıet kóshinen qalmasy anyq. Japonııa, Koreıa, taǵy basqa elder 1-4 synypty óz ana tilinde oqıdy eken. Ana súti, ana tili qashanda qasıetti ǵoı.
– Qazaqstanda jas ǵalymdardyń ǵylym men bilimge degen kózqarasy, qushtarlyǵy qandaı deńgeıde? Olardyń álemdik ǵylym men bilim keńistigindegi orny jáne bolashaǵy týraly ne aıtasyz?
– Oıǵa qaldyratyn suraq eken. Men ǵylymǵa degen kózqarasymdy óz basymnan ótken tájirıbe negizinde jaýap berip kóreıin. Kandıdattyq dıssertasııa qorǵar aldynda Zoologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń aspırantýrasyna tústim. Úsh jyl boıy materıal jınadym. Ekspedısııada boldym. Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Kıev, Baký qalalarynyń ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynda izdenisterimdi jasadym. Teorııada dáıektelgen zertteýlerimdi tájirıbede kórsettim. Sóıtip, 1985 jyly kandıdattyq dıssertasııa qorǵadym. Ǵylymnyń ınemen qudyq qazǵandaı ekenin sonda ǵana bildim. 15 jyl boıy jınaǵan materıaldarymdy joǵary oqý ornyna kelip, bilim berýmen ushtastyrdym. Iаǵnı, ǵylymnyń jetistigin bilimge aınaldyrý arqyly óz maqsatyma jetkendeı boldym. Joǵary oqý oryndaryna arnalǵan «Ekologııa jáne tabıǵatty tıimdi paıdalaný», «Ekologııa negizderi», «Ekologııa», «Qazaqstannyń erekshe qorǵalatyn aýmaqtary jáne bıoalýantúrlilik», «Ekologııa jáne turaqty damý» oqýlyqtaryn jazdym. Mektep oqýshylary úshin «Ekologııa» (9-synyp), «Bıologııa» (9, 11 synyptar), «Qyzyqty ekologııa», t.b. eńbekter usyndym. Bul kitaptar qazir talapkerlerdiń, ustazdardyń qolynda. Atalǵan eńbekter men 2006 jyly shyqqan «Oqýshylarǵa ekologııalyq bilim men tárbıe berýdiń teorııasy men ádistemesi» tárizdi zertteýlerime Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń joǵary oqý oryndarynyń muǵalimderi úshin taǵaıyndaǵan «JOO-nyń úzdik oqytýshysy» grantyn 2 márte aldym. Endi suraqqa tikeleı jaýap beretin bolsam, aqıqatynda ǵylymnyń bedeliniń túse bastaýy sońǵy 10-15 jylda qatty baıqaldy. Onyń basty sebebi, ǵylymǵa qatysy joq adamdardyń ǵylymı ataq alýǵa umtylýynan boldy ma deımin. Bir kún laboratorııada otyrmaǵan, úsh kún stýdentke dáris bermegen azamattar ǵylym kandıdaty, doktory bolyp jatty. Olardyń qatarynda aýyl sharýashylyǵy, óndiris, saıası jáne ákimshilik qyzmettegi tulǵalar da boldy. Árıne, ǵylym men bilimge jańalyǵymen kelip jatqandar tabylsa, kim qarysyp qarsy shyqsyn. Kóp jaǵdaıda olaı bola qoımady. Dıssertasııa qorǵaý kúlkili jaǵdaıǵa deıin bardy. Tipti, kóshirip alýǵa, bireýge jazdyrýǵa, plagıatqa, ózge de aıtýǵa uıat máselelerge jol berildi. Qorǵalǵan dıssertasııalardyń qunsyz bolǵany sonsha, birden arhıvterge jiberilgenine kýámiz. Ǵylymdaǵy osyndaı olqylyqtar Elbasynyń nazaryna der kezinde ilinip, aqyry dıssertasııa qorǵaýdyń keńestik joly 2006 jyly birjola toqtatyldy. Esesine nesıelik júıege negizdelgen magıstrler men PhD fılosofııa doktoryn ázirleý júzege asa bastady.
Shynyn aıtý kerek, bul júıe shetelde bilim alyp, qorǵaǵandarǵa óte qolaıly boldy. Al bizdiń ǵylym men bilim júıesi úshin eki-úsh jylda dıssertasııa qorǵaý bári birdeı sapaly deı almasaq kerek. Onyń sebebi, dıssertanttyń shet tilin jetik bilmeýi, sol sııaqty talap etiletin maqalany shet tilinde, shetelde jarııalaý qymbatqa (500-1000 evroǵa deıin) túsip, talapkerlerdiń jaǵdaıyn qıyndatyp, ǵylymǵa degen olardyń selqostyǵyn týǵyzdy. Az stıpendııa, ózge de áleýmettik jaǵdaılar da keri áserin tıgizbeı qoımady. Onyń ústine ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń jabylýy, mardymsyz eńbekaqy jastardyń ǵylymǵa degen qyzyǵýshylyǵyn joǵaltty. Máselen, 1972-1985 jyldary men qyzmet istegen Zoologııa ınstıtýtynda 200-300 qyzmetkerden qazirgi qalǵany 40-50 adam ǵana. Bul fakt ǵylymǵa degen kózqarastyń qandaı ekenin kórsetip tur emes pe?! Endi qarańyz, keńestik kezde qorǵaǵan ǵylym kandıdattary men ǵylym doktorlary jyl saıyn azaıyp keledi. Onyń ornyn qaı salada bolsyn magıstrler men PhD doktorlary basa bastady. Al osy kúngi PhD fılosofııa doktory men burynǵy ǵylym kandıdatyn bir deńgeıge qoıa almaıtynymyz belgili. Sonda bolashaq ǵylym men bilimniń taǵdyry ne bolmaq? Sondyqtan Elbasynyń osy salalarǵa qamqorlyǵyn jaqsy paıdalansaq, bilim sapasy artyp, ǵylymı-zertteýler júıeli damyp, jastar ǵylymǵa bet bura bastar edi.
О́tken dáýirde ǵalym bolsam degen urpaq kóp bolatyn. Meniń ustazdarym da, zamandastarym da, keıingi biraz izbasarlarymyz da ǵylymǵa kelýdi ózderine abyroı sanady. О́mirdiń kez kelgen salasy ǵylym arqyly damıtynyn jete túsindi. Dúnıeni túletetin de, túrlendiretin de ǵylym men bilim ekenin qazirgi jastar da jaqsy biledi. О́ıtkeni, olar álemdik tehnıka men tehnologııadan molynan habardar ekenine meniń ımanym kámil.
Sóz sońynda keıbir pikirlerimdi ortaǵa sala ketsem deımin. Onyń birinshisi, aqyly bilim alý júıesin sál de bolsa shektep, memlekettik suranysqa qaraı uıymdastyrý kerek. О́ıtkeni, burynǵydaı bir mamandyqpen 30-40 jyl qyzmet etýdiń kúni ótip barady. Dáýirdiń damýy keı tusta alǵan mamandyǵyń boıynsha 4-5 jyl ǵana qyzmet isteýge jarap, odan keıin jańartý, jetildirý qajettigi týyndap otyr. Endeshe, aldaǵy ýaqytta kadr daıyndaý isine sergek qarasaq, utylmaımyz. Ekinshi, mektepke sapaly muǵalimder daıyndaý úshin joǵary oqý oryndarynyń bilim júıesin izgilendirý, ınnovasııalaý, tek talantty da yntaly jastardy qabyldaýdy júzege asyrsaq jón bolar edi. Úshinshi, mektep muǵalimderiniń eńbekaqysyn arttyryp, qarajat tapshylyǵynan qutqarsaq, sapaly bilim qanat jaıary anyq. Al jas ǵalymdardy ǵylymǵa tartýda qarjylandyratyn ǵylymı jobalardy kóbeıtý, arnaıy granttar bólý oǵan izdenýshilerdiń tolyq qoljetimdiligin jiti oılastyrsaq, tolqyn-tolqyn urpaq ǵylym men bilimge bet burary aıdaı anyq.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»
Almaty